________________
૧૧૬ ]
[ શીલધર્મની કથાઓ-૧. ઘર અને જળવિહેણ નદી બંને સરખાં છે, પછી એ ઘર રાયનું હોય કે રંકનું. ઉદયનના જીવનમાંથી આનંદ અને ઉલ્લાસને લેપ થઈ ગયે. સ્વર્ગસ્થ પત્ની સાથેના ભૂતકાળનાં સ્મરણે અને સંસ્કારે યાદ આવતાં તે વિચારશૂન્ય બની જતો. તેના વર્તન અને વાતચીત પરથી તેના મનને લ થઈ ગયેલ હોય તેવું દેખાતું હતું. ચિત્તમાં જે વેગ નિર્માણ કરીએ તેનાથી ચિત્ત ભરાઈ જાય છે. શેકગ્રસ્ત માનવી શોકનાં નિમિત્ત કારણોને જેમ જેમ વધુ વિચાર કરે, તેમ તેમ તેનું મન વધારે ને વધારે વ્યાકુળ થતું જાય છે. માણસ જેનું ચિંતન કરે, તેમાં જ તેનું ચિત્ત તદાકાર થઈ જાય તે ચિત્તને સ્વભાવ છે. રાત્રે ઊંઘમાં સ્વપ્નાવસ્થામાં તેનું મન અને દેહ તેની મૃત પત્ની સાથે એકાકાર થઈ જતાં. માનવ ઉચ્ચ જ્ઞાનતંત્રના પ્રતાપે આમનિગ્રહ દાખવી પિતાના શેકને દબાવી તે શકે છે, પણ શેકની પ્રતિક્રિયાઓના ઉપદ્રમાંથી છૂટી જવું એ શક્ય નથી. બાહ્યદષ્ટિએ શુદ્ધ બ્રહ્મચારી ઉદયન ઊંઘમાં સ્વપ્નદ્વારા તેની મૃત પત્નીના સહવાસમાં વિલાસ ભેગવતે. દરેક પ્રકારને ઉપગ, પૂર્વને ઉપભેગથી બંધાયેલી ચિત્તવૃત્તિદ્વારા માનવમનને જે એક પ્રકારની ગતિ મળે છે તેના ઉપર આધાર રાખે છે, અને તેથી જ ધર્મશાસ્ત્રાએ વાસનાને અનાદિ કહી છે. સ્વપ્નમાંથી જાગ્રત થઈ જ્યારે ઉદયનને વાસ્તવિક પરિસ્થિતિને ખ્યાલ આવતા, ત્યારે તે એક નાના બાળકની જેમ રડી પડત. આ દુઃખના નિવારણ અર્થે તેણે મદ્યપાન શરૂ કર્યું. માણસ દુઃખનું સ્વરૂપ અને તેનાં કારણે
