________________
બત્રીશી-૧૪, લેખાંક-૮૨
૮૮૫
જીવોના જ્ઞાનમાં તરતમતા જોવા મળે છે. ક્રોધાદિ પરિણતિઓમાં તરતમતા જોવા મળે છે. તો જરૂર જીવમાં કોઇક અશુદ્ધિ ભળેલી છે.
કાર્યમાં-ફળમાં જો ભેદ જોવા મળતો હોય તો કારણમાં ભેદ હોવો જ જોઈએ. ક્યારેક દશ્યકારણોમાં કશો ભેદ જોવા મળતો ન હોવા છતાં ફળમાં ભેદ જોવા મળતો હોય છે. જેમકે બજા૨માં મોકાના સ્થળે બે દુકાનો-એક સરખો માલ વગેરે હોવા છતાં એક ખૂબ કમાયો, બીજો ઓછું. તો આવા સ્થળે અદશ્ય કારણનો ભેદ માનવો જ પડે છે.
આ અશુદ્ધિ કે અદશ્ય કારણ એ જ કર્મ છે. જીવ અનાદિકાળથી છે ને એને કર્મો અનાદિકાળથી વળગેલા છે. એટલે એનો સંસાર અનાદિ છે. આમ સંસારનું કારણ કર્મો છે. લોકમાં કર્મો હોવા છતાં આકાશને ચોંટતા નથી, જીવને જ ચોટે છે. એટલે કર્મો ચોંટી શકે એવી યોગ્યતા જીવમાં હોવી જોઈએ. એટલે જીવની આ યોગ્યતા પણ સંસારનું કારણ છે. આમ કર્મો અને જીવની યોગ્યતા (=સ્વભાવ) આ બે સંસારનાં કારણો છે. એમાં કર્મો એ બાહ્યકારણ છે અને સ્વભાવ એ અંતરંગ કારણ છે.
પ્રશ્ન : જુદા જુદા જીવોના આ કર્મ-સ્વભાવ સર્વથા એક સમાન હોય છે કે સર્વથા વિલક્ષણ ?
ઉત્તર ઃ આમાં એકાન્ત નથી, પણ અનેકાન્ત છે. એટલે કે સર્વથા સદેશ પણ હોતા નથી કે સર્વથા અસદશ પણ હોતા નથી. કિન્તુ કથંચિદ્ (=અમુક અપેક્ષાએ) સદેશ અને કથંચિદ્ અસદેશ હોય છે.
પ્રશ્ન ઃ આવું કેમ માનવાનું ?
ઉત્તર : કારણ કે એનું કાર્ય-ફળ એવું છે. અર્થાત્ સંસાર રૂપે
