________________
ਭਾਰਤੀ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ: | 162 ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ
ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।117 ਉਪਰੋਕਤ ਤਿੰਨ ਯੋਗਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੀ ਯੋਗ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਮੁਚੱਯ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਯੋਗ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। 118 | ਇਹ ਅੱਠ ਯੋਗ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਹਨ - ਮਿੱਤਰਾ, ਤਾਰਾ, ਬਲਾ, ਦਿਪਰਾ, ਸਿੱਖਿਆ, ਕਾਂਤਾ, ਪ੍ਰਭਾ ਅਤੇ ਪਰਾ। ਇਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਸਿਲਸਿਲੇਵਾਰ ਤ੍ਰਿਣ ਅਗਨੀ, ਗੋਮਯ ਅਗਨੀ, ਕਾਠ ਅਗਨੀ, ਦੀਪ ਜਯੋਤੀ, ਰਤਨ ਜਯੋਤੀ, ਨੱਛਤਰ ਜਯੋਤੀ, ਸੂਰਜ ਜਯੋਤੀ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਜਯੋਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। 119 ਪਹਿਲੀਆਂ ਚਾਰੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਹੇਠਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਮਿਅਕ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਪਰ ਆਖਰੀ ਚਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀਆਂ ਚਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਹਨ। 120 | ਇਹਨਾਂ ਅੱਠ ਦਿਸ਼ਟੀਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਸਿਲਸਿਲੇਵਾਰ ਪੰਤਜਲੀ ਦੇ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਯੋਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ - ਯਮ, ਨਿਯਮ, ਆਸਨ,
ਨਾਯਾਮ, ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ, ਧਾਰਨਾ, ਧਿਆਨ, ਸਮਾਧੀ। ਭਗਵਤ ਦੱਤ ਰਾਹੀਂ ਅੱਠ ਪੌੜੀਆਂ ਦਾ ਇੱਥੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਗਿਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ - ਅਦਵੇਸ਼, ਜਿਗਿਆਸ਼ਾ, ਸੁਥੂਸਾ,
ਵਨ, ਬੋਧ, ਮੀਮਾਂਸਾ, ਪੱਤੀ ਅਤੇ ਵਿਤੀ। ਇੱਕ ਤੀਜੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਭਦੰਤ ਭਾਸਕਰ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦੇ ਅੱਠ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਹਨ - ਖੇਦ, ਉਦਵੇਗ, ਕਸ਼ੇਪ, ਉੱਥਾਨ, ਭਾਂਤੀ, ਅਨੇਯੂਦ, ਰਿੱਕ ਅਤੇ ਆਸੰਗ। 121 ਹਰੀ ਭੱਦਰ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਟੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹਨ।
ਪਹਿਲੀ ਯੋਗ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮਿੱਤਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੱਮਿਅਕ ਗਿਆਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗਬੀਜ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮੋਕਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਤਮਾ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਦੀ ਆਦਰ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਹੀ ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੇ
