________________
૧૧૮
ગીતાદર્શન
અર્જુન ધ્યેય બનાવે એમ શ્રીકૃષ્ણ મહાત્મા ઈચ્છતા હતા એટલે અધિકારી અર્જુનને એમણે એ વાત કહી. જીવમાત્રની અભિલાષા તો એ જ છે. પણ એ માર્ગે જવા માટે કયું ભાથું જોઈએ, તે ગીતાકારે આ અધ્યાયમાં સંક્ષેપ તથા સચોટ રીતે બતાવી દીધું.
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
सांख्ययोगो नाम द्वितीयोऽध्यायः || २ || ૐ તત સતુ' એ પ્રમાણે શ્રી ભગવાને ગાયેલી. ઉપનિષદો પૈકી બ્રહ્મવિદ્યા અને યોગશાસ્ત્રના સમન્વયવાળા શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુનના આ સંવાદમાં સાંખ્યયોગ નામનો બીજો અધ્યાય પૂરો થયો.
બીજા અધ્યાયનો ઉપસંહાર જગત સાપેક્ષ છે. સંસાર પરિવર્તનશીલ છે. પ્રત્યેક પળે દેહધારી નવું નવું ઈચ્છે છે, જાનું ફગાવે છે. એક ક્ષણે જે ચીજ પથ્ય હોય, તે બીજી ક્ષણે અપથ્ય થાય છે. એને માટે જે ક્રિયા ધર્ખ બને છે, તે જ ક્રિયા બીજાને માટે અધર્ખ બને છે. એક કાળે જે કર્મ અનાચરણીય હોય છે, એ જ કર્મ બીજે કાળે આચરણીય બને છે.
પણ એક ચીજ એવી છે કે જે નિરપેક્ષ છે, અપરિવર્તનશીલ છે, ત્રણે કાળે સરખી છે, એટલે ત્યાં મન, બુદ્ધિ, જીવ (બહિરાત્મા) સ્થિર થાય છે. તે હંમેશાં પથ્ય છે. ત્યાં બધું ધર્મ છે. નીતિ-અનીતિ, ઠંડુ-ઊનું, સુખ-દુઃખ, હર્ષ-વિષાદ; એ બધાં ઢંઢો ત્યાં શમે છે.
આ પરિવર્તનશીલ ભાવ અને અપરિવર્તનશીલ ભાવ એ બંને વચ્ચે સાધક મૂંઝાય છે. એને આ બે તત્ત્વો પરસ્પર વિરોધી લાગે છે. કોઈવાર એ પ્રારબ્ધને જ માની પુરુષાર્થશૂન્ય બને છે, તો કોઈવાર પુરુષાર્થની વાસ્તવિક સ્થિતિ ન વિચારતાં કુમાર્ગે જ પ્રવૃત્તિમય બની જાય છે. પણ આ દુર્મળ લાંબો વખત ચાલતો જ નથી. બેમાંથી એક ચક્રની ગતિ જરાક ઢીલી પડે કે ગાડું ગૂંચાય છે. વળી પાછો તે અટકે છે. પણ મૂળ ભૂલને વિચારતો નથી એટલે બે પલ્લામાંથી એક ઊંચું-નીચું રહ્યા કરે છે. અને એની મનોમય દાંડી કેન્દ્રસ્થ બની શકતી નથી.
