________________
प्रमेयचन्द्रिका टीका श.८ उ.२ म. ५ ज्ञानभेदनिरूपणम् ३७१ -'गोयमा ! चत्तारि नाणाई, तिन्नि अन्नाणाई भयणाए' हे गौतम ! सेन्द्रियाणां चत्वारि ज्ञानानि मतिज्ञानावधिमनःपर्यवलक्षणानि, तथा त्रीणि अज्ञानानि मत्यज्ञान श्रुताज्ञान-विभङ्गज्ञानलक्षणानि भजनया भवन्ति, तथा च सेन्द्रियाः ज्ञानिनाऽज्ञा निनश्च, तत्र ज्ञानिनां चत्वारि ज्ञानानि मननया कदाचित् द्वे, कदाचित् त्रीणि कदाचित् चत्वारि पूर्वोक्तानि भवन्ति, केवलज्ञानस्य अतीन्द्रियज्ञानत्वात् सेन्द्रियाणां तदसंभवात्, द्वयादिज्ञानादिकन्तु लब्ध्यपेक्षया, उपयोगापेक्षया तु सर्वेषामेकदा एकमेव ज्ञानम्, अज्ञानिनां तु त्रीणि अज्ञानानि भजनव-कदाचित द्वे, कदा. चित् त्रीणि इत्यर्थः। गौतमः पृच्छति-'एगिदियाणं भंते ! जीवा किं नाणी, अन्नाणी ?' हे भदन्त ! एकेन्द्रियाः खलु जीवाः किं ज्ञानिनः ? किं वा अजानिनो भवन्ति ? भगवानाह-' जहा पुढविक्काइया' हे गौतम ! एकेद्रियाः भयणाए' हे गौतम ! सेन्द्रिय जीवोंको चारज्ञान और तीन अज्ञान भजनासे होते हैं । इनके कदाचित् दो ज्ञान, कदाचित् तीन ज्ञान कदाचित् चार ज्ञान होते हैं केवलज्ञान नहीं होता है क्योंकि वह ज्ञान अतीन्द्रिय होनेसे अतीन्द्रिय जीवोके ही होता है । सेइन्द्रियजीवोंक नहीं होता । सेन्द्रिय जीवोंमें जो दो आदिज्ञानोंके होने की बात यहां कही गई है वह लब्धिकी अपेक्षासे कही गई है ऐसा जानना चाहिये क्योंकि उपयोग की अपेक्षा सब जीवोंमें एक काल में एक ही ज्ञान होता है सेन्द्रिय अज्ञानीयोंके तीन अज्ञान भी भजनासे ही होते हैं कदाचित् दो और कदाचित तीन । अब गौतम प्रभुसे ऐसा पूछते हैं 'एगिदियाणं भंते ! जोवा किनाणी, अन्नाणी' जो जीव एकेन्द्रिय हैं वे क्या ज्ञानी होते है ! या अज्ञानी होते है ? उत्तर में प्रभु कहते हैं 'जहा पुढविक्काइया' हे गौतम ! जिस प्रकार पृथिवीकायिकजीव मिथ्याહે ગૌતમ! ઈન્દ્રિયવાળા જીવને ચાર જ્ઞાન અને ત્રણ અજ્ઞાન ભજનાથી હોય છે. તેઓને કોઇ વખત બે જ્ઞાન અને કેઈ વખત ત્રણ જ્ઞાન અને કઈ વખત ચાર જ્ઞાન હોય છે. તેઓને કેવળજ્ઞાન હેતું નથી. કેમકે તે જ્ઞાન અતીન્દ્રિય – ઈન્દ્રિયોથી ન જાણું શકાય તેવું– તે ઇન્દ્રિયાતીત છને જ હોય છે. ઈન્દ્રિયવાળા અને હેતું નથી. ઈન્દ્રિયવાળા છવામાં જે બે જ્ઞાનાદિ હોવાની વાત અહીં કહી છે તે લબ્ધિની અપેક્ષાએ કહી છે તેમ સમજવું. કેમકે ઉપગની અપેક્ષાએ સઘળા છવામાં એક કાળમાં એકજ જ્ઞાન હોય છે. ઇંદ્રિયવાળા છમાં ત્રણઅજ્ઞાન ભજનાથી હોય છે. કેઈ વખત બે અને કોઈ વખત ત્રણ અજ્ઞાન होय छे. वे गोतमत्वामी प्रभुने मे पूछे छे । 'एगिदिया णं भंते जीवा किनाणी अन्नाणी' २ मेन्दिय हाय ते जाना य मज्ञानी ! उत्तरमा xa 3 'जहा पुढविक्काइया' बोतम ! २ पी४ि ७२ मिथ्या
श्री भगवती सूत्र :
