Gyansara Prakaran Part 01

SR No.: 006013
Original Sutra Author: N/A
Author: Chandraguptasuri
Publisher: Anekant Prakashan Jain Religious Trust
Publication Year: 2007
Total Pages: 156
Language: Gujarati
Classification: Book_Gujarati
File Size: 11 MB

Page 83

કે ક્રિયાયુક્ત જ્ઞાન હિતકર છે. એકલું જ્ઞાન કે એકલી ક્રિયા હિતકર નથી- એ વાત જણાવાય છે :
क्रियाविरहितं हन्त, ज्ञानमात्रमनर्थकम् ।
ત્તિ વિના પથોપિ, નાખોતિ પુરમીણિતમ્ II -રા ક્રિયા વગરનું જ્ઞાન ખરેખર જ અનર્થક છે. માર્ગનો જાણકાર પણ ગતિ વગર પોતાના ઈષ્ટનગરને પ્રાપ્ત કરતો નથી.” - મોક્ષનાં સાધનોને વિશે જે પ્રવૃત્તિ કરાય છે તેને ક્રિયા કહેવાય છે. વસ્તુના સંવેદનને જ્ઞાન કહેવાય છે. મોક્ષસાધકે ચારિત્રની ક્રિયાથી રહિત માત્ર સંવેદનસ્વરૂપ જ્ઞાન હોય તો તે અનર્થક છે. અર્થાત્ તેનાથી મોક્ષસ્વરૂપ કાર્યની સિદ્ધિ થતી નથી. દષ્ટાન્તથી આ વાતને સમજાવતાં શ્લોકના ઉત્તરાર્ધથી જણાવ્યું છે કે જે નગરમાં જવાનું હોય તે નગરના માર્ગનું જ્ઞાન હોય તો પણ જવા માટે પગ પણ ન ઉપાડે તો તે નગરમાં કોઈ રીતે પહોંચે નહિ. આવી જ રીતે સંસારનાં અને મોક્ષનાં કારણોનું સંવેદન હોવા છતાં સંસારમાંથી ખસવા અને મોક્ષમાં જવા માટે ચારિત્રની કોઈ જ ક્રિયા કરે નહીં તો મોક્ષની પ્રાપ્તિ કોઈ પણ રીતે નહીં જ થાય.
કારણ વિના કાર્યની સિદ્ધિ થતી નથી. કાર્યમાત્રની પ્રત્યે કોઈ એક કારણ ઉપયોગી બનતું નથી. તે તે કારણોનો સમુદાય જ કાર્યનું કારણ બને છે. અર્થાત્ કાર્યની સિદ્ધિ સ્વાનુકૂલ સામગ્રીથી જન્ય છે. જ્ઞાન દર્શનની જેમ મોક્ષની સામગ્રીમાં ચારિત્રનો પણ સમાવેશ છે. જે મોક્ષની પ્રત્યે કેવલ જ્ઞાનને જ કારણ માની લેવાય તો ઉપર જણાવ્યા મુજબ ગતિ વિના જ માત્ર માર્ગના જ્ઞાનથી ઈચ્છિત નગરની પ્રાપ્તિનો પ્રસજ્ઞ આવશે, જે પ્રતીતિથી બાધિત હોવાથી ઈષ્ટ નથી. અર્થ અને કામની પ્રાપ્તિ માટે કે તેના પરિભોગાદિ માટે ક્રિયાને ઉપાદેય માનનારાને ધર્મ અને મોક્ષ માટે ક્રિયાની કર્તવ્યતાને સમજવાનું ખૂબ જ સરળ છે. સાચા જ્ઞાની જ તેઓ છે કે જેઓ ક્રિયાને ઉપાદેય માને છે. આ વાતને દૃષ્ટાન્ત સાથે જણાવાય છે :
स्वानुकूलां क्रियां काले, ज्ञानपूर्णोऽप्यपेक्षते ।
प्रदीपः स्वप्रकाशोऽपि, तैलपूर्त्यादिकं यथा ॥९-३॥ “જ્ઞાનથી પૂર્ણ હોય તોપણ તે મહાત્મા કાર્ય કરવાના અવસરે તે તે વિવક્ષિત કાર્યને અનુકૂળ એવી ક્રિયાને ઈચ્છે છે. સ્વયં પ્રકાશ સ્વરૂપ હોવા છતાં દીપક જેમ