________________
અંતિમ દિવસો અને મહાસમાધિ ધ્યાનમાં રહેવાને લીધે એમની ડાબી આંખમાં એક ઠેકાણે લોહીનું ટપકું જામી ગયું હતું. એમને સમાધિમાં વધુ પડતા ડૂબી જતા અટકાવવા માટે ગુરુભાઈઓ સતત પ્રયત્નશીલ રહેતા. તેમને ભય લાગ્યો કે એવી સમાધિથી એ કોઈ પણ પળે મહાસમાધિમાં જીર્ણ વસ્ત્રની જેમ આ દેહનો ત્યાગ કરશે.
છતાં સ્વાધ્યમાં થોડો સુધારો થતાં સને ૧૮૯૯ના જૂનની ૨૦મી તારીખે ભગિની નિવેદિતા અને સ્વામી તુરિયાનંદને સાથે લઈને સ્વામીજી પશ્ચિમની સફરે ઉપડ્યા. અમેરિકાની આ બીજી મુલાકાત જ્યારે પૂરી થઈ ત્યારે સને ૧૯૦૦નું વર્ષ પૂરું થવા આવ્યું હતું. શ્રીયુત્ રોમા રોલાં કહે છે તેમ: “એ પોતાને જાણે કે મહાપ્રસ્થાન માટે જ ભારતમાં પાછા લાવ્યા હતા.'
અમેરિકા, પૅરિસ અને યુરોપ પર્યટન પરથી ભારત પાછા આવ્યા બાદ ફરીથી તેઓ માયાવતી - આલમોડા અને પૂર્વ બંગાળ તથા આસામની મુલાકાતે ગયા હતા, જે તેમના જીવનનો છેલ્લો પ્રવાસ હતો. સ્વામીજી બેલુડ મઠમાં પાછા ફર્યા. 'પ્રબુદ્ધ ભારત' માટે નિબંધો લખવાની પ્રવૃત્તિ પણ એમણે કરી. આટલું કાર્ય જાણે પૂરતું ન હોય એમ એમણે એક સુવિખ્યાત વિજ્ઞાનશાસ્ત્રીની વિનંતીને માન આપીને ત્રસ્વેદના નારદીય સૂક્તનું સુંદર ભાષાંતર કરી આપ્યું.
પરંતુ આ બધાં વચ્ચે એમનો વ્યાધિ પણ વધતો જતો હતો. જળોદરની પીડા અને પગે ચડેલા સોજાને કારણે હલનચલન કરવાનું ખૂબ જ મુશ્કેલ બન્યું હતું. તેમના છેલ્લા દિવસોમાં તો તેઓ નિદ્રા પણ લઈ શકતા નહીં, પરંતુ એ હંમેશાં ઈશ્વરાધીન વૃત્તિ દાખવતા અને આવા ગંભીર વ્યાધિથી ઘેરાઈ ગયેલા હોવા છતાં પણ અંત:કરણની પ્રસન્નતા જાળવી રાખતા. એમની મહાસમાધિ પૂર્વેના છેલ્લા ત્રણ માસનું તેમનું બેલડ
