________________
ભારતમાં પુનરાગમન પરંતુ પશ્ચિમની સફળ વિજયયાત્રા કે ભારતમાં લોકપ્રતિષ્ઠાની પ્રાપ્તિ પછી સ્વામીજીનું કાર્ય સરળ બની ગયું એમ પણ નથી. એમના જીવનનું મોટું કાર્ય તો હવે થવાનું હતું. એ કાર્ય શું હતું? ગંગાયમુનાનાં પાણીની પેઠે જે દેશમાં હજારો વર્ષોથી અમુક વિચારપ્રવાહો વહેતા આવ્યા છે તેમને નવો વળાંક આપવો એ કાર્ય ઘણું મુશ્કેલ હતું. સ્વામીજીને એ કાર્ય કરવું પડ્યું; અને પોતાના આ નૂતન વિચારો માટે એમને પોતાના ગુરુભાઈઓ સાથે પણ સંઘર્ષ ઊભો થયો. સ્વામીજીના ગુરુભાઈઓના ધર્મવિચારનો મૂળ હેતુ “રાષ્ટ્ર'નું નહીં પરંતુ વ્યક્તિ નું ગૌરવ એ હતો. મઠમાં રહેતા એ સંન્યાસીઓનો આદર્શ મુક્તિ અને ઈશ્વર સાક્ષાત્કાર હતો. એ માટે કઠિન તપશ્ચર્યા, ધ્યાનાદિ સાધનોનો આશ્રય લઈને જંજાળોથી ભરેલા આ સંસારથી બને તેટલા અલિપ્ત રહેવાનું હતું. હવે તો એ હેતુ જ બદલવાનો હતો; અને વ્યક્તિના ઉદ્ધાર કરતાં દેશબાંધવોની સેવાનું મહત્ત્વ વધારવાનું હતું. એ દુષ્કર કાર્ય સ્વામીજીએ પાર પાડ્યું. એમણે કહ્યું: ““યાદ રાખજો કે સંન્યાસીનો જન્મ તો આ જગતમાં ત્મિનો મોક્ષાર્થ નદ્ધિતા ૨ – અર્થાત્ આત્માના મોક્ષ માટે અને જગતના હિત માટે - થયો છે. અન્ય લોકોનું ભલું કરવા માટે પોતાના જીવનની આહુતિ આપવી, પોતાના આઝંદથી આકાશને ભેદી નાખતા લાખો લોકોના દુઃખનું નિવારણ કરવું, વિધવાનાં આંસુ લૂછવાં, સંતાન ખોઈ બેઠેલી માતાને સાંત્વન આપવું, અભણ અને પદદલિત લોકોને આગળ આવવા માટે સહાય કરવી અને તેમને પગભર કરવા, તમામ લોકોની ભૌતિક અને આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ માટે કશા ભેદભાવ વગર ઉપદેશ કરવો, જ્ઞાનરૂપી પ્રકાશ ફેલાવીને તમામ મનુષ્યોના હૃદયમાં રહેલા બ્રહ્મરૂપી સિંહને જગાડવો. આ બધું પાર ઉતારવા માટે
