________________
ભગવાન બુદ્ધ
બુદ્ધના સમયમાં કેવી સ્થિતિ હતી તેને ટૂંકામાં વિચાર કરવો અયોગ્ય નહિ થાય.
આરણ્યકે અને ઉપનિષદ બુદ્ધના સમય પછી ઘણે વર્ષે રચવામાં આવ્યાં, એ મેં મારા “હિંદી સંસ્કૃતિ અને અહિંસા ' નામના પુસ્તકમાં બતાવી આપ્યું છે (પૃ. ૪૮-પ૦ જુઓ). પરંતુ ઉપનિષદમાં વર્ણવેલા બ્રાહ્મણો જેવા કેટલાક બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિય બુદ્ધના સમયમાં હતા, એવું માનવામાં કશી જ હરકત નથી. પણ તેમાંના ઘણુંખરા હોમહવનનો ધર્મ તજીને શુદ્ધ શ્રમણ થઈ જતા હતા, એવું જાતકમાંની ઘણી વાર્તાઓ ઉપરથી દેખાય છે. ઉદાહરણરૂપે નંગુઠ્ઠજાતકને (નં. ૧૪૪) સારાંશ અહીં આપીશ.
વારાણસીમાં બ્રહ્મદત્ત રાજા રાજ્ય કરતો હતો ત્યારે બેધિસત્વ ઔદીચ્ય બ્રાહ્મણકુળમાં જન્મ્યા. તેના જન્મદિવસે તેનાં માબાપે જાતાગ્નિ સ્થાઓ અને તે સોળ વર્ષનો થયા પછી તેણે તેને કહ્યું, “દીકરા, તારા જન્મદિવસે આ અગ્નિ સ્થાપવામાં આવ્યો છે. જે તારે ગૃહસ્થ થઈને રહેવું હોય તો તું ત્રણ વેદનું અધ્યયન કરજે; પણ જે તારે બ્રહ્મલોકપરાયણ થવાની ઈચ્છા હોય, તો આ અગ્નિ લઈને અરણ્યમાં જજે અને તેની સેવા કરીને બ્રહ્મદેવની આરાધના કરજે અને બ્રહ્મપરાયણ થજે.”
બોધિસત્વને ગૃહસ્થાશ્રમ ગમતું ન હતો. પિતાને જાતાગ્નિ લઈને તે અરણ્યમાં ગયા અને ત્યાં આશ્રમ બાંધીને તે અગ્નિની સેવામાં તે જીવન વિતાડવા લાગ્યા. એક દિવસે એક ખેડૂતે બોધિસત્ત્વને દક્ષિણમાં એક બળદ આપે. તેનું બલિદાન આપીને અગ્નિદેવની પૂજા કરવાને બધિસત્વને વિચાર હતો. પણ આશ્રમમાં મીઠું ખલાસ થઈ જવાથી તે લેવા માટે તેઓ ગામમાં ગયા ત્યારે અહીં કેટલાક ગુંડાઓ તે બળદને મારીને પિતાને જોઈતું હતું તેટલું તેનું માંસ અસિહેત્રપર રાંધીને ખાઈ ગયા અને વધેલું માંસ પિતાની સાથે લઈ ગયા.
