________________
૨૨
તેમણે લખ્યું. ધર્મચિન્તન અને ધર્મચર્ચાને પરિણામે ભારતીય ઇતિહાસ અને સંસ્કૃતિને અંગે તેમણે જે નિર્ણય તારવ્યા હતા તેને સાર તેમણે આ પુસ્તકમાં નીડરતાથી અને સ્પષ્ટતાથી આપ્યો છે. કુદરતી રીતે જ એમના નિર્ણયો સારી પેઠે વિવાદાસ્પદ બન્યા છે.
આ પછી મુંબઈ જઈને મજૂરોની વચ્ચે એક આશ્રમ ખાલીને તેઓ ત્યાં રહેવા લાગ્યા. તેમને એ બહુજનવિહાર આજે અનેક પરદેશી બૌદ્ધ સાધુઓને આશ્રય આપે છે.
| મુંબઈનું કામ છોડીને ધર્માનન્દજી સારનાથ જઈ રહ્યા અને ત્યાં જગદીશ કાશ્યપ જેવા વિખ્યાત પાલિ પંડિતોને જરૂરી મદદ
આપવા લાગ્યા.
જૈન ધર્મના ૨૩મા તીર્થંકર પાર્શ્વનાથના ચાતુર્યામધર્મની એમના મનપર ઊંડી છાપ પડી હતી. તેમાં જ એમને આધ્યાત્મિક સમાજવાદ દેખાયો. પાર્શ્વનાથના ચાતુર્યામ-ધર્મ પર એમણે એ દષ્ટિએ એક નાનકડી ચોપડી પણ લખી. તે તેમના દેહાન્ત પછી ધર્માનન્દ સ્મારક દ્રસ્ટે પ્રકાશિત કરી છે.
પાર્શ્વનાથના ધર્મોપદેશની એમના મન પર એટલી ઊંડી અસર થઈ કે એમને પણ લાગવા માંડયું કે શરીર ક્ષીણ થઈને પિતાની મેળે ખરી પડે ત્યાંસુધી મૃત્યુની રાહ જોતાં રહેવું એ માણસને માટે શોભાસ્પદ નથી. જ્યાંસુધી શરીરને ઉપયોગ છે ત્યાં સુધી જ તેને ટકાવી રાખવું જોઈએ. જ્યારે શરીરથી વિશેષ સેવા થવાને સંભવ ન રહે, ત્યારે માણસે ખાવાપીવાનું મૂકી દઈને પિતાની મેળે શરીરને–આ ખોળિયાને–ત્યાગ કરવો જોઈએ.
પાર્શ્વનાથની આ જીવનદષ્ટિ કે સખીજીને એટલી બધી ગમી ગઈ કે તેમણે શરીરનો ત્યાગ કરવાના હેતુથી ઉપવાસ શરૂ કર્યા.
જ્યારે ગાંધીજીએ આ વાત જાણી ત્યારે તેમણે કોમ્બીને રોકયા. ધર્માનન્દજીએ મહાત્માજીની આજ્ઞા માથે ચઢાવીને ઉપવાસ તે છાપો, પરંતુ તેમણે જે માનવસહજ જિજીવિષાને સફળતાપૂર્વક પાછી ખેંચી
