________________
આત્મવાદ
૧૭૭
આ મતનું પ્રતિપાદન કરવાવાળા શ્રમણમાં અજિત કેસકમ્બલ મુખ્ય હતા. આ બે મતની વચમાં આત્મા અમુક અંશે શાશ્વત અને અમુક અંશે અશાશ્વત છે, એવું કહેવાવાળા પણ શ્રમણબ્રાહ્મણ હતા. સંજય બેલદ્રપુત્તને વાદ એ જ પ્રકારનો જણાય છે. અને તે જ તત્ત્વજ્ઞાન આગળ જતાં જેનેએ અપનાવ્યું.
આત્મવાદનાં પરિણામ આ બધા આત્માવાદનાં પરિણામ ઘણેભાગે બે પ્રકારનાં થતાં. પહેલું વિલાસમાં સુખ માનવું અને બીજું તપશ્ચર્યા કરીને શરીરને દુઃખ આપવું. પૂરણ કન્સપના મત મુજબ જ આત્મા કોઈને મારતો નથી કે મરાવતો નથી, તે પછી પોતાના મોજશોખ માટે બીજાઓની હત્યા કરવામાં શું વાંધો છે ? જેનેના મત મુજબ આત્મા પૂર્વજન્મનાં કર્મોથી બદ્ધ થયો છે એમ માનીએ, તો તે કર્મોમાંથી છૂટવા માટે કઠોર તપશ્ચર્યા કરવી જોઈએ એવું તત્ત્વજ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય તે સ્વાભાવિક છે. આત્મા અશાશ્વત છે, તે મૃત્યુ પછી રહેતો નથી એમ માની લઈ એ તે આત્મા જીવે છે ત્યાં સુધી ખૂબ મોજશોખ કરી લેવા અથવા આ ભેગોની સ્થિરતા નથી એમ કહી તપશ્ચર્યા આદરવી, એવા બન્ને પ્રકારના મતે ઉત્પન્ન થઈ શકશે.
આત્મવાદને ત્યાગ પણ ભગવાન બુદ્ધને મોજશોખ અને તપશ્ચર્યા એ બન્ને માગે ત્યાય જણાયા. કારણ કે બન્ને વડે મનુષ્યજાતિનું દુઃખ ઓછું થતું નથી. આ બને આત્યંતિક માર્ગોમાંથી અંદર અંદર ઝઘડતા લેકને શાંતિનો માર્ગ મળવો શક્ય નથી. આ બન્ને છેડાના મતે માટે આત્મવાદ કારણભૂત છે એવી બોધિસત્ત્વની ખાતરી થઈ અને આત્મવાદને એક બાજુએ મૂકી તેમણે એક નવો જ માર્ગ શોધી કાઢો. આત્મા શાશ્વત હોય કે અશાશ્વત, આ દુનિયામાં દુઃખ તે. છે જ. દુઃખ એ માણસની તૃષ્ણાનું ફળ છે. આર્ય અષ્ટાંગિક માર્ગ
૧૨
