________________
મિથ્યાત્વ-ત્યાગ
૨૬૫
[४३६] कर्तृबुद्धिगते दुःख-सुखे पुस्युपचारतः ।
नरनाथे यथा भृत्यगतौ जयपराजयौ ॥५३॥
કુતિ ક્રિયા, એ તે બુદ્ધિને ગુણ છે માટે બુદ્ધિ જ કત્રી છે. તેથી બુદ્ધિમાં જ વસ્તુતઃ સુખાદિ ઉત્પન્ન થાય છે. પરન્તુ તે સુખાદિને પુરુષમાં ઉપચાર થાય છે.
યુદ્ધમાં જયાપરાજ્ય પામે છે સૈનિકે; છતાં તેને ઉપચાર થાય છે. રાજામાં: રાજા વિજય પામ્ય.
એટલે વસ્તુતઃ તે પુરુષમાં સુખાદિ છે જ નહિ. છતાં આ રીતે માત્ર ઉપચારથી તેનામાં સુખાદિ માની શકાય. [४३७] कर्ता भोक्ता च नोतस्मा-दात्मा नित्यो निरञ्जनः।
अध्यासादन्यथाबुद्धि-स्तथा चोक्तं महात्मना ॥५४॥ કિરૂ૮પ્રકૃતિ શિયમાાનિ ft fથા ___ अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताऽऽहमिति मन्यते ॥५५॥
એટલે અમે સાંખે કહીએ છીએ કે વસ્તુતઃ આત્મા (પુરુષ) નથી તે કશાયને ક્ત કે નથી તે કેઈ ને પણ ભક્તા. એ તે છે નિત્ય અને રાગાદિ સર્વથી અલિપ્ત. છતાં તેવા પુરુષને એવી મિથ્થાબુદ્ધિ થાય છે કે હું સુખી છું હું દુઃખી છું” ઈત્યાદિ. આમાં તેનું બુદ્ધિ સાથેના અભેદનું બ્રાન્ત જ્ઞાન જ કારણ બને છે.
સાંખ્ય દર્શનના પ્રણેતા મહાત્મા કપિલે કહ્યું છે, પ્રકૃતિના સત્વ, રજસ, તમસાદિ ગુણેથી કર્મો થાય છે.
