________________
૨૪૦
શ્રી અધ્યાત્મસાર ગ્રન્થ
અમે અવશ્ય માનીએ છીએ પરન્તુ તે આત્માને નિત્ય માનતા નથી. આત્મા તે। જ્ઞાનક્ષણાવલિ સ્વરૂપ છે. એટલે કે જ્ઞાન ક્ષણ (પત્તા)ની ધારા (સ ંતાન) સ્વરૂપ આત્મા છે. જે ક્ષણે આ આત્મા ઉત્પન્ન થાય છે તે જ ક્ષણે તેની સ્થિતિ છે બીજી ક્ષણે તે તેને સંપૂર્ણ નાશ થઈ જાય છે. આમ પ્રતિક્ષણ નવું નવું જ્ઞાન ઉત્પન્ન થતું રહે છે. આવી જે જ્ઞાનક્ષણાની ધારા તે જ આત્મા છે.
આત્માને નિત્ય માનનારાઓને અમે ઔદ્ધી પૂછીએ છીએ કે, કહેા તમારા નિત્ય આત્મા જે કાર્ય (અથÖક્રિયા) કરે છે તે ક્રમથી કરે છે કે યુગપત્ (અક્રમથી)? જો તમે કહેશે! કે ક્રમથી કાર્ય કરે છે તા તા એમ જ થયું ને કે પહેલી ક્ષણે તેને અમુક કાય કરવાને જે સ્વભાવ હતા તે નષ્ટ થયે અને બીજી ક્ષણે ખીજું કાર્ય કરવાના સ્વભાવ ઉત્પન્ન થયે. તે પણ પછી નષ્ટ થયા અને ત્રીજી ક્ષણે ત્રીજું કાર્ય કરવાના સ્વભાવ ઉત્પન્ન થયા. હવે જો આ રીતે પ્રતિપળ સ્વભાવની હાનિ થયા કરે તેા આત્મા આપેાઆપ ક્ષણિક જ સિદ્ધ થઈ જાય છે. સ્વભાવ નાશ એટલે આત્માને જ નાશ છે. કેમકે સ્વભાવ વિના વસ્તુના સદ્ભાવ હાઈ શકતા નથી અને જો નિત્ય આત્મા યુગપત્ કાર્ય કરે જ છે એમ તમે કહેા, તેા તે પહેલી જ ક્ષણે એક સાથે પૂર્વોક્ત કશ ય ક્રમ વિના—આગળની બધી ક્ષણેાના–કાર્ય (અક્રિયા) ત્યાં જ થઈ જવાની આપત્તિ આવે.
આમ ક્રમથી કે અક્રમથી પણ નિત્યાત્મામાં અથÖક્રિયા
