________________
૨૫
: સંસારના પામર માનવીને જે વસ્તુ અત્યન્ત મહત્ત્વપૂર્ણ લાગે છે તે વસ્તુ જ્ઞાનીઓની દષ્ટિમાં વસ્તુતઃ બહુ મહત્ત્વની નથી હોતી રે! સાવ તુચ્છ હોય છે. આવી તુચ્છતાનો ભાસ જ્યારે સંસારી જીવને થ શરૂ થાય છે ત્યારે એનામાં અધ્યાત્મને આરંભ થાય છે. અને ક્રમે ક્રમે ઉપર વર્ણવી ગયા એ અવસ્થાની પ્રાપ્તિ થાય છે.
અધ્યાત્મ આગળ વધે છે. વિરતિના સંગથી આત્માના મધુર શીતલ ઉપવનમાં નિઃસંગતાનાં સોહામણું પારિજાતનાં પુષ્પગુચ્છે પમરાટ પસરાવી રહ્યાં છે. આમ અધ્યાત્મીને નિઃસંગભાવ અતુલ બળ પકડતો જાય છે. સંસારના સંગ અને વિશ્વના રંગ એને આત્મરસની અભંગ મસ્તીમાં જંગ મચાવતા યુદ્ધખારો જેવા લાગે છે. એટલે એનાથી એ સદા દૂર જ રહે છે એટલું જ નહીં પરંતુ આત્મા પિતાની નિઃસંગતાને હવે વ્યાપક રૂપ આપવા માગે છે. આ વાત સમજવી જ ઘણી કઠણ છે તે પછી એના આચરણની કઠિનતાની તે કલ્પના જ કરવી રહી.
નિઃસંગભાવની વ્યાપકતાનું સર્જન કરતાં કરતાં આત્મા એ વિચારને સંગ પણ ત્યજી દે છે કે હું નિઃસંગ બન્યો છું. હું નિઃસંગ બન્યો છું અથવા હું નિઃસંગ છું એ વિચારોનું સ્પન્દન પણ આત્મામાં વિકલ્પોનું મોજું ઉછાળે છે અને આત્માના અધ્યાત્મમાં ચંચલતાની લહરો ફેલાવે છે. અધ્યાત્મની પરાકાષ્ઠાએ તે આ પણ ન ખપે. જગતને સંગ છોડી ચૂકેલે આત્મા અહીં વિકલ્પને સંગ પણ ત્યજી દે છે અને અનુત્તર નિશ્ચલતા સિદ્ધ કરે છે. આ છે આત્માની એક બીજી મહાન સિદ્ધિ.
નિશ્ચલ આત્માને સારાં કે નરસાં કઈ વિચાર કરવાના રહેતાં નથી. અહીં તે એક વસ્તુ રહે છે અને તે એ છે કે સતત આત્મરમણ વિશુદ્ધ આત્મરમણ જ એક એવી ચીજ છે કે જ્યાં આત્મા સ્વભાવરમણની પ્રક્રિયામાં સતત લીન રહેવા છતાં સ્થિર, અચલ અને
