Page Text
________________
“આર્ષભીયચરિત' મહાકાવ્ય : એક મૂલ્યાંકન D ૨૧૫
મહાકાવ્યના નાયક તરીકે જરૂરી બધા ઉદાત્ત ગુણો ધરાવે છે તે પહેલા સર્ગમાં પ્રારંભમાં આપેલા તેમના ગુણોના વર્ણન (૧.૧-૨૦) પરથી ખ્યાલ આવે છે.
ઋષભદેવને નમન કરીને અને તેમનું રક્ષણ યાચીને આ કાવ્યનું મંગલાચરણ કરવામાં આવે છે. ભરત ચક્રવર્તીના ચરિત્રમાં "અર્થ નામના, ‘ક્ષધા અને તૃષ્ણા નામના અનર્થોના વર્ણનમાં, 2ષભદેવના ઉપદેશમાં ને ભાઈઓના પ્રવજ્યા લેવાના. વૃત્તાંત વગેરેમાં ધર્મ અને મોક્ષ' નામના અંતિમ પુરુષાર્થનું નિરૂપણ છે. રસનિરૂપણ
આ મહાકાવ્ય શાંતરપ્રધાન છે. ઋષભદેવના દીક્ષા પ્રસંગમાં, તેમજ તેમના પુત્રોના પ્રવજ્યા પ્રસંગમાં અને ઋષભદેવના ઉપદેશ વગેરેમાં શાંતરસનું નિરૂપણ છે, જ્યારે ભારતના ૯૮ ભાઈઓ ને ૯૯મો ભાઈ બાહુબલિ ભરતને નમ્યા નથી, તેથી ભરતને જે ક્રોધ થયો છે, તેમાં વીરરસનું નિરૂપણ થયું છે, જેમકે,
अथ पक्षयुगेऽपि वो रुचिर्न नयार्थद्वितये मुनेरिव । નિવનિતાપસ્થિતાં તનેહાન્તર્થવ સફરે || (૨.૪૧) ભરતનો બાહુબલિ પ્રત્યેનો ક્રોધ નીચેના શ્લોકમાં વર્ણવ્યો છે :
सकल भरतभर्तुर्मानसं सूर्यरत्न सचिवतरणि वाक्याभीशुयोगेन वह्निम् । यमुदगिरदमर्षं तेन दग्धं तदानीं।
ચિરપરિવયનાd સો સ્નેહરવમ્ || (રૂ.999) રાજન્યમુનિઓની, તેમજ દૂતો વગેરેની ઋષભદેવ માટેની ભક્તિના નિરૂપણમાં ભક્તિરસ રેલાય છે :
यथा करिष्यत्ययमेष नः प्रभुस्तथा करिष्याम इति स्वनिश्चयम् । वयं तु हित्वा न परं जगद्गुरोः स्वचेतसोऽपि प्रबलं त्रपामहै । (१.५०)
भाग्यं दृशोर्दोत्यमिषादमीषामस्माकमाकस्मिकमाप पाकम् । - ' નાઈઝમનેઈલમ્ સુધાયાં વમુવ તુવૃત્તવિનોનેન || (રૂ.૧૧)
ઋષભદેવે કરેલા પારણા પ્રસંગે સુવર્ણવૃષ્ટિ થઈ, તે પ્રસંગમાં અભુતરસનું નિરૂપણ છે :
उज्जागरप्रशमसागरनाथदत्तसम्यक् कचं द्रवति किं शुचिधिष्ण्यसृष्टिः । आनन्दमेदुरसुरैर्विहिता तदानीं श्रेयांसमूर्ध्नि निपपात च पुष्पवृष्टिः ।। (१.१३१)
- જ્યારે તક્ષશિલાની નજીકના ગ્રામજનો. ભરત બાહુબલિને જીતવાનો વિચાર કરે છે, તે સાંભળી, બાહુબલિ પ્રત્યેની ભક્તિથી ભારતને પોતપોતાનાં ઓજારો વડે હરાવવાની વાતો કરે છે, ત્યારે સહેજ હસવું આવે છે, જેમકે, સાદા કઠિયારા પણ દૂતને કહે છે કે તારા રાજાના અભિમાનને કુહાડાથી તોડી પાડીશું:
| SR No. | 005729 |
| Book Title | Upadhyay Yashovijayji Swadhyay Granth |
| Original Sutra Author | N/A |
| Author | Pradyumnavijay, Jayant Kothari, Kantilal B Shah |
| Publisher | Mahavir Jain Vidyalay |
| Publication Year | 1993 |
| Total Pages | 366 |
| Language | Gujarati |
| Classification | Book_Gujarati |
| File Size | 7 MB |