Vyakaran Mahabhashya Navahnik Satik Gujarati Anuwad

SR No.: 005538
Original Sutra Author: N/A
Author: Pradyumna R Vora
Publisher: L D Indology Ahmedabad
Publication Year: 2004
Total Pages: 718
Language: Gujarati
Classification: Book_Gujarati
File Size: 18 MB

Page 216

पुनरिग्रहणस्य प्रयोजनमिडेव यथा स्याद्यदन्यत्प्राप्नोति तन्मा भूदिति। किं चान्यत्प्राप्नोति। गुणः। यदि नियमः क्रियते पिपपठषतेरप्रत्ययः पिपठीः दीर्घत्वं न प्राप्नोति। नैष दोषः। आज यत्कार्य तन्नियम्यते न चैतदाङ्गम्। अथवा ऽसिद्ध दीर्घत्वं तस्यासिद्धत्वान्नियमो न भवति ॥
દોડનત્તર સંયોગ શાળા
(છતાં માર્યધાતુ%ચેવાઃ એસૂત્રમાં) ફરીથી નું પ્રહણ કરવાનું પ્રયોજન એટલું જ કે ટૂ એ ટુ જ રહે અને બીજું કોઇ કાર્ય પ્રાપ્ત થતું હોય તો ન થાય.” બીજું કયું (કાર્ય) પ્રાપ્ત થાય છે ? ગુણ (પ્રાપ્ત થાય છે. જો એવો નિયમ કરવામાં આવે કે હું એ ટુ જ રહે તેમાં ફેરફાર થાય નહીં) તો પટિવ (એ સન્ પ્રત્યયાન્ત) ધાતુને વિન્ થઇને “પિઠીઃ થાય છે તેમાં પધાયા તીર્થ : પ્રમાણે) દીર્ઘ નહીં થાય. એમાં વાંધો નથી, કારણ કે (૬૮ ને લગતો) નિયમ અંગને લગતા કાર્ય માટે કરવામાં આવે છે, જયારે આ (પધાયા પ્રમાણે થતું દીર્ધ) કાર્ય અંગાધિકારમાં કહેવામાં આવેલું નથી. અથવા દીર્ઘત્વ (અસિદ્ધ કાંડમાંના સૂત્ર દ્વારા કહેલું લેવાથી) અસિદ્ધ છે અને તે અસિદ્ધ છે તેથી નિયમ લાગુ નહીં પડે (અને દીર્ઘ થશે).
સ્વરનું વ્યવધાન ન હોય તે રીતે સાથે સાથે અનેક વ્યંજન આવે તેને સંયોગ કહે છે. ૧૧૭
12 આ બાબતમાં સિદ્ધાન્તી કહે છે કે માપમ્ માં ગુણ થતો નિવારવા માટે પ્રસ્તુત સૂત્રમાં નું રહણ કરવાની જરૂર નથી માર્યધાતુવા માં નેવર તિા માંથી ૬ ની અનુવૃત્તિ થાય છે તેથી માધાતુસ્પેન્ડમાં નું પુનઃ ગ્રહણ કરવાની જરૂર નથી તેમ છતાં તે સૂત્રમાં ૬ નું ગ્રહણ કરીને સૂત્રકારે સૂચવ્યું છે કે હું એ પોતાના મૂળ સ્વરૂપમાં જ રહે છે તેમાં ગુણ વગેરે કાર્ય પ્રાપ્ત થતાં નથી અને તેમાં ફેરફાર થતો નથી (તટો વિવાભાવી -ર્થમ, ૮ ટેવ ન તુ વિશ્રત તિ ચાલ્યાના શ.કૌ.પૂ.૧૦૮)
14મૂળમાં અપ્રત્યયઃ છે, અર્થાત્ વિવત્ પ્રત્યય. અપ્રત્યયઃ રૃત્ય કશ્યમાનઃ પ્રત્યય ત્યર્થ: I (ઉ.પૃ. ૨૦૦) અર્થાત્ જેનું શ્રવણ નથી તેવો વિશ્વમ્ પ્રત્યય. આ પ્રત્યયમાં -કારની વિદિત થી અને ૫-કારની હામ્ થી ત્ સંજ્ઞા થાય છે. તેમનો તી ટોપડા થી અને ટૂ-કાર ઉચ્ચારણાર્થે લેવાથી લોપ થતાં શેષ રહેલા ૩-કારનો વેપૃચ્છા થી લોપ થતાં પ્રત્યયમાંથી કઇ શેષ ન નથી રહેતું તેથી ભાગકારે તેને અપ્રત્યયઃ કહ્યો છે. અહીં વિપષિ એ પદ્ ધાતુ ઉપરથી બનેલો સન્ત ધાતુ છે તેને વિવત્ આધધાતુક પ્રત્યય થતાં મતો ટોપડા થી 4-કાર લોપ વિપત્િ સન્ ના સૂનો મારા પ્રત્યયોઃ 1 થી ૬ થયો છે તે પૂર્વત્રસિદમ થી અસિદ્ધ થતાં તે ન્ જ છે તેમ સમજાશે તેથી સસનુપો | થી ૪ થતાં ર્વોપધાયા: થી ઉપધા દીર્ઘ --વસવસાનઃથી વિસર્ગ થતાં પિઠીઃ સિદ્ધ થાય છે. 75 એ ટુ જ રહે છે તેમાં ફેરફાર થતો નથી એમ કહ્યું તેથી વિટી : માં માર્યધાતુશ્વેત્ ૦ થી થએલ દીર્ઘ થયો છે તે ન થઇ શકે, એમ શંકા છે. પરંતુ એ નિયમ અંગાધિકારમાં કહેલા કાર્ય માટે છે. જયારે ર્વોપધાયાદા માં કહેવામાં આવેલું દીર્ઘત્વ અંગાધિકારમાંનું નથી તેથી દીર્ઘ થશે. અથવા વેંધાયા થી થતું દીર્ઘત્વ ત્રિપાદીનું હોવાથી અસિદ્ધ છે તેથી ૮ ને લગતો નિયમ ત્યાં નહીં લાગુ પડે. તેથી શાસ્ત્રની દૃષ્ટિએ ૮ અવિત, હસ્વ રહેશે પરંતુ પ્રયોગમાં વિત, દીર્ઘ થશે એમ આગળ કહેશે.