Page Text
________________
अवर्णाकृतिरुपदिष्टा सर्वमवर्णकुल ग्रहीष्यति । तथेवर्णाकृतिः। तथोवर्णाकृतिः॥ ત૨ તપtatપામ્ ૪ एवं च कृत्वा तपराः क्रियन्ते। आकृतिग्रहणेनातिप्रसक्तामिति । ननु च सवर्णग्रहणेनातिप्रसक्तमिति कत्वा तपराः क्रियेरन् । प्रत्याख्यायते तत्सवर्णेऽण्ग्रहणमपरिभाष्यमाकृतिग्रहणाઆકાશના પ્રદેશ પણ ઘણા છે અને તે ઘણા છે માટે મેં-કારમાં ભિન્નતા છે. જાતિનું ગ્રહણ કર્યું છે તેથી (કાર્ય સિદ્ધ થાય છે [ ૧૩ | ( ૬૩ન્ સૂત્રમાં) ૫ ની જાતિ (સૂચવનાર -કાર) નું ઉચ્ચારણ કરવામાં આવ્યું છે તેથી તે મ વર્ણની સમગ્ર જાતિનું ગ્રહણ કરી શકશે. તે જ રીતે વર્ણની જાતિ, ૩ વર્ણની જાતિ (સર્વ પ્રકારના વર્ણ અને સુવર્ણનું અનુક્રમે ગ્રહણ કરી શકશે) વળી તે પ્રમાણે (જાતિપક્ષને અનુસરીને જ મર્ ની) પછી તુ મૂકવામાં આવ્યો છે. ૧૪. એટલા માટે જ (અર્થાત્ માં જાતિનો ઉપદેશ કરવામાં આવે છે માટે જી મ ની પાછળ તું મૂકવામાં આવે છે, કારણ કે જાતિનું ગ્રહણ કર્યું છે તેથી અતિવ્યાપ્તિ થાય છે. (તે નિવારવા માટે તુ મૂકવામાં આવે છે). પરંતુ અમે કહીએ છીએ કે મજુત્સિવચ્ચે રામત્યયઃ | એ સૂત્રથી) સર્વ સવર્ણનું ગ્રહણ થતું નિવારવા માટે (મદ્ ની) પાછળ તું મૂકવામાં આવતો હોય તેમ (પણ) હોઇ શકે. સવર્ણ નો નિર્દેશ કરનાર એ સૂત્રમાં મ નું ગ્રહણ જરૂરી નથી, કારણ કે (મક્કમ્ | સૂત્રમાં) આકૃતિ (અર્થાત્ જાતિ) નું ગ્રહણ કરવામાં આવ્યું છે. રનન્યત્વાતિ વિમ્ हल्ग्रहणेषु च ॥१५॥ आकतिग्रहणात्सिद्धमित्येव । झलो झलि। अवात्ताम् अवात्तम् अवात्त। यत्रैतन्नास्त्यण्सवर्णान्गृह्णातीति ॥
* આ અનેકત્વવાદીની દલીલ છે. જેમ પૃથ્વી એક હોવા છતાં ખુબ, મથુરા વગેરે પ્રદેશને કારણે તેને વિશે ભેદવ્યવહાર કરવામાં આવે છે તેમ ઘટ વગેરે ઉપાધિભેદને કારણે આકાશ ભિન્ન છે એમ કહેવાય.નોંધઃ ચૌખં. (પૃ.૯૮.પાટી.૮)માં ૧૩થી ૧૫ વાર્તિક નથી તેમ ભાષ્યકારની શૈલી અને ઉદ્યોતને આધારે કહ્યું છે. છે આમ વ્યક્તિ સ્ફોટનું ખંડન કર્યું. હવે ‘જાતિ એક છે, નિત્ય અને વિભુ છે, જયારે વ્યક્તિઓ ભિન્ન છે એ પક્ષનું સમર્થન કરે છે. આ મત અનુસાર પ્રત્યાહાર તેમ જ અન્ય સ્ત્રી વગેરે નિર્દેશોમાં મ-કાર જાતિનો જ નિર્દેશ કરવામાં આવે છે અને વ્યક્તિ તો અનિવાર્ય રીતે નિર્દેશાય છે. પ્રત્યાહારમાં સમ-કાર જાતિનો વિવૃત તરીકે નિર્દેશ છે તેથી શાસ્ત્રાન્ત તેની પ્રત્યાપત્તિનું વિધાન કર્યું છે આમ જાતિનો નિર્દેશ કર્યો હોવાથી વૃત્તિ (અક્ષરસમાપ્નાય) ના અનુકરણ રૂપ મેં-કાર દ્વારા મા-કારનું ગ્રહણ થઇ શકશે. વર્ણસમાપ્નાયમાંનો -કાર વિવૃત હોય તો પણ ધાતુ વગેરેમાં રહેલા -કારનો પણ વિવૃતોપદેશ કરવો જોઇએ એવી દલીલ વાર્તિકકારે મ-કાર વ્યક્તિ અનંત છે તે મતને આધારે કરી. આ સર્વ સિદ્ધ કરવા માટે ભાગકારે -કારની વિવૃત જાતિનો નિર્દેશ કર્યો છે, કારણ કે પ્રત્યાહારમાંના મૂ-કાર દ્વારા પ્રયોગમાં આવતા મેં-કારનું ગ્રહણ થઇ શકે તે માટે જાતિનો નિર્દેશ જરૂરી છે. મળે
ૌો વગેરે સૂત્રોમાંનો -કાર વિવૃત હોવા છતાં તે દ્વારા બધા જ વર્ણનું ગ્રહણ ન થઈ શકે, કારણ કે તે મન્ નથી પરિણામે ગુમતિ માં દીર્ઘ થશે પરંતુ માછીમતિ માં ન થવાનો પ્રસંગ આવે. એ જે દોષ આવે છે તેનો પણ પરિહાર ભાષ્યકારે જાતિનિર્દેશના આધારે જ કર્યો છે. આથી અશુત્સિવચ ૦ સૂત્રમાં મ પ્રત્યાહારનું ગ્રહણ કરવું જરૂરી નથી એમ તેમનો આશય છે. (જુઓ ૧-૧-૬૯ ઉપર નોંધ ૨૮) 40 મૂળમાં તત્ શબ્દ છે. તેને બે રીતે ઘટાવી શકાય ? સઃ (અર્થાત તે- આકૃતિપક્ષ) યત્ર મતિ (જયાં છે તે) તત્ અથવા તો ત૮ એટલે તે (અર્થાત્ સ્થ ગ્રા) વત્ (ના જેવાં). આ પ્રકારનાં સૂત્રોમાં આકૃતિપક્ષનું ગ્રહણ કરવાને કારણે થતી અતિવ્યાપ્તિ નિવારવા સ્થળે સ્થળે -કાર વગેરેની પાછળ – મૂક્યો છે. તારા જાતિપક્ષનું સમર્થન કરે છે, એમ અહીં દલીલ છે. આગળ પુલિત્સવ - ઉપર વાર્તિકકાર કહેશે તમાત્તત્ર તાનિર્દેાત્મિદરમ્ (વા.૧૩) આ દલીલ પૂર્વપક્ષીની છે તપ કરણનું અન્ય પ્રયોજન હોવાથી તે જાતિપક્ષનું સમર્થન ન કરી શકે તેમ તેનું કહેવું છે.
૪૮
Jain Education International
For Personal & Private Use Only
www.jainelibrary.org
| SR No. | 005538 |
| Book Title | Vyakaran Mahabhashya Navahnik Satik Gujarati Anuwad |
| Original Sutra Author | N/A |
| Author | Pradyumna R Vora |
| Publisher | L D Indology Ahmedabad |
| Publication Year | 2004 |
| Total Pages | 718 |
| Language | Gujarati |
| Classification | Book_Gujarati |
| File Size | 18 MB |