________________
चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः
२५३
२५३
(२४) उत्करादिभ्यश्छः।८६। प०वि०-उत्करादिभ्य: ५।३ छ: १।१।
स०-उत्कर आदिर्येषां ते-उत्करादयः, तेभ्य:-उत्करादिभ्यः (बहुव्रीहि:)।
अनु०-अस्मिन्नादिषु, देश तन्नाम्नि इति चानुवर्तते। अन्वय:-यथासम्भव०उत्करादिभ्योऽस्मिन्नादिषु छ:, तन्नाम्नि देशे।
अर्थ:-यथासम्भवविभक्तिसमर्थेभ्य उत्करादिभ्य: प्रातिपदिकेभ्योऽस्मिन्नादिषु चतुर्वर्थषु छ: प्रत्ययो भवति, तन्नाम्नि देशेऽभिधेये।
उदा०-उत्करोऽस्मिन्नस्तीति-उत्करीयो देश:। सम्फला अस्मिन् सन्तीति-सम्फलीयो देश:, इत्यादिकम्।
उत्कर । संफल । संकर। शफर। पिप्पल। पिप्पलीमूल । अश्मन् । अर्क। पर्ण । सुपर्ण । खलाजिन। इडा। अग्नि। तिक। कितव । आतप । अनेक । पलाश। तृणव। पिचुक । अश्वत्थ । शकाक्षुद्र । भस्त्रा। विशाला । अवरोहित। गत । शाल। अन्य। जन्या। अजिन। मञ्च । चर्मन् । क्रोश । शान्त । खदिर। शर्पणाय । श्यावनाय । नैव। बक । पन्त । वृक्ष । इन्द्रवृक्ष । आर्द्रवृक्ष । अर्जुनवृक्ष । इत्युत्करादयः ।।
आर्यभाषा: अर्थ-यथासम्भव विभक्ति-समर्थ (उत्करादिभ्यः) उत्कर आदि प्रातिपदिकों से (अस्मिन्) अस्मिन् आदि चार अर्थों (छ:) छ प्रत्यय होता है (तन्नाम्नि देशे) यदि वहां तन्नामक देश अर्थ अभिधेय हो।
__उदा०-उत्करोऽस्मिन्नस्तीति-उत्करीयो देश:। उत्कर-कूड़ा-कर्कट इसमें है वह-उत्करीय देश। सम्फला अस्मिन् सन्तीति-सम्फलीयो देश: । सम्फल-मेढे (मेष) इसमें है वह-सम्फलीय देश, इत्यादि।
सिद्धि-उत्करीयः । उत्कर+जस्+छ। उत्कर+ईय। उत्करीय+सु। उत्करीयः ।
यहां प्रथमा-समर्थ 'उत्कर' शब्द से 'अस्मिन्’ अर्थ में इस सूत्र से 'छ' प्रत्यय है। 'आयनेय०' (७।१।२) से 'छ्' के स्थान में ईय्' आदेश होता है। ऐसे ही-सम्फलीयः । छः (कुक)
(२५) नडादीनां कुक् च।६०। प०वि०-नडादीनाम् ६।३ कुक् ११ च अव्ययपदम् ।
Jain Education International
For Private & Personal Use Only
www.jainelibrary.org
