________________
२१२
पाणिनीय-अष्टाध्यायी-प्रवचनम् वुञ्
(२) राजन्यादिभ्यो वुञ्।५२। प०वि०-राजन्य-आदिभ्य: ५।३ वुञ् १।१।
स०-राजन्य आदिर्येषां ते-राजन्यादयः, तेभ्य:-राजन्यादिभ्यः (बहुव्रीहिः)।
अनु०-तस्य, विषय:, देशे इति चानुवर्तते।। अन्वय:-तस्य राजन्यादिभ्यो विषयो वुञ् देशे।
अर्थ:-तस्य इति षष्ठीसमर्थेभ्यो राजन्यादिभ्य: प्रातिपदिकेभ्यो विषय इत्यस्मिन्नर्थे वुन् प्रत्ययो भवति, योऽसौ विषयो देशश्चेत् स भवति ।
उदा०-राजन्यानां विषयो देशो राजन्यक:। देवयानानां विषयो देशो दैवयानकः।
राजन्य । देवयान। शालकायन । जालन्धरायण। आत्मकामेय । अम्बरीषपुत्र । वसाति । वैल्वान। शैलूष । उदुम्बुर । बैल्वबल । आर्जुनायन । संप्रिय । दाक्षि। ऊर्णनाभ। आप्रीत। अव्रीड। वैतिल । वात्रक। इति राजन्यादयः । आकृतिगणोऽयम्।
आर्यभाषा अर्थ-(तस्य) षष्ठी-समर्थ (राजन्यादिभ्यः) राजन्य आदि प्रातिपदिकों से (विषय:) विषय अर्थ में (बुञ्) वुञ् प्रत्यय होता है (दशे) जो विषय है यदि वह देश हो।
उदा०-राजन्यानां विषयो देशो राजन्यकः । राजन्य क्षत्रियों का देश-राजन्यक। देवयानानां विषयो देशो दैवयानकः । देवयानजनों का देश-दैवयानक।
सिद्धि-राजन्यकः । राजन्य आम्+वुञ् । राजन्य+अक । राजन्यक+सु। राजन्यकः।
यहां षष्ठीसमर्थ 'राजन्य' शब्द से विषय दिश) अर्थ में इस सूत्र से 'वुञ्' प्रत्यय है। युवोरनाकौ' (७।१।१) से 'वु' के स्थान में 'अक' आदेश होता है। तद्धितेष्वचामादे:' (७।२।११७) से अंग को पर्जन्यवत् आदिवृद्धि और 'यस्येति च' (६।४।१४८) से अंग के अकार का लोप होता है। ऐसे ही देवयान' शब्द से-दैवयानकः । विधल्+भक्तल्
(३) भौरिक्यायैषुकार्यादिभ्यो विधल्भक्तलौ।५३। प०वि०-भौरिक्यादि-ऐषुकार्यादिभ्य: ५ ।३ विधल्-भक्तलौ १।२।
Jain Education International
For Private & Personal Use Only
www.jainelibrary.org
