SearchBrowseAboutContactDonate
Page Preview
Page 54
Loading...
Download File
Download File
Page Text
________________ पञ्चास्तिकायः। मानवर्तिष्यमाणानां भावानां पर्यायाणां स्वरूपेण परिणतत्वादस्तिकायानां परिवर्तनलिङ्गस्य कालस्य चास्ति द्रव्यत्वं । नच तेषां भूतभवद्भविष्यद्भावात्मना परिणममानानामनित्यत्वम् । यतस्ते भूतभवद्भविष्यद्भावावस्थास्वपि प्रतिनियतस्वरूपापरित्यागान्नित्या एव । अत्र कालः पुद्गलादिपरिवर्तनहेतुत्वात्पुद्गलादिपरिवर्तनगम्यमानपर्यायत्वाचास्तिकायेष्वन्तर्भावार्थं से परिवर्तनलिङ्ग इत्युक्त इति ॥६॥ संतः परियट्टणलिंगसंजुत्ता परिवर्तनमेव जीवपुद्गलादिपरिणमनमेवाग्नेधू मवत् कार्यभूतं लिंगं चिह्न गमकं ज्ञापकं सूचनं यस्य स भवति परिवर्तनलिङ्गः कालाणुव्यकालस्तेन संयुक्ताः । ननु कालद्रव्यसंयुक्ता इति वक्तव्यं परिवर्तनलिङ्गसंयुक्ता इति अव्यक्तवचनं किमर्थमिति । नैवं । पंचास्तिकायप्रकरणे कालस्य मुख्यता नास्तीति पदार्थानां नवजीर्णपरिणतिरूपेण कार्यालिङ्गेन ज्ञायते यतः कारणात् तेनैव कारणेन परिवर्तनलिङ्ग इत्युक्तं । अत्र षड्द्रव्येषु मध्ये दृष्टश्रुतानुभूताहारभयमैथुनपरिग्रहादिसंज्ञादिसमस्तपरद्रव्यालम्बनोत्पन्नसंकल्पविकल्पशून्यशुद्धजीवास्तिकायश्रद्धानज्ञानानुष्ठानरूपाभेदरत्नत्रयलक्षणनिर्विकल्पसमाधिसंजातवीतरागसहजापूर्वपरमानन्दरूपेण स्वसंवेद. नज्ञानेन गम्यं प्राप्यं भरितावस्थं शुद्धनिश्चयनयेन स्वकीयदेहान्तर्गतं जीवद्रव्यमेवोपादेयमिति कालको द्रव्यसंज्ञा कहते हैं;-[ परिवर्त्तनलिङ्गसंयुक्ताः ] पुद्गलादि द्रव्योंका परिणमन सो ही है लिङ्ग ( चिह्न ) जिसका ऐसा जो काल, तिसकर संयुक्त [ ते एव च ] वे ही [ अस्तिकायाः] पंचास्तिकाय [ द्रव्यभावं ] द्रव्यके स्वरूपको [ गच्छन्ति ] प्राप्त होते हैं. अर्थात् पुद्गलादि द्रव्यों के परिणमनसे कालद्रव्यका अस्तित्व प्रकट होता है । पुद्गल परमाणु एक प्रदेशसे प्रदेशान्तरमें नब जाता है, तब उसका नाम सूक्ष्मकालकी पर्याय अविभागी होता है। समय कालपर्याय है। उसी समयपर्याय के द्वारा कालद्रव्य जाना गया है। इस कारण पुद्गलादिकके परिणमनसे कालद्रव्यका अस्तित्व देखने में आता है। कालकी पर्यायको जाननेके लिये बहिरंग निमित्त पुद्गल का परिणाम है। इसी अ कालद्रव्यसहित उक्त पंचास्तिकाय ही षड्द्रव्य कहलाते है। जो अपने गुण पर्यायोंकर परिणमा है, परिणमता है और परिणमैगा उसका नाम द्रव्य है । ये षडद्रव्य कैसे हैं कि,-[ त्रैकालिकमावपरिणताः ] अतीत, अनागत, वर्तमान काल संबंधी जो भाव कहिये गुणपर्याय हैं उनसे परिणये हैं. फिर कैसे हैं ये षड्द्रव्य ? [ नित्याः ] नित्य अविनाशीरूप हैं । भावार्थ-यद्यपि पर्यायार्थिकनयकी अपेक्षासे त्रिकालपरिणामकर विनाशीक हैं, परन्तु द्रव्यार्थिक नयकी अपेक्षा टंकोत्कीर्णरूप १ पञ्चास्तिकायाः. २ अत्र पञ्चास्तिकायप्रकरणे. ३ परिवर्तनमेव पुद्गलादिपरिणमनमेव अग्नेधूमवत्कार्यभूतं, लिङ्ग चिन्हं गमकं सूचकं यस्य स भवति परिवर्तनलिङ्गःकालाण द्रव्यरूपो द्रव्यकालस्तेन संयुक्तः। ननु कालद्रव्यसंयुक्त इति वक्तव्यं परिवर्तनलिङ्गसंयुक्त इत्यवक्तव्यवचनं किमर्थमिति । नैवं । पञ्चास्तिकायप्रकरणे कालमूख्यता नास्तीति पदार्थानां नवजीणंपरिणतिरूपेण कार्यलिजेन ज्ञायते । ३ पश्चा० Jain Education International For Private & Personal Use Only www.jainelibrary.org
SR No.002941
Book TitlePanchastikaya
Original Sutra AuthorKundkundacharya
Author
PublisherShrimad Rajchandra Ashram
Publication Year1969
Total Pages294
LanguageSanskrit, Hindi
ClassificationBook_Devnagari & Philosophy
File Size18 MB
Copyright © Jain Education International. All rights reserved. | Privacy Policy