________________
240
बाधसम्मतप्रत्यक्षलक्षणविचार:
न्यायमरा
करुपनानामांसंस्पर्शिस्वम् । ... ___ यत्तु केषांञ्चिद्वकल्पानामिदन्ताग्राहित्वस्पष्टत्वादि रूपं तत् अर्थाविनाभाविनिर्विकल्पकदर्शन पृष्ठभावित्वावाप्ततच्छायासंसर्गज - नितं, न तु तेषामर्थस्पर्शः कश्चिदस्ति । अर्थात्मनो निर्विकल्पेनैव मुद्रितत्वात् ॥
तस्मादतास्विकाकारसमुल्लखपुरस्सगः । न यथावस्तु जायन्ते कदाचिदपि कल्पनाः ॥ ७४॥.
कल्पनाभेदाः पञ्च चैते कल्पना भवन्ति-जातिकल्पना, गुणकल्पना, क्रियाकल्पना, नामकल्पना, द्रव्यकल्पना चेति। ताश्च क्वचिदभेदेऽपि भेदकल्पनात् , कचिच्च मेदेऽप्यभेदकल्पनात् कल्पना उच्यन्ते ॥
जातिजातिमतोमैदोन कश्चित्परमार्थतः।।
भेदागेपणरूपा च जायते जातिकल्पना ॥ ७५ ॥ इदमस्य गोर्गोत्वमिति न हि कश्चिद्भेदं पश्यति । सेनामेदे मेदकल्पनेव॥
एतया सदृशम्यायान्मन्तव्या गुणकल्पना।
तत्राप्यभिन्नयोभैदः कल्प्यते गुणतद्वतोः ॥ ७६ ॥ तथा चाहुः एष गुणी रूपादिभ्योऽर्थान्तरत्वेन 'नास्मानं नो दर्श'यति ; तेभ्यश्च व्यतिरेकं वाञ्छसीति चित्रम् ॥
___ पृष्ठभावित्वेति । निर्विकल्पकेण स्वरूपे गृहीते हि विकल्पानामवसरः । स्वरूपस्यैवाग्रहणे आकाराणां कुन कल्पना ? निरधिष्ठानस्य भ्रमस्यासंभवात् । माध्यमिकातिरिक्कैः बौद्धैः निरधिष्ठानो भ्रमो नाङ्गीक्रियत इति स्मर्तव्यम् ॥
अस्य गोः इदं गोत्वं इत्यन्वयः। न हि कश्चिद्भदं पश्यतीति । घटपटयोरिवेति भावः। यद्यपि भेदं व्यवहरति. तथापि न पश्यति । व्यवहारस्त्वन्यथासिद्ध इति भाव: । एवमुत्तरत्रापि ॥
तेभ्यः--रूपादिभ्यः। व्यतिरकं-स्वस्य गुणिन इति शेषः ॥
नारमात्नं दशे-न.
