Book Title: Vardhaman suri Shishya Sagarchandra Muni Virachit Uttarkalin Apbhramsa Bhashabaddha Neminath Ras
Author(s): Ramnik Shah
Publisher: ZZ_Anusandhan
Catalog link: https://jainqq.org/explore/229478/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ आ. वर्धमानसूरि-शिष्य श्रीसागरचंद्र-मुनि विरचित उत्तरकालीन अपभ्रंश भाषा-बद्ध नेमिनाथ-रास संपा. रमणीक शाह ला. द. विद्यामंदिर स्थित उजमबाई भंडारनी १७७४ नंबरनी ताडपत्रीय हस्तप्रत पर थी वीशेक वर्ष पहेलां प्रस्तुत रासनी नकल में करेली. ३५ से.मी. x ४/ से.मी. मापनी आ हस्तप्रतमां पत्र ३७ थी ४२मां आ रास लखायेल छे. रासनो शरूआतनो केटलोक अंश खूटे छे, कारण प्रतमां पत्र ३७K नथी. प्रतमां बीजी रचनाओ साथे प्रस्तुत रचना ६ट्ठा क्रमे संग्रहायेली छे. अंतिम २ पंक्तिओमां कर्ताए पोतानो परिचय नागिलकुलना आ. वर्धमानसूरिना शिष्य तरीके आप्यो छे. जैन साहित्यनो संक्षिप्त इतिहास (पृ. २५४-५५)मां मो.द.देसाईए 'गणरत्नमहोदधि'ना कर्ता वर्धमानसूरि विशे लखतां 'गणरत्नमहोदधि'मां पंडित सागरचंद्रना रचेला केटलाक संस्कृत श्लोकोनो उल्लेख को छे. आ सागरचंद्रज 'नेमिनाथ रास'ना कर्ता होवा संभव छे. 'गणरत्न महोदधि' नुं रचनावर्ष सं. ११९७ छे. आ जोतां सागरचंद्र ने विक्रमीय १२मी सदीना उत्तरार्धमा मूकी शकाय. साहित्यिक दृष्टिए कृति सामान्य छे, पण भाषा दृष्टिए तेनुं मूल्य छे. उत्तरकालीन अपभ्रंशनी आ कृतिमां प्राचीन गूर्जर भाषानी अनेक विशेषताओ नजरे पडे छे. अद्यावधि अप्रकाशित होवाथी अहीं एक ज हस्प्रतना आधारे संशोधित करी प्रगट करी छे. पयोना सळंग अंको संपादके मूक्या छे. मूळना अशुद्ध पाठो टिप्पणमां नोंध्या छे. -x-xसागरचंद-मूणि-रइड ___णेमिणाह-रासु (३८/१) तं निसुणेविणु चिंतियं, जे आउहपालिं जंपियं । कि एहु संपइ वासुदेउ, जसु एत्तिउ बलु संवरु अजिउ । रोस-महा-भर-पूरियउ, आकंठ-पमाण-सरोसियउ । रत्तारुण-- [किं सुय आणणउ, तंबारुण - नयण भयावणउ । मन अशद्ध पाठ ७. रतारण - सुप Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ नेमिकुमरु जा पत्तु तहिं, पुणु जंपइ जाइसि एव कहिं । जो ससुरासुर-इंदेण, महु दिनउ संखु पसन्नेण । सो समरंगणि जिणवि मई, आऊरण-जुत्तउ होइ पई । लइ पहरणु थिइ संमुहउ, जुझंतहं नामिउ सो जयउ । तक्खणि पभणइ नेमि-जिणु, सिवदेविहि नंदणु साम- तणु । किं संग्रामि निदिएण, बहु-जीव-समूह-खयंकरेण । वामइ करि तुरु लग्गु महु, जइ नाँवहि लीलई जिणहि तुहं । अह व न नाँवहि मज्झु करु, तो जायवि रज्जु करहि पवरु । १२ तिं वयणि आरुट्ट हरि, गुरु-दप्पु लग्गु तसु वाम - करि । बे सूरा बे चारभड, (बे) निज्जिय-तिहुयण-सेस-बल । जासु जिणिदह अतुल बलु, तसु लग्गवि हरि सूहुअकलु (?) । जयजयकारु करंति पर, गयणंगणि आवहिं तेत्थु सुर । १६ बहुविह-फुल्ल-सुयंधीय, कुसुमंजलि तक्खणि मुक्की य । (३८/२) जय जय जायव-कुल-धवल, जय नेमि-जिणेसर अतुल-बल । जय जय सिद्धि-वहुहु कुमर (?), जय निम्मल-नाण-पहाण-धर । तिनि पयाहिण दिति सुर, निय-भुवणेहिं जंति तहिं अमर । २० एत्थंतरे सहे (?) कज्ज- गई, तुहं डाडिए (?) निसुणहि मुद्धमई । अद्धचक्कि मण-दुम्मणउ, जावच्छइ तेत्थु दयावणउ । चिंता-सायरे सो पडिउ, अम्ह लेसइ राणिर्वं निज्जिणिउ । जाणिय कज्ज सु दीहमइ, बलदेवि वुच्चइ चक्कवइ । २४ मं उव्वेवइ देहि मणु, बावीसमु एहु उप्पन्नु जिणु । जिणवर होति अणंत- बल, विनाण- कलागम-अइकुसल । मेइणि छत्तु धरंति सिरि, उम्मूलवि लीलई डंडु गिरि । संसारिउ सुहं नऽहिलसहिं, न-वि रज्जु भोगु विसया वि नहि । २८ ६. दिन २२. तेथ ९. सामतणं १०. निहएण १६. तेथ २३, परिआ ... गणिना २६. विनाण Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38 निहिय कम्म-विवाग-तण, अवतरहिं महियले विमल-मण । तित्थु पसत्थु पवत्तिसइ, उप्पाडिय केवलु सिज्झिसइ । केत्तिउ कालु तहिं सरिउ, पुणु माया-वित्ति एउ भरिउ । देक्खवि नव-जोवण-रमणु, रमणीयण-नयण-सुहाव-तणु । ३२ एवहिं परिणेहि तुहं कुमर, घण सइंवर आवहिं कन्न वर । उ(३९.१)ग्गसेण-धुय राइवइ, अवर वि जसुमइ रूववइ । अलिउल-कज्जल-चिहुर-सिर, उत्तुंग-पओहर मयण-वर । पुनिव-सरि-मंडल-वयण, सिय-सउण- गइ वर- मृगनयण । ३६ निब्भर नेह ज राइवइ, तुहं पुत्तय परिणहि मुद्धमइ । तक्खणि पभणइ नेमि-जिणु, सुणि ताय महारउं तुहुं वयणु । जइ संसारे थिरतणउं, किँव होइ त एउं वि सुंदरउं । जीविउ जोव्वणु विजु-समु, धणु बंधव परियणु अन्नु जमु ! ४० सोक्खह कारणि परिणियई, परमत्थई अप्पई विनडियई । काई अम्म तिं परिणियई, संसारे पडतहं हेउयई । इच्छमि परिणण सिद्धि-वहु, एर्गत कंत जहिं सोक्ख- पहु । पभणिउ पुण-वि दसारेहि, बलदेव-केसव- बंधवेहिं । ४४ कुमरु न मन्नइ तहु वयणु, संसार-सोक्ख-अइ भग्ग- मणु । कुंकुम-कत्थूरिय-जलेण, कप्पूर-सुवासिय-सीयलेण । अवागपरु (?) जल-छंटणेण, सहि मज्जण-वाविहिं सुंदरेण । बोहिहिं लेवणु गुरुयणेण, मन्नाविउ परिणणु सज्जणेण । ४८ चिंतेविण मणि कुमरेण, (३९.२)हर-हरिय-[द]सार(?)वर-चरणेण । गुरुयणु न वि अवगन्नियइ, जं भणइ तह त्ति अणुट्ठियइ । २९. महीयले । ३०. तित्थु पसत्तु उप्पाडिउ । ३१. भणिउ ३२. रमणुं ... तणुं । ३३. परणहिं। ३४. उग्गसेण-वुय रायमइ ... जसुंमइ ३६. पंनिवं ससि मंडण ... सिय सउण गयंचर... | ३७. निझर ४३. इन्छवि ४४. सी बलदेव.. र तन्हु त्रयण . लगा ४५. कमाण Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 39 हिंसारव मुच्चंति हय, पउणीया तक्खणि पवर गय । संदण घण सारहि मण - रमण, भड़-चडयर - सज्जिय नयरि-जण । ५२ भूसिउ सव्वाहरिय (? रणेण ) तणु, आरूढु महा - रहि नेमि - जिणु । मंगल जय जय सद्देहिं [ सारेहिं ], परियरियउ दसहिं दसारेहिं । चल्लिउ परिणणु नेमि - जिणु, पुणु कोडिं जोयइ नयरि - जणु । तुंगऽट्टालेहि चडिन्तियउ अवरोप्परु जंपहिं रमणीयउ । हले हले धन्नी राइमइ, जसु होसइ नेमि - कुमारु पइ । वेस - विलासिणि-नच्चतिहि, नड-नच्चण- पेच्छण - गायंतिहि । पत्तउ निसुणवि तहिं कुमरु, आकंद-महा-भरु जीव-खु । भो भो सारहि निग्घिणउ, कसु सुम्मद सद्दु दयावणउ | पण सामिय जीव-खु, तुह परिणय कीसी वर - विहवु । संबर - सूयर- हरिण -- भरु, सस - गंडा - चित्ता - रोज्झ - वरु । अच्छहिं सव्वे विवाडिया, आणाविणु सामि उवालिया ( ? ) । तुहुं जीवाहिवहि जिसिहि, (४०.१) किवि खट्टामाहुर(?) ५६ किजिसिहि । ६४ ६८ तक्खाणि पणिउ कुमरेण, संसार-महोयहि - तित्रेण । एक्कह जीवह कारणेण, सय लक्ख वहीसिहि लोएण । बालि वालि रहु पच्छमुहु, संचालहि उज्जिल - संमुहउ । उज्जिल -- सिहरि चडतेण, संभासिय जणणि कुमारेण । अम्मे होज्ज तुहुं धीर-मण, हउं लेमि दिक्ख बहु- मल-हरण । तं पर मुच्छ - विहल गय, धरणीयले तक्खण सा पडिय । सित्तिय चंदण - वाणिएण, कप्पूर- सुवासिय सीयलेण । चेयण लहवि पबोलियं, किंव पुत्त सु चितिउ जंपियं । कवणु कालु तुहु वय - गहणे, सुकुमाल - सुलालिय- बालवणे । ७२ ६० परिण ५३. सव्वीहरिय- तणु ५५. परिणउ ५६. चइण्डियउ ६१. पभण सामिय .... कीसी ६२. ससि गंडा ६६. जीवह करमेण ६५ पच्छहर ६८. उजिल ७०. मुच्छाविविहल Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40 जाणमि विनिविनिय ( ? ) नयण, पाहाणि मउलउं पाव- मण । पुत्त न हिउ परणियउ, वर- वत्थाहरण - विभूसियउ । पुत्त न भुत्ता पई विसय, पंचिंदिय- मणहर - वर - सुहय । पुत्त न भुत्तउं रज्जु पई, जीवंतिय कीसी काई मई । पुत्त न पेल्लिउ सत्तु - बलु, न-वि अज्ज - वि पर्याडिउ बाहु-बलु । करि-कुंभत्थलि न-वि रमिउ, न-वि अज्ज - वि ८० ति (४०.२) हुयणि जसु भमिउ ! पुत्त न परिणिय राइमइ, जा उग्गसेण-धुय रूववइ । भावहिं पणिउ कुमरेण, भव-भवण-महा-दुह - भीएण | दुत्तरु माइ ए भव - जलहि, परियंतु न लब्भइ को- वि तहिं । सो जि तरेवड दारुणड, जर मरण-रोग- सोगाउलउ । संजम - बोहित्थेहिं चडेवि, तव पवणे सुपेल्लिय तुरिय- गइ । संसारिउ सुहुं अन्न - जम्मि, न-वि हुंति सहेज्जा नरगम्मि | अम्मे खमेव सव्वु पई, जं किंचि किलेसाविया य मई । इवँ भणेविणु निग्गयउ संभासिउ जायवि बप्पु तउ । निव्वर - निडुर- वयणेहिं जं किलिसिउ बहुविह-वासरेहिं । ताय खमेव दय करवि, हउं लेमि दिक्ख उज्जिलि चडवि । काई पुत्त वइरागियउ किन कहिवि होइ ( ? ) अवगन्नियउ | केण पुत्त वेयारियउ, जं उज्जिलि रहवरु वालियउ । भुंजि रज्जु माणेहि सुय, पावज्जहि अम्हहं एह किय । रज्जई विज्जु - सरिच्छाई, न वि जंति भवंतरे सरिसाई । बप्पु नमेविणु निग्गयउ, संभासिउ परियणु अप्पणउ । ८८ ( ४१.४) चिंता - सायरे सो पडिउ, अम्ह अज्जु पर रवि अत्थमिउ । संभासेविणु नयरि- जणु, पुणु दस - वि दसार महुमहणु । ९६ ७६ ८४ ७९. किरि कुंभ. ८०. पणिय ८९. उजिल्लि ९४. नमेविण नियंवर अप्पणउं २०. पडिओ... अज्जु प अत्थमिओं । ९६. दस वि दसाय ९२ Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ चडिउ भराडउ गिरि-सिहरि, उजाणहं निज्झरणहं विसरि । पंचहिं मुट्ठिहिं कुमरेण, सहि लोचु करेविणु धीरेण । लइय दिक्ख संजम-कलिय, मय-मोह-माण-माया-रहियं । पंच-महव्वय-तुंग-भरु, उप्पाडिउ नेमि-जिणेण वरु । १०० दिक्ख-महिम किय इंदेहि, सहि चउविह-देव-निकाएहिं । चूरवि कम्मु महंतु गिरि, संपत्तिय केवलनाण-सिरि । विहरइ सामिउ विगय-मलु, गामागर-मंडिउ धरणि-यलु । कंकेल्ली विरयंति सुर, च्चुलंता(?) अन्नु महा-चरम(?)। १०४ दुंदुहि वज्जइ मेह- सर, छत्तत्तय सीहासण पवर | जलहर-सम-गंभीरेण, पडिबोहिय पाणिण सर-कलेण । पुरओ भामंडलु विमलु, रवि-तेय-पणासण सुहि सयलु । चउतीस अइसय-संजुयउ, सह देव-सहस्सेहिं संकुलउ । १०८ पउमासण-मंडिय-चरणु, सहि जोवणभूमि नरोरगणु (?) ।। पुष्फ-पयरु निवडंति तर्हि, सहि(४१.२) विहरइ नेमि-जिणिंदु जहिं । जंतई कालि कित्तेण, जं वित्तउ लाडिए सुणि मणेण । निसुणवि कुमरह गिरि-गमणु, जं रुनउं राइमईए कलुणु । ११२ मुच्छिय विहलंघलिय-तण, सहि सुन्निय वुन्निय विमण-मण । विरहानल-संतत्त-तण, पुणु मेल्लइ धाह कराल खण । ऊसासेहिं नीसासेहि, संभरिय कलेवर बहुविहेहिं । जूरइ चूरइ निय सइरु, तर्हि अप्पई सहु लग्गउं वइरु । ११६ हार-दोर-कडिसुत्ताई, सा तोडइ नेउर-वलयाई । ताय ताय परिताय मई, सो आणहि नेमि-कुमारु सई । हा हा माइए निग्धिणिय, किं अच्छहि सुम्मिय सीयलिय । हा हा भाउय धाह तुहुं, सो आणहि नेमि-कुमारु महु । १२० मरगय-वन्नउ सामलउ, सो जायव-वंसह मंडणउ । ९७, उज्जाणण ९८. पंचह मुठिहिं १०३. मामागर मंडिठ १०७. रवि-वेय १०८. चउतिस ११०. पृष्फययम. ११३. सहे १२१. मरगय वनिं...वसह Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ मं रोविसि थूलंसुएहि, तुहं पुत्तय रुन्नउं अइ-घणेहिं । ससि-किरणुज्जलु गुण-नियरु, अवरो-वि लहेसहं तुज्जु वरु । काई ताय एउ बोल्लियउं, किं न जाणिउ अम्ह तणउं हियउं । १२४ (४२.१) कुलनारिहि फुडु एक्कु पइ, जि कारणि होइ महा-सई । जो पडिवन्नउं चित्तेण, आमरणउं सो ज्जि पइ मणेण । अन्नु न इच्छउं को-वि नरु, सो मेल्लवि नेमि-कुमारु वरु । वारिज्जइ सा सहियणेण, विलवंती सोय-महाभरेण । हले हले विहलउ नयण-जुङ, न-वि दिट्ठउ नेमि-कुमार-मुहु । जोव्वण-लच्छि असार सहि, जा भुत्तिय नेमिकुमारि न-हि । एवहिं सो जिण दु गइ (?), एउ बोल्लइ हल-सहि रायमइ । लेविणु दिक्ख जिणिंदमय, जा सासय-सोक्ख-महा-फलय । १३२ वंदिउं जाइवि नेमि-जिणु, ता पत्तउ केवलनाणु पुणु । बोहेवि मेइणि-जीव-गणु, पुणु चडियउ उज्जिलि नेमि-जिणु । खोडेवि सयलु वि कम्म-मलु, संपत्तउ सिद्धिहि नेमि-जिणु । चउविह-देव-निकाएहिं, निव्वाण-जत्त किय इंदेहिं । १३६ जो तहिं जायवि नमइ जिणु, सो मुच्चइ पावि भविय-जणु । कप्पूरई सिरिखंडेण, नव-कुंकुम-केसर--सुरहेण । खवलइ जो जिणवरह तणु, सो लहइ मणिच्छिउ सुहु मरणु । (४२.२) मालइ-कुसुमेहि सुरहेहिं, जो पूयइ नमिएहिं इंदेहिं । १४० जो परिहावइ वर-जुयलि, सो छिनइ दुक्ख-महा-कयलि । निम्मल-कोमल- भरिएहिं, जो पहावइ कंचण-कलसेहिं । सो फुडु पावइ सिद्धि-सुहु, एउ लाडिए कहियउं सद्दु तुहुँ । कहिसिउं सच्चु समासेण, जं पुच्छिउ लहे(?) तई भावेण । १४६ दाढा-भासुर-जीहालु, खर-नहर-भयंकरु पुच्छालु । केसर-कुरुल भयावणउ, संतासिय-खुद्दोपद्दवउ । १३६. नेवाणं जत्न १३८. कपूरई १४१. वर. जलि १४४. कहिसउं १.४५. भयंफ पुन्छालु १४६. केसर कमलभावार Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ मज्झ खमेहु पवर हरि, तहिं चडिय भराडी अंब-वरि / / वरंसुय-जुयल-विभूसिय, निन्नासिय भूय विसंधिय(?) / 148 भुवणट्ठिय उज्जिल-सिहरि, नर-देव-सुरिंदेहि लद्ध-सिरी / इंतउ जंतउ भविय-जणु, सा रक्खउ अंबिक एक्क-मणु / ससुर मज्झहं जिण-भवणि, सा रक्ख करउ अंबिक सुयणि / नाइल-कुल-नह-भूसणउ, वद्धमाणसूरि गुण-गण-निलउ / 152 रइयउ तस्स य सीसएण, एह रासउ सागरचंदएण | 148. विभूसीय ... विसंधीय / 149. उजिल्ल . 11.3. सीसेणं ... सागरचंदेणं /