Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________
સુવા સ.
સુવાસ કાર્યાલય રાવપુરા, વડેદરા
આ અંકથી “સુવાસ પાંચમા વર્ષમાં પ્રવેશે છે. યુદ્ધને દાવાનળ તેના નિર્મળ પ્રવાહને હજી લગી અટકાવી શકેલ નથી, તેમ હવે પછી પણ નહિ અટકાવી શકે એવી આશા છે. પણ તે માટે ગ્રાહક બંધુઓ ને મિત્રવર્ગને સક્રિય સહકાર જરૂરી છે. યુદ્ધના સગોમાં મોટાં શહેરો ખાલી થઈ રહ્યાં છે. એટલે તે વિસ્તારમાં ગ્રાહક–સંખ્યાને ક્ષતિ પહોંચે તે સ્વાભાવિક છે. તે ક્ષતિ પૂરવામાં મદદ કરવો એ સાહિત્યપ્રેમીઓની ફરજ છે. શહેરો છોડીને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં જઈ વસેલાં દેશજને પણ ગ્રાહક બનીને સાહિત્યસેવામાં પિતાને ફાળે નોંધાવી શકે છે ને બદલામાં “સુવાસ' મેળવીને તેઓ સમયનો સદુપગ કરી શકે છે.
જેમાં લવાજમ બાકી હતાં તેમને સુવાસને ગતાંક વી. પી. થી મોકલવામાં આવેલો. તેમાંથી કેટલાંક વી પી અસ્વીકૃત બની પાછા ફર્યા છે. ગ્રાહક તરીકે કાયમ થઈને આ માર્ગ લે એ વ્યાજબી ન જ ગણાય. એટલે જે બંધુઓએ ભૂલથી કે શરતચૂકથી વી. પી. પાછાં મોકલ્યાં હોય તેમને હજી પણ ભૂલ સુધારીને લવાજમ મોકલાવી આપવા ને સુવાસના ગ્રાહક તરીકે કાયમ રહેવા વિનંતિ છે. નિયમો
સુવાસ' દર મહિનાની પાંચમી તારીખે નિયમિત પ્રગટ થાય છે.
* સુવાસ'ને ઉદ્દેશ પ્રજાની સાર્વત્રિક ઉન્નતિમાં દરેક રીતે મદદકર્તા બનવાનો છે. તે ઉદ્દેશને અનુકૂળ થઈ પડે એવા વિવિધ પ્રકારના લેખોને તેમાં સ્થાન અપાશે. અભ્યાસપૂર્ણ સાથે સાથે જોડશુદ્ધ, સરળ ને મિલિક લેખને પ્રથમ પસંદગી મળશે
સુવાસ'ના લેખક-મંડળી માં જોડાવાથી લેખકને વિના લવાજમે “સુવાસ' મેકલાય છે; તેમને પિતાને પ્રગટ થયેલ લેખની આઉટપ્રીન્ટ્સ મળે છે, તેમજ સલાહકાર–મંડળમાં પ્રતિનિધિત્વ મળે છે,
સુવાસ છઠ્ઠી તારીખે ન મળે તો પહેલાં પિસ્ટમાં જ તપાસ કરવી. કેમકે “સુવાસ કાર્યાલય” માંથી દરેક અંક પૂરતી દેખરેખ નીચે રવાના થાય છે.
સુવાસને નમૂનાને અંક મંગાવનારે પાંચ આનાની ટિકિટ મોકલવી.
જેમાં ઉત્તર જરૂરી હોય એવા દરેક પ્રકારના પત્રવ્યવહારમાં, કે લેબો અસ્વીકાર્ય નીવડે તે તે પાછા મેળવવાને, જરૂરી ટિકિટ બીડવી જોઈએ, અને પોતાના પત્ર પર કે બુ સ્ટ પર પિસ્ટલ નિયમ પ્રમાણેની, પૂરતી ટિકિટ ચોડવી જોઈએ. નેટ-પેઈડ સ્વીકારવામાં નહિ આવે.
કાર્યાલયને લગતા પત્રવ્યવહારમાં તંત્રી કે સંચાલકનું નામ ન લખવું. કેમકે તેમ થવાથી તેમની ગેરહાજરીમાં તે પત્રની વ્યવસ્થા વિલંબજનક થઈ પડે છે.
“પ્રાચીન ભારતવર્ષ કે “ Ancient India” ના ગ્રાહકોને પ્રથમ વર્ષે અર્ધી લવાજમ ( લવાજમ રૂ. ૧-૮-૦૧૦-૪-૦ પટેજ=૧-૧ર-૦) અને ત્યાર પછી એક વર્ષને માટે પણ લવાજમે(૨-૮-૦ ) “સુવાસ' મળી શકશે.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________
કેટલાક અભિપ્રાય સુવાસ નિયમિત વાંચું છું, અને નિર્મળ અને નિષ્પક્ષપાત સંસ્કારી સાહિત્ય ઉપજાવવામાં એને સુંદર કાળે છે એમ લાગે છે.
–સ્વા. સ્વયંતિ તીર્થ
તંત્રી–ઉત્થાન સુવાસે પિતાની ઉચ્ચ કોટિ સાચવી રાખી છે. તેના અગ્રલેખે ખરેખર ચિંતનશીલ અને કાવ્યતત્ત્વથી ભરેલા હોય છે.
–રમણલાલ વસંતલાલ દેસાઈ લેખે એકંદરે સારા...અભ્યાસપૂર્વક લખાયેલા છે.
–અરદેશર ફરામજી ખબરદાર ઇચ્છીએ છીએ કે શિક્ષિત ગુજરાત “સુવાસ” જેવા પ્રયાસને આવકારે, પશે અને સંપૂર્ણ સુવિકાસની તક આપે.
–વિ. ક. માનસી વિચાર અને સાહિત્યસમૃધ્ધ સુંદર માસિક પ્રત્યેક માસે અવનવી, વિધવિધ અને દરેકની સુરુચિ સંતેષાય એવી સાહિત્ય અને વિચાર–સામગ્રી પીરસાય છે.
–અનાવિલ જગત અમારું આખું કુટુંબ “સુવાસ” ખૂબ વાંચે છે. અમારે ત્યાં ગુજરાતનાં ઘણું પો આવે છે, પણ તેમાં શિષ્ટ સાહિત્ય તે “ સુવાસ ' જ આપે છે. તે
–કિ. આલિયા જોશી ગુજરાતને એક સારૂં માસિક મળ્યું હોવાને સંતે થાય છે.
જન્મભૂમિ આ માસિક માહિતી પૂર્ણ સામગ્રી આપીને પિતાનું સ્થાન નક્કી કરી લીધેલું જણાય છે.
-મુંબઈ સમાચાર “ સુવાસ’ નું ધોરણ આમ વધુ વ્યાપક બનતું જાય છે તે જોઈ આનંદ થાય છે. તેના સ ચાલકને ધન્યવાદ છે.....આ પધ્ધતિને બધાં સામયિકોવાળા સ્વીકાર કરે છે ? –અત્યારે કચરાની ટોપલીમાં નાખવા જેવું સાહિત્ય પ્રસિધ્ધ થાય છે, તે ન જ થવા પામે.
-ગુજરાતી લેઓની પસંદગી જોઈ સંતોષ અનુભવીએ છીએ. ઊગતા લેખકોની કલમ વિકસાવવામાં સાહિત્ય માસિકની ખેટ “સુવાસે પુરી પાડી છે. એ વિશિષ્ટ પ્રકારનું સ્થાન સાહિત્ય-જગતમાં મેળવશે એવી આશા બંધાય છે.
–યુવક આ નવો ફાલ અન્ય સામયિકે જેમ ખાલી નજર કરી ફેંકી દેવા જેવો નથી. “યથા નામા તથા ગુણું' ની જેમ ખાસ વાંચવા જેવું છે..લેખોની શિલી ઉત્તમ કલાપૂવક નવી છે. ખાસ મહત્વતા ભાષાશુદ્ધિ અને જોડણીને આપેલી છે.
––ખેતીવાડી વિજ્ઞાન - તેમાં પીરસાયલી વિવિધ જાતની વાનગીઓ સાહિત્ય-પ્રેમીઓને સારો ખોરાક પૂરો પાડે છે.
-ક્ષત્રિય મિત્ર સામગ્રી સંતોષપ્રદ છે.
–પુસ્તકાલય, વિદ્વતાભરેલા લેખો, વિચારણીય સાહિત્યસામગ્રીથી આ માસિક વડોદરાના બંધ પડેલા - સાહિત્ય' માસિકની ખેટ પૂરશે એવી આશા બંધાય.
જીવન, કલા, સાહિત્ય વગેરે વિષય પરના લેખોથી ભરપૂર છે. સુવાસ એના નામ પ્રમાણે સુવાસિત છે.
-તંત્રી- દેશી રાજ્ય
-બાળક
સયાજીવજય
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________
ॐ नारायण
પરમહંસ શ્રી સ્વામી રામતીર્થના ઉપદેશ સ્વરૂપ મહાગૂજરાતની સંસ્કારી પ્રજાનુ
ધાર્મિક માસિકપગ
ઉત્થાન’
તંત્રી – સ્વામી શ્રી. સ્વય ખ્યાતિ તીથ
જોરદાર લખાણનાં દર મહિને પૃષ્ઠ ૮૦૦ વરસ દહાડે પૃષ્ઠ ૯૬૦; છતાં વાર્ષિક લવાજમ સાથે રૂા. ૩૮-૦ પોસ્ટેજ સાથે સત્વર લવાજમ મેકલી ગ્રાહક તરીકે નામ નોંધાવી હા. ગમે ત્યારે ગ્રાહક થનારને વર્ષોંના બધા અક મેાલવામાં આવે છે લખા—-પ્રમન્ધક : ઉત્થાન’ આશ્રમ-છોટાઉદેપુર ( પૂર્વ ગુજશત )
(
જ્ઞાન સાધન બાળ કે કાઇ પણ પત્ર સાથે જોડાયેલુ નથી
સ્વતંત્ર
રીતે
બાળક માસિક ખાળા માટે જ પ્રગટ થાય છે. સાદી ને સીધી ભાષા ડાઇ આજના પ્રાઢ–શિક્ષણના જમાનામાં અક્ષરજ્ઞાનની શરૂઆત કરનારાઓને તેમાંથી કઇ કંઈ મળી રહેશે. છતાં લવાજમ વરસના ફક્ત રૂપિયા એ તમારી સસ્થા કે ઘરમાં બાળક અવશ્ય હાવુ જોઇએ, કેમકે નિર્દોષ બાલુડાં બાળક વાંચવા ઘણાં આતુર હાથ છે નવા વરસથી ઘણા ફેરફાર થયા છે.
‘ આળક’ કાર્યાલય, રાવપુરા-વડાદરા
૧૯
વરસથી
પ્રગટ
થાયછે
આરગ્ય, વ્યાયામ અને તંદુરસ્તી વિષયક સંપૂર્ણ અને ચિત્ર માહિતી સતત ૨૬ વર્ષથી આપતુ માસિક વ્યાયામ
વાર્ષિક લવાજમ – હિંદમાં રૂા. ૨-૮-૦ પરદેશ શિલિંગ-૫. શરીર તંદુરસ્તી સિવાય બધું નકામુ છે. શરીરને તદુરસ્ત, નિરેાગી અને સશક્ત કેવી રીતે બનાવવું અને આરેાગ્ય પ્રાપ્ત કર્યાં પછી તે કેવી રીતે ટકાવી રાખવું, તે વ્યાયામ વાંચવાથી પણ જાણી શકાશે.
આપના ઘરમાં, આપની લાયબ્રેરીમાં કે આપની વ્યાયામશાળામાં તેને ખેલાવે; તે આપને ચેાગ્ય અને સાચી સલાહ આપશે. વર્ષના રૂ. ૨-૮-૦ ના બદલામાં, વર્ષે આખરે દાક્તરનાં ખીલ માટે, ખર્ચાતી મોટી રકમને તે બચાવ કરશે.
ગમે તે માસથી તેના ગ્રાહક થઇ શકાય છે.
લખા:– વ્યવસ્થાપક: વ્યાયામ કાર્યાલય, મમુદારના વાડા, રાવપુરા, વડાદરા
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________
= =[l =[7] =[l) ગુજરાતે કદી ન નિહાળ્યું હોય એવું અજોડ ગ્રન્થ–સાહસ
કાર
© પ્રિયદર્શી 0
ચા
ને
GEE
પણ સમ્રાટ સંપ્રાંતે
ETદદદદદ
જા
=
=
==
=[g
જગત આજ લગી એમ માનતું આવ્યું છે કે પ્રિયદર્શી એ અશોકનું ઉપનામ છે ને શિલાઓ તથા સ્થંભ પર કોતરાયેલી વિશ્વવિખ્યાત ધર્મલિપિઓ તેનો છે.
પણ આ ગ્રન્થ વાંચીને તમે એક અવાજે કબૂલશો કે અશક તે પ્રિયદસિની પૂર્વે થઈ ગયો છે અને શિલાલેખોને કોતરાવનાર નૃપતિ સમ્રાટ સંપ્રતિ છે. પણ આ ગ્રન્થમાં પ્રાચીન ભારતવર્ષની ઐતિહાસિક શાસ્ત્રીય કાળગણના, પ્રિયદસિની ના 'I બધી મૂળ ધર્મલિપિઓ ઉતારીને તેના અનુવાદો, તે પર જુદા જુદા વિદ્વાનોનાં ||
મતમતાંતરો આપીને અભેદ્ય પ્રમાણે સાથે લખાયેલી વિસ્તૃત નોધે તથા પ્રિયદર્શી થાને સમ્રાટ સંપ્રતિનું વિસ્તૃત જીવનચરિત્ર સમાવેલ છે અપ્રગટ પ્રત્યેના અનેક અકાટય પુરાવાઓથી આ ગ્રન્થ કેવળ ગુજરાતનું જ નહિ, પણ ભારતવર્ષનું એક અમર સંપાદન
બનશે. અને માર્યયુગના ઇતિહાસની નવરચના કરીને વિશ્વના ઇતિહાસક્રમમાં તે જવલંત II ક્રાન્તિ આણશે.'
આ ગ્રન્થ પચીસ વર્ષના સતત પ્રયત્નનું ફળ છે
હિંદ પર આક્રમણ કરનાર અલેકઝાંડરને સેન્ડેકોટસ યાને ચંડાશાકે કેવા પ્રભાવથી પાછો વા અને પ્રિયદર્શી યાને સંમતિએ વિશ્વભરમાં અહિંસાને જે પ્રકાશ પાથર્યો હ તે વાંચીને તમે સાહસ, દેશભક્તિ અને અહિંસા-વિજયનું જેમ અનુભવશે.
ગ્રથના પાછલા ભાગમાં અપાયેલ સમજૂતિ, સૂચિ, કેઠા વગેરે વાચકને સહેલાઈથી || બધી વિગતે સમજવામાં મદદગાર થશે.
સંખ્યાબંધ ચિત્રો, ડબલ ક્રાઉન સાઈઝનાં ૫૦૦ પાનાં છતાં, આ યુદ્ધના અંગે આવી પડેલી સખ્ત મેંઘવારી છતાં, અગાઉથી નામ નોંધાવનારને માટે કિંમત રૂ. ૫.
પ્રાચીન ભારતવષે ” અને “ Ancient India ના ગ્રાહકોને આ અદભુત અન્ય રૂ. ૪-૦-૦ ની કિંમતે જ્યારે “સુવાસ ના ગ્રાહકોને તે રૂ. ૪-૮-૦માં આપવામાં આવશે. ભાદરવા સુદ પંચમીએ
આજેજ નામ નોંધાપ્રગટ થશે.
શશિકાન્ત એન્ડ કુ.
રાવપુરા, વડોદરા [: =Re =]=== =[S+== =
==
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________
=
==
sowy
ki saks
'આજે પSSC
अज्ञानतिमिरान्धानां ज्ञानांजनशलाकया। नेत्रमुन्मीलितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः।।
પુસ્તક પમ્
"
:::::::
મે: ૧૯૪૨
કે ૧
લા
પ્રકૃતિ
રજની જ્યારે બિહામણી બને ત્યારે તેના વિશાળ લલાટમાં અમૃતઝરતા રસિકવર ચન્દ્ર તરીકે. પૃથ્વી પર જ્યારે તિમિરનાં વાદળ છવાઈ રહ્યાં હોય ત્યારે તેમને વિખેરી નાંખતા તેજસ્વી બાલસૂર્ય તરીકે, દિવાકરનું તેજ પણ અકારૂં થઈ પડે ત્યારે સેહામણું સંધ્યા તરીકે, નિશાથી કંટાળી જવાય ત્યારે કિલ્લેલતી નવસુંદરી ઉષા તરીકે, શિશિરની તીષ્ણુ ઠંડીએ અંગ થીજી ગયાં હોય ત્યારે રસવથી વસંત તરીક, ગ્રીષ્મથી માનવી જળી રહ્યાં હોય ત્યારે જળદેવી વર્ષા તરીકે; પ્રજા જ્યારે દીન બને ત્યારે વિક્રમ સમા પ્રાપૂરક નરવીર તરીકે, તે ઉશૃંખલ બની હોય ત્યારે તેની સાન ઠેકાણે લાવનાર પરશુરામ સમા સંહારક મહારથી તરીકે, સૃષ્ટિ પર ધર્મની ગ્લાનિ થાય ત્યારે શ્રી કૃષ્ણચંદ્ર સમા અધર્મના ઉચ્છેદક તરીકે, હિંસા વ્યાપક બને ત્યારે અહિંસાના પરમ પ્રતીક સમા મહાવીર-બુદ્ધ તરીકે,
અહિંસા કાયરતા પ્રગટાવે ત્યારે ચાણકય કે પતંજલિ સમા યુદ્ધમી મહર્ષિઓ તરીકે; કલા જીવન વાંછે ત્યારે થશરવી કલાકાર તરીકે, સંસ્કાર જ્યારે ભૂંસાતા જાય ત્યારે વિરલ સંસ્કારમૂર્તિ તરીકે, પવિત્રતા દર હતાં પવિત્રતાની પરમ વિભૂતિ તરીકે; માનવી સુખથી બેફામ બને ત્યારે દંડનાયક દુઃખ તરીકે, દુઃખથી તે દબાઈ જાય ત્યારે સહામણું સુખ તરીકે; સ્ત્રીની સૌન્દર્યમયી સુકેમળ રસવેલને વિકસાવનાર પુરુષ તરીકે, તેના નિર્જન વન સમા ઉજજડ ખોળાને મિતપુષ્પથી ભરી દેનાર શિશુ તરીકે, પુરુષની કંઠેર એકલતાને પિયુષે હવરાવનાર નારી તરીકે; રક્તમાંથી પણ દૂધની શેર વહાવતી જનનીની હવેલ તરીકે, ઉપવનમાં સુગંધી પુષ્પ તરીકે, સાગરમાં મોતી તરીકે શ્યામ આકાશમાં ટમકતા તારલા તરીકે, સરસરિતામાં મીઠાં જળ તરીકે, પ્રાણીમાત્રમાં ચેતન્ય તરીકે. વેરાન રણમાં અમૃતવીરડી કે સ્વર્ગીય શીતળ છત્ર સમા એકલ વૃક્ષ તરીકે-યુગે યુગે, પળે પળે અને પ્રસંગે પ્રસંગે પ્રગટવું એ
પ્રકૃતિ કહે, પુરુષ કહે, પ્રભુ કહે-ને નિત્ય ધર્મ છે. સંધ્યાએ ગૃહ-મંદિરમાં દીપક પટાવાય એટલે એ સહજે છે; ને સાગરમાંથી શેષાયલ જળ વર્ષાવેશે જેમ પાછું આવે, કુવામાંથી પાણી ખેંચાતાં ભૂગર્ભમાંથી મીઠા નીરની સે વહે–એટલે એ સ્વાભાવિક છે.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________
સંવત્સર પ્રવર્તક-વીરશિરોમણિ શકારિ વિક્રમાદિત્ય
ચીમનલાલ સંઘવી “માનસી”ના માર્ચ–૧૯૪૨ના અંકમાં શ્રી દુર્ગાશંકર કેવળરામ શાસ્ત્રીને વિક્રમસંવત અને વિક્રમાદિત્ય' નામક એક લેખ પ્રગટ થયું છે. તે લેખમાં શાસ્ત્રીજીએ “સુવાસના જાન્યુ-૧૯૪રના અંકમાં પ્રગટ થયેલા “સમ્રાટ વિક્રમ ને વિક્રમ સંવત’ લેખ પર ટીકાત્મક ચર્ચા કરી છે અને વિક્રમસંવત્સરને પ્રવર્તક વિક્રમાદિત્ય ઈ. સ. પૂર્વે પહેલી સદીમાં અવંતીમાં થઈ ગયો” એ વિધાનને ઐતિહાસિક દષ્ટિએ પ્રમાણુરહિત જણાવીને તેમણે એ સંવત્સર સાથે સંકળાયેલું વિક્રમ” નામ ઈ. સ. ની એથી સદીમાં થઈ ગયેલા ગુતાવંશીય સમ્રાટ ચંદ્રગુપ્ત બીજાને આભારી છે એવા યુરોપીય સંશોધકોએ પ્રચારમાં આણેલા અને શાળામાં વિદ્યાર્થીઓને ભણાવવાના પાઠ્ય પુસ્તકમાં મુદ્રાંકિત થયેલા મતને આગળ ધર્યો છે.
લેખની શરૂઆતમાં શાસ્ત્રીજી જણાવે છે કે-એ લખાણમાં “ઈતિહાસના સંશોધકોએ આર્ય પ્રજાને અન્યાય કર્યો છે... વગેરેથી આરંભતાં જે આક્ષેપાત્મક કથને છે તે તે ઉપેક્ષણીય છે. પરંતુ આર્યાવર્તને ઈતિહાસ ઘડવા નીકળેલા યુરોપીય ઇતિહાસકારોએ અને તેમને અનુસરનારા હિંદી સંશોધકોએ હિદની આર્ય પ્રજાને અને એનાં શાસ્ત્રીય પ્રમાણોને અન્યાય કર્યો છે તે વિષે બેમતને સ્થાન હેઈ જ ન શકે. મર્યવંશને ઇતિહાસ રચતાં યુરોપિયનોએ વેદિક, જેન ને બૌદ્ધ-હિંદના એ ત્રણે મહાન ધર્મોના પ્રમાણભૂત શાસ્ત્રીય ગ્રન્થમાં ગૂંથાયલા વ્યવસ્થિત ક્રમની અવગણના કરીને અથવા તો એના સુઘટિત જ્ઞાનના અભાવે કલ્પનાથી ઝગમગતી ગ્રીક દંતકથાઓ પર વધારે આધાર મૂકયો. ને છતાં હિંદી ઇતિહાસકારોએ એ રચનાને વધાવી લીધી છે તે સર્વવિદિત છે.
એ જ રીતે યુરોપીય સંશોધકોની ભૂલભરેલી કાળગણનામાં ઈ. સ. પૂર્વે પહેલી સદીમાં અવંતીમાં વિક્રમ નામે કોઈ રાજ રાજ્ય કરતા હોય તે ન જણાયું એટલે તેમણે ભારતની
૧. તે દંતકથાઓના આધારે ધડાયેલા હિંદી ઇતિહાસમાં અલેકઝાંડરે હિંદમાં મેળવેલા વિજય અંગે અનેક બણગાં ફુકાયાં છે પરંતુ કેચ એકેડેમીના પ્રમુખ ને વિશ્વવિખ્યાત ઇતિહાસકાર સી. રેલીન એ વિગતે કેટલી કાલ્પનિક છે તે જણાવતાં લખે છે કે –
'Alexander's conquests in India by no ineans deserve the credit vulgarly attached to them. The intention of conquering the Prassi i. e. the great kingdom of Magadh on the Ganges, with which tradition has credited him, is a latter legend; for he knew nothing of the Ganges or Magadh.
Ancient History Vol. II P. 190-191 એ જ રીતે ઉપલી દંતસ્થાઓમાં કયાંક કયાંક વપરાયેલા સેકેટસ શબ્દ અને સર વિલિયમ જોજો એ શબદની ચન્દ્રગુપ્ત સાથે કરેલી સરખામણીને અનુસરીને હિંદની એતિહાસિક કાળગણનાના પાયા તરીકે અલેકઝાંડર સાથેની ચન્દ્રગુપ્તની સમકાલિકતા રથાપવામાં આવી. પરંતુ હિંદના પુરાવસ્તુ–સંશાધનખાતાના ભાઇ નાયબ અધિકારી બાબુ પી. સી. મુકરજી ઉપરોકત સરખામણી કેટલી અસંગત છે જેન, બાહ, ને પિરાણિક-ત્રણે કાલગણનઓ ચન્દ્રગુડાનો સમય અલેકઝાંડરની ૨૫ વર્ષ પૂર્વે દર્શાવવામાં કેટલી એકમત છે; અલેકઝાંડરના આક્રમણ વખતે મગધમાં ચંડાશે કે રાજ્ય કરતો હોવાનાં કેવાં અટળ પ્રમાણે મળે છે. તથા અશોકના નામે ચડાવાયેલા શિલાલેખે સાચી રીતે તે સંપ્રતિના છે તેની વિગતવાર પ્રમાણે ચિત ચર્ચા કરીને અંતમાં નિર્ણય આપતાં જણાવે છે કે
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________
શકારિ વિક્રમાદિત્ય : ૩ સમરત પ્રજાઓના હદયમાં જડાયલા, જેને સંવતસર હજી લગી પણ હયાતિ ભોગવે છે એવા ભારતના મહાનમાં મહાન નૃપતિ વિક્રમાદિત્યને ઐતિહાસિક વ્યક્તિ તરીકે ગણવાને ઇનકાર કર્યો અને ઈ. સ. પુર્વે ૫૬માં શરૂ થયેલા સંવત્સર સાથે સંકળાયેલું વિક્રમ નામ ઈ. સ. ૩૭પમાં સિહાસને આવેલા ચન્દ્રગુપ્ત બીજાને આભારી હેવાનો મત રજૂ કર્યો ને હિંદી ઇતિહાસકારોએ એ વિચિત્ર મતને અપનાવી લીધું. પ્રમાણભૂત હિંદી સાહિત્યમાં ગર્દભિલ્લ રાજવંશ અને વિક્રમાદિત્યનું વ્યક્તિત્વ અમર બનેલું હોવા છતાં હિંદી ઇતિહાસ-રચનામાં જ્યારે તેની અને પરિણામે હિંદની આર્ય પ્રજા અને તેનાં પ્રમાણેની જે અવગણના થાય છે અને તે સ્થળે પરદેશીઓની વિચિત્ર કલ્પનાઓને જે પસંદગી અપાય છે તે પ્રત્યે કેવળ અમને જ નહિ, પરંતુ તટસ્થ પરદેશી વિદ્વાનને પણ વધે છે. જે
આટલા પ્રાસ્તાવિક વકતવ્ય પછી હવે આપણે ઉપરોક્ત લેખમાં શાસ્ત્રીજીએ ઈ. સ. પૂર્વે પહેલી સદીમાં અવંતી–ઉજ્જયિનીમાં વિક્રમ નામે નૃપતિના અસ્તિત્વનો ઇન્કાર કરવામાં અને સંવત્સર સાથે સંકળાયેલું વિક્રમ નામ ચોથી સદીના ગુપ્તવંશી સમ્રાટ ચન્દ્રગુપ્ત બીજાને આભારી છે એમ દર્શાવવામાં જે દલીલે વાપરી છે તે કેવી લૂલી, અભ્યાસ રહિત અને અધૂરી છે તે વિચારીને મહાન વિક્રમાદિત્યના અજોડ વ્યકિતત્વ પર પ્રકાશ પાથરવાનો પ્રયત્ન કરીએ.
માનસી”ના ઉકત લેખમાં શાસ્ત્રીજી જણાવે છે કે- વિક્રમ સંવતના આરંભ વખતે ઉજજે. નમાં કે ક્યાંય પણ વિક્રમાદિત્ય નામનો રાજા થઈ ગયા વિશે જૈનબતપરંપરા સિવાય કોઈ જાતને ઐતિહાસિક પુરાવો આપણી પાસે નથી. એ વિક્રમાદિત્ય ખરેખર થયો હોય તે એને કોઈ ઉત્કીર્ણ લેખ કે સિકકો મળ્યો નથી. એટલું જ નહિ પણ પિરાણિક મૃતપરંપરા કે બદ્ધ બુતપરંપરામાં એ સમયમાં વિક્રમનું નામ મળતું નથી.”
શાસ્ત્રીજી જેન કે બદ્ધ સાહિત્યથી અપરિચિત હોય તે સમજી શકાય તેવું છે, પરંતુ પિરાણિક સાહિત્ય વિષે પણ તેઓ આટલા અનભિજ્ઞ છે તે તે ખરેખર વિસ્મયજનક છે. કેમકે પુરાણમાં અનેક સ્થળે ઉક્ત વિક્રમ અંગેના ઉલ્લેખો મળી આવે છે?
છંદપુરાણ માં સ્પષ્ટ જણાવ્યું છે કે- કલિયુગનાં ૩૦૨૦ વર્ષ વીત્યા પછી વિક્ર
Thus the year 163 A. B.(B. C. 380 ) as the year of the accession of the founder of the Maurya dynasty to the throne of Patliputra is established beyond the possibility of a doubt......... Rock-edicts belong to Samprati who was contemporary with the five Yona--kings of the then divided Greek Empire.
The Indian Antiquary Vol. XXXII, p. 227-233 ( વિશેષ પ્રમાણે માટે જુઓ પ્રાચીન ભારતવર્ષ-- ભાગ બીજે ]
2. Most scholars are a priore disinclined to believe in Indian tradition and some times prefer the most marvellous accounts of foreign authors to Indian lore.
Prof. Sten Konow, Kharosthi Inscriptions. p. XXVI ૩. કલિયુગ-સંવત્સર અને વિક્રમસંવત્સર વચ્ચે ૩૦૪૪ વર્ષનું અંતર છે. કલિયુગ-સંવત્સરની ચોકસ શરૂઆત ઈ. સ. પૂર્વે ૩૧૨ ના ફેબ્રુઆરીની ૧૮ મી તારીખની પ્રભાતથી થાય છે. [ પ્રમાણે માટે જુઓ - ભારતીય પ્રાચીન ટિરિનાઝા અને “સુવાસ ફેષ. ૧૯૪૧ ] તેની સાથે આ કલેકને મેળવતાં અને વિક્રમાદિત્યે ર૪-૨૫ વર્ષની વયે પિતાના સંવત્સરની શરૂઆત કરી છે તે લક્ષમાં લેતાં કલિયુગનાં ૩૦૨૦ વર્ષની આ સાલને નિશવિક્રમાદિત્યના જન્મને અનુલક્ષીને થયેલ હેવાને સંભવ જણાય છે.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________
૪ સુવાસ: મે ૧૯૪૨ માયિનું રાજ્ય પ્રવર્તશે.
મવિષ્યપુરાણ માં શાલિવાહનના પુરગામી તરીકે વિક્રમાદિત્યને નિર્દેશ થયેલ છે. ૬ શબિપુરાણ માં જણાવ્યું છે કે-ગધરૂપપુત્ર વિક્રમ માળવાને ગાદીપતિ થશે. ૮ મરાપુરા માં ગઈ ભિલ્લવંશમાં ૯ સાત નૃપતિઓ થયા હોવાનો ઉલ્લેખ મળે છે. ૧૦
આ રીતે પુરાણમાં વિક્રમાદિત્યને નિર્દેશ મળે છે એટલું જ નહિ, તેને ગર્દભિલ્લના પુત્ર તરીકે ઓળખાવાય છે અને તેને સમય પણ શાલિવાહનની પૂર્વે-ઈ. સ. પૂર્વે પહેલી સદીમાં જણાવાય છે.
ધ્ધ શ્રુતપરંપરામાં હજી લગી વિક્રમનું ચરિત્ર નજરે નથી પડયું એ વાત સાચી પણ તેનું કારણ વિક્રમના અસ્તિત્વ અંગેનો ઈન્કારભાવ નથી પરંતુ પુષ્યમિત્રના સમયમાં શ્રધ્ધ સંધને જે મરણતોલ ફટકો પડયો તે છે. ઈ. સ. ની આસપાસની બંને સદીમાં બૈધ સંઘનો પ્રભાવ આથમી ગયો હતો અને બૈધ્ધ સાહિત્યને પ્રવાહ કરમાઈ ગયો હતે. તે સંગોમાં ૌદ્ધ સાહિત્યમાં વિક્રમ અંગે તાત્કાલિક ધો ન મળે તે સ્વાભાવિક છે. તેમ છતાં જેને
४ ततस्त्रिषु सहस्रेषु विंशत्या चाधिकेषु च । भविष्य विक्रमादित्यराज्यं सेोऽथ प्रतप्स्यते ॥
स्कंदपुराण-कौमारखण्ड-४ ૫. શાલિવાહને પોતાનો સંવત્સર મહાવીર સંવત ૪s ( ઈ. સ. પૂર્વે ૪૦) માં શરૂ કરેલો. [ પ્રમાણ માટે જુઓ * સુવાસં કે, ૧૯૪૧] છતાં તે મંતવ્યને બાજુએ રાખીએ તે પણ ઈ. સ. ૭૮ માં શરૂ થતા શસંવત સાથે શાલિવાહન નામ જોડાયેલું મળી આવે છે, તે પરથી તેને સમય ઈ. સ. ૭૮ થી મેડે તે કોઈ પણ સંજોગોમાં સંભવી શકતો નથી. એટલે શાલિવાહનને સમયે આપણે ઈ. સ. પૂર્વે ૪૦ થી ઈ. સ. ૭૮ ની વચ્ચે મૂકી શકીએ વિકમને તેના પુરગામી તરીકે ઓળખાવીને ભવિષ્ય પુરાણ” વિક્રમાદિત્ય ઈ. સ. પૂર્વે પહેલી સદીમાં થઈ ગયા છે વિધાનને ટેકો આપે છે.
एतस्मिन्नन्तरे तत्र शालिवाहनभूपति:॥ १७ विक्रमादित्यपौत्रश्च पितृराज्यं गृहीतवान् । जित्वा शकान् दुराधर्षाधीन तैत्तिरि देशजान् ॥ १८
भविष्यपुराण ३-२-३५ ૭ ગધરૂપ એ વિક્રમાદિત્યના પિતા ગંધર્વસેન યાને ગભિલ્લનું રૂપાંતર જણાય છે. < Princeps Journal IV, p. 668
- જૈન સાહિત્યકૃતિઓમાં પણ ગભિલ્લ રાજવંશ સાત નૃપતિઓ લગી ચા હોવાને ઉલ્લેખ છે–૧૦ ગભિ (ઈ. સ. પૂર્વે ૭૪ થી : ૬૧), ૨ શકસંરક્ષણ તળે રાજ્ય કરનાર અનામી નૃપતિ ( ઈ. સ. પૂ. ૬૧ થી ૫૭). ૩ વિક્રમાદિત્ય (ઇ. સ. પૂર્વે પ૭ થી ઈ. સ. ૩). ૪ ધર્માદિત્ય (ઈ. સ. ૩ થી ૪૩). ૫ ભાઈલ (ઈ. સ. ૪૭ થી ૧૪). ૬ નાઈલ્સ (ઈ. સ. ૫૪ થી ૬૮). ૭ નાહડ (ઈ. સ. ૬૮ થી ૭૮). [વિરાળ-રવિનાવ]િ તે પછી, ઈ. સ. ૭૮ માં કનૃપતિએ અવંતી પર વિજય મેળવી ગર્દભિલ્લા વંશનો નાશ કર્યો ને વિક્રમ સંવત ૧૩૫ (ઈ. સ. ૭૮) માં પોતાને સંવત્સર પ્રવતાં. [વળતીને વાસTU વિમસંવછરસ રીને. પીટર્સન રિપોર્ટ. પુ. ૩ પૃ. ૨૬ ] આ રીતે વિક્રમના રાજ્યાભિષેક પછી ૧૩૫ વર્ષ લગી ને ૧૭ વર્ષ તેની પૂર્વે એમ કુલ ૧૫ર વર્ષ લગી ગઈનિલ રાજવંશ ચાલ્યો. [तह गद्दलिल्लरजं बावन्नसयं च पंच मासहिये-विचारसार] ( ૧૦ સપ્ત માણા રાસારી તુ.
मत्स्यपुराण- अ. २७३
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________
શકારિ વિક્રમાદિત્ય : ૫ ધ્ધ સાહિત્યની બાહ્ય શાખાઓ ગણી શકાય એવી પ્રાચીન કૃતિઓમાં વિક્રમનું ચરિત્ર ઓછા-વધતા પ્રમાણમાં મળી તે આવે જ છે
ધ્ધ કવિ ગુણાઢય શાલિવાહનની રાજસભાને મહાકવિ હતું. તેણે વત્સ પતિ ઉદયનના પુત્ર નરવાહનદાને મુખ્ય પાત્ર તરીકે ગૂંથીને પૈશાચિક ભાષામાં “બૃહત્કથા' નામે એક વિસ્તૃત ગ્રન્થ રચેલે. તેમાં વિક્રમનું વિસ્તૃત ચરિત્ર આલેખાયેલું. તે ગ્રન્થ પાછળથી સળગી ગયેલે જણાય છે. પણ કવિવર દંડીકૃત કાવ્યાદર્શ,” બાણુભઠ્ઠ કૃત “શ્રી હર્ષચરિત્ર, અને શ્રી જિનદાસગણિ મહત્તર કૃત “વિશેષનિશીથ ચૂર્ણિ” સમા અતિ પ્રાચીન ગ્રન્થમાં તે કથાના ઉલ્લેખ મળી આવે છે અને અગ્યારમી સદીમાં તે કથાના સારરૂપે લેમેન્દ્ર રચેલી
બૃહત્કથામંજરી અને સોમદેવે રચેલ બૃહત્કથાસારસંગ્રહ” આજે પણ મળી આવે છે, અને તે ગ્રન્થમાં મહાન વિક્રમાદિત્યનું વિસ્તૃત ચરિત્ર પણ મળી આવે છે.
' ઈ. સ. ૬૩૦ માં હિંદની યાત્રાએ આવેલા ચીનના શ્રધ્ધ પ્રવાસી હ્યુએસંગે માળવામાં વિક્રમાદિત્યના જીવનચરિત્રની સ્મૃતિઓની નોંધ લખતાં તેને બુદ્ધ-નિર્વાણની દશમી સદીમાં થઈ ગયેલા મહાન વિજેતાને અદિતીય દાનેશ્વરી નૃપતિ તરીકે ઓળખાવેલ છે. કેટલાક વિદ્વાનોએ પોતે ગોઠવેલી બોધ કાલગણનાનુસાર બુધ-નિર્વાણની દશમી સદી એટલે ઈ. સ. ની પાંચમી સદી ગણી લીધી અને હ્યુએનંગ પણ ચન્દ્રગુપ્તને જ વિક્રમાદિત્ય તરીકે ઓળખાવે છે એ મત દર્શાવ્યો. પણ ચીનની પ્રત્યેક સાહિત્ય-કૃતિઓમાં, શાસ્ત્રોમાં અને પરંપરાગત પંચાંગમાં બુદ્ધ નિર્વાણ ઈ. સ. પૂર્વે ૯૪૯માં માનવામાં આવેલ છે.૧૩ હ્યુએન્સગે સ્વાભાવિક રીતે જ એ મતને અનુસરીને પિતાની નોંધ લખી હેય. એ મત માન્ય કરતાં જ ચીની બૈધ પ્રવાસીને મને પણ વિક્રમાદિત્ય ઇ. સ. પૂર્વે પહેલી સદીમાં થઈ ગયેલ હોવાનું કરે છે.
બૌદ્ધ ધર્માવલંબી નેપાળની રાજવંશાવલીમાં વિક્રમ, શાલિવાહન અને ભેજ અંગે વિસ્તૃત ને મળી આવે છે. તેમાં જણાવ્યા પ્રમાણે દ્વાપર યુગની પૂર્ણાહુતિના સમયે નેપાળમાં મહાદાને શ્વરી વિક્રમાદિત્ય રાજા રાજ્ય કરતે હતે. બત્રીસ પૂતળીની વાર્તામાં થાયલા પ્રસંગે તેના જીવનને આભારી છે. તે વિક્રમે મરતી વેળા પ્રતિજ્ઞા કરેલી કે પિતે હવે પછી ભારતની મુકિતને માટે અવંતીમાં અવતરશે. તે પ્રતિજ્ઞાનુસાર ત્રણ હજાર વર્ષ વીતી ગયા પછી અવંતીમાં વિક્રમાદિત્ય જન્મે. તેણે શોને હરાવી પ્રજાને મુકત બનાવી ને પિતાનો સંવત્સર પ્રવર્તાવ્યો. સમય જતાં તેણે નેપાળ પર આક્રમણ કર્યું ને ત્યાંના નૃપતિ અંશુવર્મા પર વિજય મેળવ્યો અને નેપાળમાં પણ પિતાનો સંવત્સર પ્રચલિત કર્યો.”
પ્રાચીન કાળમાં અવશેના ભારતીય નિવાસથાન સમા કારમીરની સર્વશ્રેષ્ઠ ઐતિહાસિક કૃતિ “રાજતરંગિણુ” માં સ્વેચ્છ–વિજેતાને સંહારક ભારતીય સમ્રાટ વિક્રમાદિત્યે કાશ્મીરમાં પિતાના સૂબા મંત્રીગુપ્તને અધિકાર સેપેલ હોવા અંગેનો ઉલ્લેખ મળી આવે છે.
| વિક્રમાદિત્યને પિતાનો શિલાલેખ કે “વિક્રમ” નામથી અંકિત થયેલ સિકકો હજી લગી મળી
૧૧ ગુણાઢય શાલિવાહનને સમકાલિક હોઈને દેખીતી રીતે જ શાલિવાહનને સમય એજ એને સમય હેય. ને શાલિવાહનને સમચ મેડામાં મોડે ઈ. સ. ૭૮ છે. વિશેષ માટે જુઓ ઉપરની ફ.ને. ૫.
92 The Journal of the Bibar and Orissa Research Society. Vol. XIV. pt. II
13 Chinese Buddhists say that Buddha died in a year which corresponds to 949 B, C,
Buddhist China p.-29
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________
સુવાસ: મે ૧૯૪ર આવેલ નથી એટલા જ ખાતર એના વ્યકિતત્વનો ઇન્કાર કરે કે એના સંવત્સરને અન્યના નામ પર ચડાવી દે છે તે ખરેખર એતિહાસિક પ્રમાણુવાદનું અજીર્ણત્વ છે, છતાં શિલાલેખ અને સિકકા પણ વિક્રમના વ્યકિતત્વને પ્રકાશિત કરવામાં કેટલા મદદગાર બને છે તે અહીં અવલોકી જઈએ..
ઈ.સ. પૂર્વે ૫૭ માં કારૂરના ૧૪મહાયુદ્ધમાં શકે પર વિજય મેળવીને વિક્રમાદિત્યે પિતાને રાજ્યાભિષેક ઉજવ્યો અને તે જ સમયે પ્રજાને ઋણમુકત ૫ બનાવી તેણે નો સવંત્સર પ્રવર્તાવ્યો. શરૂઆતમાં 15 તે સંવત માલવગણસંવત, 19 કૃતસંવત ૧૮ અથવા માલવેશ સંવત ૧૯ના નામે
૧૪ કારૂરના મહાયુધમાં વિક્રમાદિત્યે શકને હરાવ્યા અંગેની નોંધ હ્યુએન્સગ તેમજ આબેરૂનીએ પણ લીધી છે. દંતકથાઓ અને નાશિકના શિલાલેખના આધારે જોઈ શકાય છે કે કારનું યુદ્ધ શકારિ વિક્રમાદિત્ય અને શકો વચ્ચે ઈ. સ. પૂર્વે પહેલી સદીમાં ખેલાયું હતું. [ Tradition is strong in ascertaining that Vikramaditya defeated alien Sakas near Karur and established his era...J. A.H.R.S. Vol, II. 1-64 ] જ્યારે ગુપ્તવંશી ચન્દ્રગુપ્ત બીજાએ તે શક (ખાસ)-ક્ષત્રપોને નાશ હિમાલયની તળેટીમાં કાર્તિકેચ નગરની સમીપમાં કર્યો હતો. (જુઓ “સુવાસ” એપ્રિલ-૧૯૪૨),
૧૫ આર્ય પ્રથાનુસાર પ્રજાને કણમુકત બનાવ્યા પછી જ નવા સંવત્સરની થાપના થઈ શકે છે. શાલિવાહને પણ પિતાને સંવતસર શરૂ કરતાં પહેલાં પ્રજાને ત્રણમુકત બનાવેલી. તિ, સાતવાહનો મેળ રક્ષિાपथमनग विधाय तापीतीरपर्यन्तं चोत्तरापथं साधयित्वा स्वकीय संवत्सरं प्रावीवृतंत्प्रतिष्ठानपत्तन कल्प]
૧૬ કેટલાક વિદ્વાને એ મત ધરાવે છે કે શરૂઆતમાં ૧૭૫ વર્ષ લગી તે આ સંવત વિક્રમ સંવતના નામે જ ઓળખાયલો ને પછી તે કૃતસંવત, માલવગણુસંવત ઇત્યાદિ નામે ઓળખાવા લાગે (J. B. B. R. A. s. Vol. XIV, p. 22 તેમજ શ્રી ગણપત કૃષ્ણજી કૃત શક ૧૮૦૦ નું પંચાંગ ) કાલકાચાર્ય-કથા આ વિધાનને મદદરૂપ બને તેમ છે. કેમકે તેમાં જણાવ્યા પ્રમાણે વિ. સં. ૧૩૫ માં વિક્રમાદિત્યના વંશજ પર શકપતિએ જ્યારે વિજય મેળવે ત્યારે તેણે પિતાને ન શકસંવત્સર પ્રવર્તાવીને વિક્રમ સંવત્સરને દબાવી દીધે. १७ मालवानां गणस्थित्या याते शतचतुष्टये ।
(મંદરને કુમારગુપ્તનો શિલાલેખ) નવા સંવત્સરની શરૂઆત કરતાં કોઈ પણ લોકનાયક તેની સાથે પિતાનું નામ સાંકળવાને બદલે તેની સ્થાપનામાં જે વર્ગ પિતાને મદદગાર બન્યા હોય તેનું જ નામ સાંકળે છે, (દા. ત. મુલિનીએ ઈટલીમાં સ્થાપેલો ન સંવત્સર આજે ફેરીટ સંવત્સરના નામે ઓળખાય છે.) તે છે વિક્રમે પિતે સ્થાપેલા સંવત્સરને સૈન્ય, સામતે ને પ્રજાનું સન્માન વધારવાને “માલવગણસંવત’ નામ આપ્યું હોય તો તેમાં કંઈ અયુકત નથી.
છે. શેખાનેકરે અહીં જ ને અર્થ સમૂહના રવરૂપમાં નહિ પણ ગણના 'ના સૂચક તરીકે દર્શાવવાને, પ્રયત્ન કર્યો છે. (Journal of Indian History Vol, X pt. 2) १८ कृतेषु चतुर्पु वर्षशतेष्वेकाशीत्युत्तरेष्वस्यां मालवपूर्वायां ।
મધ્યમિકા નગરીને શિલાલેખ) વિક્રમાદિત્યે કલિયુગને કતયુગમાં ફેરવી નાંખે એમ દર્શાવવાને માલવગણે જ તેને કૃતસંવત્સર તરીકે ઓળખાવેલ હેવાનો સંભવ છે. १९ संवत्सर शतैर्याते: सपंचनवत्यर्गलैः सप्तभिर्मालवेशानां ।
(કણરવાના શિવમંદિર પર શિલાલેખ) માવેશ એ મહાન વિક્રમાદિત્યને માટે જ વપરાયલ શબ્દ છે.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________
શકારિ વિક્રમાદિત્ય : ૭
એાળખા પણ વખત જતાં ધીમે ધીમે તેની સાથે વિક્રમ ૨૦ નામ જોડાયું અને તે જ નામે તે સંવત અમર બને. પ્રાચીનકાળમાં તે વિક્રમના નામ સાથે વપરાશમાં હેવાનાં શિલાલેખીય પ્રમાણે હજી લગી વિ. સં. ૧૦૭, ૨૧ વિ. સં. ૧૫૦, ૨૨ વિ. સં. ૨૨૩ ૨૩ ને વિ. સં. ૪૮૦ ૨૪ –એમ ચાર જ મળી આવ્યાં છે. પણ સાતમી સદી પછી તે તે સતત વપરાતો જોવામાં આવે છે.
કેટલાક વિદ્વાને આ સંવત્સર સાથે સંકળાયેલું “વિક્રમ નામ ગુપ્તવંશી ચંદ્રગુપ્ત બીજાને આભારી હોવાનું જણાવે છે તે વિ. સં. ૧૦૩, ૧૫૦ને ૨૨૩ ના ઉપરોકત નિર્દેશથી અસં. ભવિત બની જાય છે કેમકે ચન્દ્રગુપ્ત તે સિહાસને જ વિ. સં. ૪૩૨માં આવ્યો હતો. છતાં કે વિદ્વાન ઉપરોકત નિર્દેશને પણ માન્ય ન રાખવાનો આગ્રહ સેવે તે તેને મન એક જ પૂછી શકાય કે- ભારતવર્ષની જે પ્રજાઓને અવંતિપતિ વિક્રમ પત્યે સન્માન નહોતું તેઓ હજાર વર્ષ થયાં વિક્રમસંવતને ખરસંવત્સર ૨૫ તરીકે ઓળખે છે તેને તમે શે ખુલાસો આપે છે ? "
“વિક્રમાદિત્ય નામ સાથે હજી લગી ઈ. સ. પૂર્વે પહેલી સદીના સિક્કા નથી મળી આવ્યા તે વાત સાચી પરંતુ જયપુર પાસેના કટક નગરમાં “માવાનાં નથ:' એ શબ્દો સાથે મળી આવેલા ઈ. સ. પૂર્વે પહેલી સદીના સિક્કાઓ વિક્રમના સિક્કા હેવાનો પુરતે સંભવ છે. કેમકે તેણે જેમ સંવત્સરમાં માલવગણને મહત્ત્વ આપ્યું તેમ સિક્કામાં પણ એને જ મહત્ત્વ આપ્યું હેય તે તે અયુક્ત નથી.
તે ઉપરાંત પ્રાચીન સમયના જે સિક્કાઓ ગધેયાના ૨૧ નામે ઓળખાય છે તે તથા ઉજયિનીમાંથી ચંદ્ર અને સ્વસ્તિકનાં ચિન્હો સાથે જે પ્રાચીન સિકકા મળી આવેલ છે તેને વિક્રમ સાથે સંબંધ ન હોઈ શકે એમ તે કહી શકાય તેમ નથી જ.
આ રીતે પૌરાણિક તેમજ દ્ધ શ્રુત પરંપરા અને શિલાલે તેમજ સિકકાઓ પર દષ્ટિપાત કર્યા પછી હવે આપણે શાસ્ત્રીજીની બીજી દલીલે તપાસીએ.
૨૦ જુદા જુદા ચિદ મહાન હિંદી રાજવીઓએ “વિક્રમાહિત્ય'નું બિરુદ ધારણ કર્યું છે. (હિન્દી વિશ્વકેશ પુ. ૨૧ તથા પ્રા. ભા, ભા. ૪) તેમાંથી આ સંવત્સર સાથે સંકળાયેલું “વિક્રમ” નામ ઈ. સ. પૂર્વ પહેલી સત્રમાં અવંતીના સિંહાસને શુભતા ગÉબિલવંશી “વિક્રમાદિત્ય' નું જ સૂચક છે.
૨૧ પંજાબમાં વિક્રમ સંવતનું સૂચન કરે ગાંડાફસને સં.૧૦૩ ને શિલાલેખ (Indian Review-1932 . અને સાતમાં વિત્ય પરિષદને અહેવાલ) २२ संवत्सर शते पंचाशता श्री विक्रमार्कतः । साने जाकुटिनोधारे श्राध्धेन विहिते सति ॥ श्री रैवताद्रिमूर्धन्यश्रीनेभिभवनस्य च ।
(‘પ્રભાવક ચરિત્ર માં ઉપૂત કરેલી ગિરનારના મની પ્રશરિત) ૨૩ ડીઅન્નેકરનું તામ્રપત્ર, એ સરવતી એક. ૧૯૪૧. ૨૪ દત્તકુશલી નામના ગુજર-નૃપતિને બક્ષિસ-લેખ. “બુદ્ધિ પ્રકાશ જુલાઈ-૧૯૨૯,
૨૫ મહારાષ્ટ્રનાં પંચાંગમાં પ્રાચીન પરંપરાથી ઈ. સ. પૂર્વે ૫૭ માં શરૂ થતા સંવત્સરને માટે “ ખરસંવત્સર ' પ્રાગ વપરાય છે. વિક્રમ ગર્દભિલવંશને હેઇને તેના વિષયમાં એ નામ યથાસ્થાને છે.
25 Old Gadhai-Pysa or as-smoney have been found in various parts of Western India ( J. A. S. B. Dec. 1835 ) It was certainly the coinage of Garddabha princes ( Wilson)
આ ઉપરાંત શદકના “મૃછકટિક' નાટકમાં જે “ગધ્ધી ' પ્રયોગ આવે છે તે પણ ગભિલ્લ રાજવંશના સિક્કાઓને અનુલક્ષીને હેવાને પૂરતે સંભવ જણાય છે.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________
૮ સુવાસ: મે ૧૯૪ર,
માનસી”ના ઉકત લેખમાં આગળ વધતાં શાસ્ત્રીજી કહે છે કે, “જે જૈન ગ્રન્થમાં વિક્રમની કથા મળે છે તે વિક્રમના તેરમા–ચદમાં શતકમાં રચાયા છે. એકાદ ઉલેખ બારમા કે બહુ તે અગિયારમા શતકના ગ્રન્થમાંય મળી આવે છે.'
શાસ્ત્રીજીના આ વિધાન પરથી એમ જણાય છે કે તેમને જેના પ્રાચીન સાહિત્યને ખ્યાલ નથી. અને આગળ વધીને તેઓ જ્યારે “કથાસરિતસાગર ” સમા જે જૈનેતર ગ્રન્થોમાં વિક્રમનું ચરિત્ર મળી આવે છે તે પણ અગિયારમી સદીના હોઈને એ અભિપ્રાય દર્શાવે છે કે એ જોતાં ૧૧ મા શતકમાં દાનવીર અને સાહસિક રાજા વિક્રમાદિત્યની અનેક કથાઓ પ્રચારમાં આવી હતી એ ચોકકસ જણાય છે. ત્યારે તે ખરેખર હસવું આવે છે. કેમકે ચોથી સદીથી આરંભીને આજલગીના હજારે જૈન ગ્રન્થમાં ને પહેલી સદીથી આરંભીને આજ પર્યન્તના સંખ્યાબંધ જૈનેતર પ્રન્થમાં દાનવીર ને સાહસિક રાજા વિક્રમાદિત્યનું ચરિત્ર ગૂંથાયેલું છે. તેમાંથી દ્રષ્ટાંતરૂપ થોડાક ગ્રન્થો પર અહીં નજર નાંખી જઈએ.
શાલિવાહનને મેડામાં મોડે સમય ઈ. સ. ૭૮ હેવાનું કે આપણે અગાઉ વિચારી ગયા છીએ (જુઓ . . ૫) તે શાલિવાહને સ્વયં સંપાદિત કરેલા અમર ગ્રન્થ “નાથાસતરાતી માં મહાને વિક્રમાદિત્યના દાનની શૃંગારિક શ્લેષાત્મક પ્રશંસા કરતાં શાલિવાહન એક મુક્તકમાં લખે છે કે
(વિક્રમાદિત્ય) જેમ અપૂર્વ કાવ્યકૃતિના રસથી સંતુષ્ટ બનીને (કવિના) હાથમાં (કાવ્યના) ચરણદીઠ લક્ષ (લાખ સોનામહેર) આપતા હતા તેમ તે (સુંદરી) સંગસુખના રસથી તુષ્ટ બનીને તારા હાથમાં ચરણ-લક્ષ (પ્રાચીન કાળમાં રૂપસુંદરીઓ ચરણતળમાં લાક્ષારસ ચોપડતી હતી) આપતાં વિક્રમાદિત્યના ચરિત્રનું અનુકરણે કરી રહી છે. ૨૭ મહાકવિ ગુણાઢય શાલિવાહનને રાજકવિ હતા. તેણે પિશાચિક ભાષામાં રચેલી “
વૃથા' માં વિક્રમાદિત્યનું વિસ્તૃત ચરિત્ર આલેખાયું હતું. તે ગ્રન્થ આજે નથી મળતે પણ પાંચમી-છઠ્ઠી સાતમી સદીના પ્રાચીન ગ્રન્થમાં તેને ઉલેખ મળે છે (જુઓ પૃ. ૫). તથા ઉકત કથાના સારરૂપે મેન્ટે રચેલી બૃહત્કથામંજરી” અને સેમદેવે રચેલ “બૃહત્કથાસારસંગ્રહ (થાસરિત સાગર)' માં આજે પણ વિક્રમાદિત્યનું ચરિત્ર મળી આવે છે. આ કથાસરિતસાગર” શાસ્ત્રીજી ધારે છે તેમ અગિયારમી સદીની કોઈ સ્વતંત્ર કૃતિ નથી, પરંતુ પહેલી સદીમાં રચાયેલ “
વૃક્ષને સાર છે. વિક્રમની ચોથી સદીમાં ૮ રચાયેલા “
સિરી પન્ના નામે ઐતિહાસિક જૈન ગ્રન્થમાં ગભિલવિજેતા શકાની પછી સિંહાસને આવેલા વિક્રમાદિત્યે પ્રવતાવેલ સંવત્સર અને મહાવીર સંવત્સર વચ્ચે ૪૭ વર્ષનું અંતર હોવાનો નિર્દેશ છે.૩૦
(ચાલુ) २७ संवाहणसुहरसतासिएण देन्तेण तुह करे लक्खम् ।
चलणेंण विक्कमाइत्तचरिअं अणुसिक्खिरं तिस्सा ॥ " ૨૮ જુઓ કાશીની “નાગરી-પ્રચારિણી-પત્રિકા (૩, ૧૦ નં. ૪)માં મુનિ શ્રી કલ્યાણવિજયજીને “વીરનિવણ સંવત ઔર જેન કાલગણના” નામક નિબંધ.
૨૯ મહાવીર-સંવત ઈ.સ. પૂર્વે પર૭માં શરૂ થાય છે. વિક્રમ સંવતની શરૂઆત તેના પછી ૪૦૦ વર્ષે=ઈ. સ. પૂ. ૫૭
30 तह गद्दभिल्लरनं तेरस वासे सगस्स चऊ ॥
विकमरज्जरंभा परओ सिरिवीरनिव्वई भणिया। યુન-મુનિ-વે (૪૦) ના વિવમાચાર બિના 1
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________
પુષ્કર ચંદરવાકર [એકાંકી નાટક]
પા – મુઝફરશાહ પહેલે-ગુજરાતને છેલ્લે સૂબો અહમદશાહ-મુઝફરને પત્ર-ગુજરાતને સુલતાન , રેશન-મુઝફરની પરિચારિકા
[ પાટણના શાહી કેદખાનામાં સંગેમરમરનું તપ્ત છે. તખ્ત પર મરન બિછાવેલ છે. મરન પર રેહાલ છે, હાલમાં કુરાને શરીફ ખુલ્લું પડેલ છે. તપ્તના એક પડખે અગદાન છે. બીન પડખે લેબાનદાની છે. તખ્તની પાચમાં શાહી હુકકે છે.
આ બધા વચ્ચે ગુજરાતને બુઝર્ગ બલદ પેશની સુલતાન મુઝફાર હાથમાં તીર લઈ શાંત ચિત્ત હરે છે. માં પર સફેદ દાઢી ને મૂકે, માથામાં-અડકા માથામાં તાલ ને ઝુમાં છે. મારું ખુલ્યું છે, આંખે ઝીણું છે. આંખમાં સશે સાયરે છે. માં પર કરચલીઓ છે. મુઝફરે સફેદ ને સાદે જામે તથા ઢીલો પાયજામે પહેર્યો છે. કેદખાનામાં છે. છતાં ય મ પર દુઃખ નથી પણ પ્રસન્નતા છે. દેહ માંસલ છે
મુઝારશાહ તીર ફેરવતા ફેરવતો શાહી કેદખાનામાં ઘૂમે છે. રેશન પ્રવેશે છે. રેશન આવી તખ્તની બાજુમાં ઊભી રહે છે.]
મુઝફરશાહઃ બેટી, આફતાબ આસ્માનમાં છે ?
રેશન: બાબાજાન, તેની પણ છેલ્લી ઘડી છે. જુઓ તે ખરા, બાબાજાન! તેને જવું છે તેથી તે કેટલે ભવ્ય ને પ્રફુલ બન્યો છે !
મુઝફરશાહ રેશન વખતે ખૂબ ચાલ્યો ગયો. (હસીને) બહિન! આખે દિવસ કયાં સંતાઈ રહી હતી? બાબા જાનને ભૂલી ગઈ હતી ?
રોશન : અબ્બાજાન, ખોટું ના લગાડે. અભ્યાન જ મારા રૂહમાં છે. પણ સુલતાન અહમદશાહ આજે યુધ્ધ ગયા તેથી ઝનાનખાનામાં મારે રોકાવું પડ્યું, અબ્બાજાન!
મુઝફરશાહઃ બેટ યુધ્ધ ગયે ? રેશન, મહમ્મદ કરતાં અહમદ ગુજરાતને વધુ નહીં દીપાવે ?
રોશન: દાદાજાન, બચ્ચું તો હાથીનું છે ને ! મહમ્મદશાહ કયાં યુદ્ધ લડવા નહોતા ગયા ? શાહ યુદ્ધ નહીં લડે ત્યારે યુદ્ધ લડશે કેણુ? દાદાજાન, તમે ભૂલો છો. અહમ્મશાહ પુત્ર કોને ?
| મુઝફરશાહઃ બેટી, ભલે તેણે ભૂલ કરી. ભલે મને આ કેદખાનામાં નાખે. એ થયું છે જુવાનીના તેરમાં. પણ મહમ્મદ જેટલી ગાંડી જુવાની નથી. માટે જ કહું છું-( હસીને) નજમ કહે છે આ સુલતાન ગુજરાતને દીપાવશે.
રોશનઃ દાદાદાજાન, ગુજરાત માંડી છે તે પછી ગુજરાતને સુલતાન શેને ડાહ્યો હોય ? ડા સુલતાન દાદાજાનને આમ કેદ પૂરે ! - મુઝફરશાહ : બેટી ! ક્યા જુવાન ફરઝલ્ટે આ ભૂલ નથી કરી ? તવારિખેનાં પાનાંઓ એ ભૂલથી ભરેલ છે. તે પછી અહમ્મદ એ ભૂલ કરે તેમાં શી નવાઈ? ગુજરાતને છેલ્લે સૂખે જાફરખાન કેદખાને હોય તેમાં આશ્ચર્ય શેનું !
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________
૧૦ સુવાસ: મે ૧૯૪૨
રોશન : પણ આ દાદાજનને કેદખાને ન પૂરાય. દિલદરિયાવને કાજે બન્ધન ન હોય, દાદાજાન!
મુઝફરશાહ બેટી ઝિન્દગી એક કેદખાનું છે. એ કેદખાનામાં રહીને પણ આદમજાતે રહના અતાલિકને ન ભૂલવો જોઈએ. બેટી ! રોશન! હું જુવાનીમાં અતાલિકને-પરવરદિગારને વીસરી ગયે હતો. તેણે મને ઠોકર મારી મારી ફરજ પર મૂકે. (મુઝફરશાહ તખ્ત પર બેસે છે.)
રેશનઃ અબ્બાજાન, સુલતાનને ભલે તમારી જરૂર ન હોય પણ તમારી જરૂર ગુજરાતને છે. ગુજરાતનાં ગાંડાં તમારે દૂર કરવાનાં છે. ગુજરાતનાં ગાંડાં દૂર કરવા સુલતાનને તમારે દેરવા પડશે. ગુજરાતને સુલતાન હજુ કુમળો છેડ છે.
મુઝફરશાહ : બેટી, એ સર્વથી થાકી ગયો છું. તેધ પર હાથ મૂકતાં દેવતા ચંપાય છે. મને ફરી એ શાહી પાપ મૂકતાં થરથરાટ થાય છે. બેટી ! જાફરખાન માટે કેદખાનું ઉત્તમ છે. મુઝફર પ્રજાને પિતૃત્વ દાવ ખેંચી માત્ર અહમ્મદ અબ્બાજાન રહે તે જ મારી મુરાદ છે.
રેશન : સુલતાન, એ મુરાદ શાહનું ખ્યાબ છે. તે ખ્યાબ જ જાણજે. ખ્વાબ કદી ય ખરાં પડયાં સાંભળ્યાં છે ? દાદાજાન, કૂમળા છોડના ઉછેરનું કામ હાથ ધરે, નહિ તે એ છોડ વિકૃત બનશે. વિકારને કીડે એ છોડનાં પાંદડે પાંદડે અત્યારે તે ઘૂમી રહ્યો છે. દાદાજાન, નહીં તો અમ્બાજાનને કેદમાં તે કેમ પૂરે ?
મુઝફરશાહ : રેશન, બેટી, આ ભૂલ નથી. આને ભૂલ પણ ન કહેવાય. આ શાહી સબબ છે. રેશન, મારા દાદાજાના સુલતાન ન હતા નહીં તે હું પણ આ સબબને અનુસર્યો હેત. (મુઝફરશાહ તબીરને બાજુમાં મૂકે છે અગરદાનમાંથી અગેરના ધૂમ્રગટ નીકળે છે. વાતાવરણ પૂંધળું બને છે.).
રેશન: બાબાજાન, બંદગીને વખત થયું છે. આફતાબનાં દીદાર થતાં નથી.
મુઝફરશાહ (હસીને) બેટી, મને અત્યારે તું બંદગી માટે પૂછે છે. પણ જ્યારે મયદાને ધૂમત મુઝફર હતા ત્યારે સિપેહલાલારે બેરખની ગોઠવણ માટે આવતા, પૂછતા. રોશન! કહે ! કેણુ વધુ સુખી ? મુઝફર સુલતાન કે જાફરખાન કેદી ? અલ્લાહ દિલદરિયાવ છે. તે લઅનત કદી દેતું નથી. નહીં તે મારા જેવા વરૂને આ ખિત શેને હેય ? સાપ જેમ કુંફાડતું જહન્નત આવે તે ય મને ખુબ શેને યાદ આવે ! હું બધે બન્યો છું. બેટી, અહમ્મદશાહે મને પ્રકાશના માર્ગે દે છે.
રેશનઃ (આસમાનમાં નઝર કરી) બાબાજાન. આફતાબ આસ્માનમાંથી ગ. જુઓ જુમ્માને ચાંદ દેખાય. (આકાશમાં બંકસીગી ચંદ્રનું સુલતાન મુઝફરશાહ દર્શન કરે છે. સાત સાત સલામે ચંદ્રને મુઝફરશાહ કરે છે.) | મુઝફફરશાહઃ રોશન, બેટી, પાણું લઈ આવ તે! બંદગી કાજે હાથમેં જોઈ લઉં. (રેશન જાય છે.) ખુદાતાલા! મને માફ કરજે. તું જાણે છે કે હું નિર્દોષ છું. મહમદશાહ મારો રૂહ હતો. મેં એને બેહસ્તશીન નથી કર્યો. તે જ મારી ઝિન્દગીને બિયાબાં બનાવી ગયો. મારા ચશ્મને સિતારા હવે છે મારે આ બાબાજાન...ખુદાઓ! રહેમ તે છે ને! હું તારા પનાહ છું. રાહમ કર. રહમ કર ! મહમ્મદશાહ જેવું ગાંડપણ આ સુલતાનને ન આવે.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________
અસ્ત ઃ ૧૧ (પશ્ચિમમાં માથું ઝુકાવી-ઘૂંટણીએ પડી ) આલમકલંદર આ સુલતાનિયતમાંથી મને મુકત કરે. બાબાજાનની સંભાળ માટે રૂખસદ આપે તેના અવાઝ ! અરે ! મારાથી તમારૂં તાંડવનથી જોવાતું. જાવ, મારા રૂહચમથી દૂર જાવ. મને હવે વધુ ન પડે. મારાથી તમારો ખડખડાટ નથી સંભળાતે ! દાદાજાન, આવ, કરચંદ, શાહ ફરઝંદ આવ. નૂરેચમ, દાદાજાનને દીદાર નહીં દે ! ખુદા આ ! દાદાજાન આકિલ બને. (રેશન હાથમાં શિરેહી જામ લઈ પ્રવેશે છે. ).
રેશનઃ (ગભરાટમાં) અબ્બાજાન!(મુઝફરશાહ ખડા થઈ જાય છે.) મુઝફરશાહઃ બેટી, અલાબલા નડી કે !
રેશનઃ શાહ, જુવાન સુલતાન ઝડપે પાછી ફર્યા છે. સમજણ પડતી નથી. કારણ શાં હશે ? મને કારમો ફડફડાટ થાય છે. અશુભ કંઈ જરૂર બનશે.
મુઝફરશાહઃ બેટી, ઝનાનખાનામાં તું રહી છે છતાં ય આટલી બધી બીકણ! '
રોશન : દાદાજાન, મને બીક તે કશી ય નથી. પણ જરૂર અશુભ બનવું જોઈએ. રસ્તે શાહી બાઝે શાહી કબૂતર ઝડપ્યું.
મુઝફરશાહ: બેટી એ તે આલમને નિયમ જ છે ! પણ બાબાજાનની તંદુરસ્તી તે સારી છે ને ?
રોશન : અહમદશાહ ઉતાવળમાં છે. મેં પર સપ્તાઈ છે. મુઝફરશાહઃ શાહને સખ્ત થવું જ જોઈએ.
[ તરત જ જવાન અહમદશાહ અશે છે, કસકસતો રેશમી જામા પહેર્યો છે. જામા પર આરઝી છે. ગળામાં સાચા મોતીને હાર છે, કેડ ૫૨ કમરબંધ છે. મૂછે ઊગી છે પરંતુ પૂરો વળાંક લેતી નથી, ખુલ્લા માથે છે. માથા પર ઝુબાં છે. કમરબંધમાં સાપની જીભ જેવી હીરાજડિત કટાર છે. કટારની પડખે જ ખંજર છે, પગમાં બુટ્ટા હરે કિનખાબની મેજડીઓ છે. સુરવાલ પહેર્યો છે. મેં પર સખ્તાઈ ને કઠેરતા છે. હાથમાં ઝહેરનામ છે.
મુઝફરશાહ પાત્રને તેડવા સામે નય છે. મુઝફરના મોં પર ચાંદની જેવુ ધવલ હાસ્ય છે. હારયમાં પ્રસન્નતાની ને આનંદની લાગણી વ્યકત થાય છે. અહમદશાહ મુઝફફરશાહને સીજદે કરે છે. ]
મુઝફરશાહ : દાદાજાને, આવ. અબ્બાજાન આજે યાદ આવ્યા? (મુઝફરશાહ તખ્ત પર જઈ બેસે છે. એ જ રૂક્ષતા, કઠેરતા ને સખ્તાઈ માં પર રાખી અહમદશાહ મુજફરશાહની સન્મુખ જઈ ઉભા રહે છે.) નૂરે ચરમ ! આવ ખબર તે આપ કે ઝિન્દગાનીના દાવ તું કેમ ખેલે છે? (અહમદશાહ ઘડીભર નિરુત્તર રહે છે. રોશન જઈ કમાનમાં ભરાય છે.)
મુઝફરશાહઃ દાદાજાન, કશી બલા તે નથી ભેટી ને ?–અહમદશાહ હાથ લંબાવે છે.) અહમદશાહ: આ તમારા માટે છે. મુઝફરશાહ : બેટા ! અહમદશાહ ઈન્સાફ કહે છે.
મુઝફરશાહ એમ ન માનો કે હજુ મુઝફફરને ઝિન્દગીની મજાઓ હારી છે. લાવ, લાવ. ( મુખ પર પ્રસન્નતા પ્રદીપ્ત બને છે. ઝહરામને હાથમાં પકડી લે છે.) બાબાજાન, આટલું કહે, તારી તે તંદુરસ્તી છે ને !
અહમદશાહ : જ્યાં સુધી તમે છે ત્યાં સુધી હું મારી તંદુરસ્તીની ખાત્રી નથી આપી શકતે.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________
૧૨સુવ્યસઃ મે ૧૯૪૨
મુઝફરશાહ : બેટા, મારામાં એવું ઇલ્મ તે નથી.
અહમદશાહ ઈલ્મ નથી પણ ઝહર છે. આ જામનું ઝહર દેખી શકાય છે જ્યારે આ જેફ સાપ સાપ છે તે ય કળી શકાતું નથી. પણ મને ખાત્રી થઈ ચૂકી છે કે આ બુઝર્ગ આદમી સાપ છે.
મુઝફરશાહ (હસીને) બેટા ! મારા દિલને તાગ કોણે લીધે? મારા રૂહને કણે પિછા? અહમદશાહ મેં. ( પર સખ્તાઈ સ્પષ્ટ બને છે.)
મુઝફરશાહઃ બેટા, તું ભૂલે છે. ગુજરાતના સુલતાન, મુઝફફર આદમજાતમાં અવતરેલ છે. ફરઝ તેને ય મારાં છે.
અહમદશાહ: કોણે જાણ્યું? ફરઝળે પ્યારાં નથી. સાપ રૂપકડે ને સુંવાળો દેખાવે છે. અબ્બાજાનને જાન એ સાપે લીધે. ગુજરાતના બંડખર જાફરખાને અબ્બાજાનને રૂમ્સદ દીધી, ભરભારી આલમમાંથી.
મુઝફરશાહ બેટા, ત્યાં તારી ભૂલ છે. મને જીવવાની મુરાદ છે માટે હું નથી કર્યું ફર્યું છે . સાચું કહું છું. ગુજરાતના જુવાન સુલતાનની પિતાની જ ભૂલ હતી. બેટા, એવા વખતે સુલતાનિયત હજુ પગભેર પણ ન હતી. એ વખતે જુવાન સુલતાન મયબાઝી શીખે. સુલતાનિયતને એશઆરામ ન પાલવે. દાદાજન! અશ્વને પણ રેણુ રાખવી પડે છે. બેટા! એ સુલતાન ઝિન્ગીના પાસા નાખતાં ભૂલ્ય.
અહમદશાહઃ ને બીજે સુલતાન શીખ્યો! ઝિન્મીમાં શતરંજે આ૫ ખૂબ ખેલ્યા છો ને આ ય કૃત્ય સુલતાનિયતશતરંજન દાવ હતો એમ અમીરો કહે છે.
મુઝફ્ફરશાહઃ એટલે તું એમ માને છે કે મહમદશાહનું ખૂન મેં કરાવ્યું ?
અહમદશાહઃ ખુદાના દરબારમાં તેને ઇન્સાફ કરાવજે. પણ માલવીઓ ને કાજીઓ ઈન્સાફ કરે છે, “બાપનું વેર લેવું જોઈએ.” માટે જ.........(આગળ બેલી શકતા નથી.) આ જ ખુદાને અદલ ઇન્સાફ છે.
મુઝફરશાહઃ ગુજરાતના સુલતાન! એક દિવસ યાદ તે કરજે કે એ બુઝર્ગ છે પાકદિલ હતો. કુરાને શરીફના શપથે કહું છું કે તારા અખાનને જાન મેં નથી લીધે. તને ગાદીની ઉતાવળ છે? ગાદી તારા હાથમાં છે. તને મારા જાનની ઉતાવી છે ? ઝહેરામ મારા હાથમાં છે. લે! લે! ગુજરાતના સાહ! દાદાજાનને ! (યાલું રે પાસે લઈ જાય છે.)
અહમ્મદશાહ: દાદાજાન! દાદાન!
મુઝફરશાહ: બેટા, બેટા, મારૂં આયુષ્ય લાંબુ હવે ન ટક્ત. ખુદાની બંદગી આ નાચીઝ આદમી છઆઠ મહિના કરી લેત. પણ તે દિવસ કરતાં ય આજને દિવસે વધુ રહે છે. જે આસ્માનમાં જુમ્માને બીજચાંદ ( જે હાથમાં ઝહેરામ છે તે હાથે જ ચન્દ્ર બતાવે છે ) બેટા, કુરાનેશરીફના પનાહ મારું મૃત્યુ થાય છે. બાબાજાન! ખુદાને મેકલેલ તું ખુદાઈ ફિરસ્તો છે.
અહમ્મદશાહઃ દાદાજાન, ઝહરામ મારે છે. મને પાછો આપે. મોલવીઓએ ભલે ઈન્સાફ તે. સિમેહસાલા ભલે તમે ગુનેગાર છો એમ કહેતા. પણ દાદાજન ! દાદાજાન!
મુઝફરશાહઃ રાહતે જાન!દાદાજાને ડાહ્યા છે. આવા સરસ મૃત્યુને મૂકી દાદા જાન શાને કાજે ઝિંદગીનાં બિયાબાંમાં ભટકવા આવે ! સાંભળ બેટા! શાહજાદ જે સબબને ભૂલે તે તે શાહજાદ નથી પણ હરામજાદ છે.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________
અસ્ત : ૧૩
અહમદશાહઃ દાદાજન ! (ામ પર ઝડપ મારે છે.) ગુજરાતને તમારી ઘણું ઘણી જરૂર છે. પાટણ સાચવ્યે ગુજરાત જીવતું નથી. ચાંદઝંડાને સારા ય હિં દેસ્તાનમાં ફરકાવવાની ગુજરાતની અરમાને છે. દાદાજાન! તમારી પનાહ નીચે એ ઝડે.......
મુઝફરશાહ: આ રહે ઘણું ઉધામા કર્યા છે. દિલ્હીના શહનશાહની રાશને ફેંકીને રંગોળી દીધી. સબ જાફર સુલતાન મુઝફફર બને. પાટણનું તખ્ત પુત્ર મહમદને સેપ્યું. કેદખાને ગયે. ફરી પાછો એ જ કેદખાને ! ગુજરાતના સુલતાન * અહમદશાહ: દાદાજાન! હું ગુજરાતની સુલતાનિયતને લાયક નથી. હું મુઝફરશાહન છેટો દાદાજાન છું. દાદાજાન ! મારે ગુજરાતનું તખ્ત ન જોઈએ. તખ્ત તમારૂ છે. શાહી પાદ ભલે તમારા શિરે રહો ! તમે જ સંભાળો. અબ્બાજાન ! ખુદા આવી દાદાને તેના દરબારમાં લઈ જશે તે જ દિવસે દાદાના તખ્ત પર હું બેસીશ. દાદાજાન, મને હવે ગુજરાતને સુલતાન ન કહેતા. અબ્બાજાન! તમે કેદ નથી. આ મહમદ આપને ગુલામ છે. (મુઝફરના પગમાં માથું ઢાળી ડે છે. આમાંથી આંસુ સરે છે.)
મુઝફરશાહ (હસીને) ખુદા આવી આ રૂહને લઈ જશે પછી તે સુલતાન બનીશ તે બને? એટલા વખત માટે તખ્તની રાહ જોવાશે? ના, બેટા એ તે ખૂબ મોડું કહેવાય. (ઝહરજામ બતાવીને) આ રહ્યો ખુદાઈ પરિન્દ ! અલ્લાહને ફિરસ્તે. બેટા, આટલું સાંભળ. (નતમસ્તકે કાળી ગાંડણભરિયા ગુજરાતને જુવાન સુલતાન હાથ જોડી બેસે છે. કમરામાં ઊભી ઊભી રોશન આ કરુણુ દશ્ય નિહાળે છે.)બેટા, મયબાઝી ખરાબ ચીઝ છે, મહમદશાહ મયબાઝીને સબક શીખે. પરિણામ તારી નઝર સામે છે. બેટા ! મયબાઝી ન શીખતે. દાદાજાન! સાંભળ્યું કે? દાદાજાન (અહમદની ને મુઝફરની નજર એક બને છે.) દાદાને ઝહેર આપવાનું કહે તારા કાનમાં રહેનારના જાન લેજે. ને હજું ય કહું છું-મુઝફરશાહ પિતા હતો. કરદે પારાં હતાં. તે બેદિલ બાદશાહ ન હતા. બેદિલ બંડખેર ન હતે. દાદાજાન! બહેતમાંથી ગુજરાતના સુલતાનના દીદાર કરતે રહીશ. અલવિદાઅ. (મુઝફરશાહ ઝહેરને ઘટઘટાવવા મંડી પડે છે. તે પાનમાં આબેહયાતની મીઠાશ હેય તેમ મીઠાશથી આ ચ ામ ઘટઘટાવી જાય છે.)
અહમદશાહ દાદાજન ! દાદાજોન! ( અવાજ અસુરો બની જાય છે. રોશન આવે છે. અહમદશાહ બેભાન બને છે. આકાશને ચંદ્ર અદશ્ય બને છે.)
રોશન : સુલતાન, આસ્માનમાંથી ચાંદ ગ.
(ગુજરાતને અડે ને છોટે સુલતાન; બેઉ લાંબા થઇ તખ્ત પર પડે છે. રેશન મુઝફરના દેહ આગળ આવી કુરાને શરીરમાંથી સુરત વાંચે છે. મુઝફરશાહને ભવ્ય દેહ તખ્ત માથે હિન્દશિરે હિમાલય શોભે છે તેમ શોભી રહ્યો છે.)
આ નાટિકા ભજવતી વખતે ભજવવાની પરવાનગી માટે લેખકને-૨૧, સરસ્વતી સોસાયટી, સરખેજ રોડ, અમદાવાદ-એ શરનામે પુછાવવું.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________
જ્વાલામુખી
કિશોરલાલ કેડારી ઈટાલીમાં નેપલ્સ નગર પાસે “ વિસુવિયસ' જવાલામુખી પર્વત આવેલો છે. એ પર્વતની ઊંચાઈ સમુદ્રની સપાટીથી લગભગ ૩૯૪૮ ફીટ જેટલી છે. વિસુવિયસ જ્વાલામુખી પર્વતને ઘેરા લગભગ ૩૦ માઈલ જેટલું છે. વિશુવયસ જેવો ભયંકર-ભારે ખુવારી કરતજવાલામુખી યુરોપમાં બીજો ભાગ્યે જ હશે ! ઈ. સ. ની પહેલી સદીથી અત્યારસુધીમાં આ જવાલામુખી ઓછીવત્તી મુદતે અને ઓછાવત્તા પ્રમાણમાં લગભગ ૨૦૦ વાર ફાટયો હશે ! તેના વારંવાર ફાટવાથી એ જવાલામુખી પર્વતની ઊંચાઈ હંમેશા બદલાતી રહે છે. ઇ. સ. ૧૮૪૫ માં તેની ઊંચાઈ ૩૯૦૦ ફુટ જેટલી હતી. ઈ. સ. ૧૮૬૯માં તે ૪૨૫૫ ફુટ જેટલી હતી. અને ઇ. સ. ૧૮૭રમાં તે પાછી ઘટી ગઈ હતી. અત્યારે આ પર્વતની ઊંચાઈ પાછી વધતી હોય એમ લાગે છે. આજે જે વિસુવિયસ પર્વત ઉપર રેલવે કરવામાં આવી છે તે વિસુવિયસ પર્વત ઉપર રોમન સામ્રાજ્યની જાહોજલાલીના વખતમાં પુષ્કળ લીલોતરી ઊગી નીકળી હતી અને દ્રાક્ષના માંડવા ફળ્યા હતા ! પ્રાચીન ધનાઢય માલેતૂઝાર રેમન વ્યાપારીઓએ આ પર્વત ઉપર હવા ખાવા માટે સુંદર બંગલાએ બંધાવ્યા હતા. રામન બાદશાહ નરેના અમલ દરમ્યાન ઈ. સ. ૬૩માં ઈટાલીમાં એક ભૂકંપ થયેલ હતું. ત્યારથી વિસુવિયસ પર્વત ડગમગવા માંડયો હતો. શહેનશાહ ટેટ્સના સમયમાં ઈ. સ. ૭૯ના ઓગસ્ટ માસની ૨૪મી તારીખે વિસુવિયસ પર્વત ફાટી ઊઠ હતો. ઉષ્ણ રાખના પ્રચંડ ફુવારાથી જવાલામુખી વિસુવિયસ પાસે આવેલાં બે મોટાં શહેરે “પિમ્પિયાઈ ” અને “હકર્યુંલેનિયમ” ઉપર લગભગ દશ ફુટ જેટલો રાખને થર ચડી ગયે હતો. આગ ને પત્થરની સતત વૃષ્ટિથી સુંદર શહેર હકર્યુંલેનિયમનાં મકાને તરત જમીનદેસ્ત થઈ ગયાં હતાં. વિસુવિયસ પર્વતની આસપાસના પ્રદેશ લગભગ દશ ફુટ જેટલે ઊંડે દટાઈ ગયો હતો. કુદરતના આ કાપથી લગભગ પાંચ હજાર મનુષ્યો ફુર વિસુવિયસનો ભોગ બન્યાં હતાં, કુદરતનો ઈતિહાસ લખનાર “પ્લીની” રોમન સૈન્યને મુખ્ય સેનાપતિ હોવાથી જ્યારે વિસુવિયસ પર્વત ફાટયો ત્યારે લાચાર બનેલા લેકેને મદદ-રાહત આપવા તે એકદમ તે જગ્યાએ દોડી ગયો, પરંતુ મનુષ્યને મૃત્યુના મુખમાંથી બચાવવા ગયેલા લીની” ઉપર રાખ અને ઉષ્ણુ પથરાઓની એક વૃષ્ટિ થતાં તેમાં દટાઈને તે તરત જ મૃત્યુ પામ્યા હતા.
ઈ. સ. ૨૦૩ માં ફરીને વિસુવિયસે પિતાનું મૂળ સ્વરૂપ બતાવ્યું હતું. ઈ. સ. ર૨૨માં પણ તે ફાટયું હતું. આ હોનારતથી લગભગ દશ હજાર મનુષ્યો મૃત્યુ પામ્યાં હતાં. અઢી વર્ષના આરામ બાદ ઈ. સ. ૪૭૨માં તે મેટા જેસથી ફાટયો હતો. આ સમયે વિસુવિયસમાંથી ઊડેલી રાખ છેક કેન્સેન્ટિનોપલ સુધી પહોંચી હતી. આ રીતે ઈ. સ. ૭૯થી ઈ. સ. ૧૫૦૦ સુધીમાં વિસુવિયસ જવાલામુખી કુલ નવ વખત ફાટયો હતો. અને તેથી ઇટાલીમાં મહાભારત નુકશાન થયું હતું. ઈ. સ. ૧૬૩૧માં પુનઃ વિસુવિયસ પર્વત ફાટયો, ત્યારે લગભગ ત્રણ હજાર માણસો તથા અસંખ્ય માલમિલકતને નાશ થય હતે. અને ઇ. સ. ૧૭૦૭ માં જ્યારે તે ફાટ ત્યારે નેપલ્સ નગરમાં રાખનુ મેટું થર જામી ગયું હતું.
ઈ. સ. ૧૭૧૯ માં એક એન્જનિયર વિસુવિયસ પર્વતથી ઘેડે દૂર કૂ દીર હતું ત્યારે લગભગ ૯૦ ફુટની ઊંડાઈએ ભૂગર્ભમાંથી પુરાતન હર્ક્યુલેનિયમ નગરની એક નાટકશાળા સુંદર સ્વરૂપમાં મળી આવી હતી. કેટલીક પ્રાચીન પ્રતિમાઓ પણું મળી આવી
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________
જ્વાલામુખી: ૧૫ હતી. તેવી જ રીતે . સ. ૧૭૪૮માં એક ખેડૂત ખેતરમાં ખોદકામ કરી રહ્યો હતો, ત્યારે તેને વાસણો, પ્રતિમાઓ ઈત્યાદિ પ્રાચીન વસ્તુઓ મળી આવી હતી. આ રીતે પ્રાચીન પિમ્પિયાઈ નગરને પત્તો પણ મળી ગયે. કેટલાંક મકાને તે આબેહૂબ સ્થિતિમાં મળી આવ્યાં હતાં, મળી આવેલાં કેટલાંક ચિત્ર એટલાં તો સુંદર હતાં કે જાણે તે આજેજ રંગાં હોય તેમ લાગતું હતું. આ શહેરે ૧૫૦૦ વર્ષ સુધી જમીનમાં દટાયેલાં પડ્યાં હતાં, પરંતુ આખરે તેને પત્તા લાગે. તેનું ખોદકામ હજી પણ ચાલું છે ને થોડાંક વર્ષ પર ત્યાંથી હિંદી હાથીદાંતની કારીગરીના નમૂના ને હિંદને રેમ વચ્ચેના જળવ્યવહારનું સૂચન કરતાં કેટલાંક ચિત્રો મળી આવેલાં. - ઈ. સ. ૧૮૭૨માં વિસુવિયસ પાછો ફાટયો હતે. આ સમયે તેના મુખમાંથી ૩૦૦૦ કુટ પહોળી અને ૨૦ ફુટ જેટલી ઊંડી નદીઓ વહેતી હોય તેમ લાવારસ વહી રહ્યો હતો. લાવારસના વહનની ગતિ દર કલાકે ૧૩૨૦ ફુટ જેટલી હતી. આ રાક્ષસી સરિતાના પ્રવાહ તેના માર્ગમાં આવતી નાની મોટી અનેક વસ્તુઓને સંહાર કર્યો હતે. અતિગરમ પથરાઓ તે લગભગ ૪૦૦૦ ફુટ ઊંચે ઊડયા હતા, અને ઉષ્ણ રાખ ૮૦૦૦ ફુટ ઊંચે પહોંચી હતી ! રાખ-પત્થર અને લાવારસથી આસપાસના બે ચોરસ માઈલ જેટલા વિસ્તારમાં લગભગ તેર ફુટ જાડી સપાટી બંધાઈ ગઈ હતી. ઈ. સ. ૧૮૭રમાં એ વિસુવિયસ જવાલામુખીએ લગભગ એક કોડ રૂપિયાનું નુકશાન કર્યું હતું. અસંખ્ય માનવ-પ્રાણીઓને સંહાર થઈ ગયો હતે. ઈ. સ. ૧૯૯૪માં જ્યારે વિસુવિયસ પર્વત ફાટે ત્યારે પર્વતની વરાળ, ધુમાડે, રાખ અને પત્થરા ઈત્યાદિનાં જે મેટાં વાદળાં બંધાયાં હતાં તેમાંથી વિદ્યુતના ઘણું મેટા ભયંકર ચમકારાઓ ઉત્પન્ન થયા હતા. લાવારસની સરિતાઓની ગતિ એક કલાક માઈલ જેટલી હતી. લાલચળ પત્થરે લગભગ ૪૦૦૦ ફુટ ઊંચે આકાશમાં ઊડીને ૧૪૦ માઈલ દૂર પડતાં કેટલાંક મકાનનાં છાપરાં ભાંગીને ભૂક્કો થઈ ગયાં હતાં. . સ. ૧૮૮૦ માં આ જવાલામુખી ફાટવાથી ભયંકર નુકશાન થયું હતું. સને ૧૯૦૭માં વિલુવિયસ ફાટે એ તે હજુ હમણાં જ બન્યું હોય એમ લાગે છે. આ હોનારતથી અસંખ્ય મનુ મૃત્યુ પામ્યાં હતાં. ૧૯૦૭ પછી આ જવાલામુખીએ બૈર્ય ધારણ કર્યું છે. તે હવે જ્યારે ફાટશે તે કહેવું મુશ્કેલ છે. પરંતુ એટલી તે ખાત્રી છે કે એક દિવસ એ જરૂર ફાટવાને!
કોઈ એમ ન ધારશે કે વિસુવિયસની ધાસ્તીથી ત્યાં આગળ મનુષ્ય વસવાટ નહી કરતાં હોય ! પ્રાચીન હકયુંલેનિયમ નગરનાં ખંડિયેરે ઉપર અત્યારે રેઝીના” નામને એક કબ છે. તેમાં લગભગ ૧૩૦૦૦ માણસે રહે છે. જો કે આ લેકે વિસુવિયસની ધાસ્તીથી મુક્ત તે નથી જ. જવાલામુખીની ખીણમાં લગભગ ૮૦૦૦૦ મનુષ્ય વસવાટ કરી રહ્યાં છે. જયારે વિસુવિયસ ફાટવાનાં ચિહે જણાય કે તરત જ આ લેકે પોતાનાં બાલબચ્ચાંઓ સહિત, માલમિત તજીને, જીવ લઈને નાસી જાય છે.
યુરોપમાં ‘વિસુવિયસ જેવડા મેટા અને ભયંકર બીજો કોઈ વાલામુખી પર્વત નથી, તે પણ આઈસલેન્ડ દ્વીપમાં હેકલા' નામનો ભયંકર વાલામુખી પર્વત છે. તે પર્વતની લાંબી હારે પથરાયેલી છે. હેકલા પર્વતમાં આવેલી તેની એક શાખામાં “સ્કપ્ત કુલ' નામનો પર્વત ઈ. સ. ૧૭૮૩ માં ફાટયે હતે. એ સમયે તેમાંથી લાવારસની બે મહાન સરિતાઓ વહી હતી. એક સરિતા ૫૦ માઈલ લાંબી અને ૧૫ માઈલ પહોળી હતી. બીજી સરિતા ૪૦ માઈલ લાંબી અને છ માઈલ પહોળી હતી. આ પર્વત ફાટવાથી અસંખ્ય મનુષ્યો મૃત્યુ પામ્યાં હતાં.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________
૧૬ સુવાસે મે ૧૯૪૨
જાવાહીપમાં લગભગ ૩૮ જ્વાલામુખી પર્વ છે. ઈ. સ. ૧૮૧૫ માં જાવાદ્વીપની પૂર્વ દિશામાં આવેલા સંભવ બેટમાં તુંબોટ નામને જવાલામુખી પર્વત ફાટયો હતે. તેમાંથી નીકળેળી રાખ ઈત્યાદિથી આકાશ એટલું તે છવાઈ ગયું હતું કે ત્યાંથી ૨૦૦ માઈલ દૂર પશ્ચિમે આવેલા જાવાઠીપમાં બપોરે અમાસની રાત્રિ જેવું ઘર અંધારું છવાઈ ગયું હતું. રાખમાંનાં કેટલાંક રજકણે ૮૦૦ માઈલ દૂર આવેલા બંદા અને આખેયના બેટ સુધી પહોંચ્યાં હતાં. સુમાત્રા દ્વીપની પશ્ચિમે દરિયામાં કેલસા અને પથરાઓના બે ફુટ જાડાં પડ માઇલો સુધી બંધાયાં હતાં.
ઈ. સ. ૧૮૮૩ માં જાવાદીપને એક જવાલામુખી પર્વત ફાટતાં હવા તદ્દન શીતલ થઈ ગઈ હતી, અને બટેવિયામાં તે જાણે હિમાલયને બરફ પડે હોય એમ લાગતું હતું, * અંજર' નામનું એક નાનું ગામડું તે તદન નાશ જ પામ્યું હતુ. જવાલામુખી ફાટયા પછી સમદ્રમાં ભરતીન જે વિકરાળ અને નાશકારક ઊછળી આવ્યું હતું તે ૨૭૦૦ ફુટ ઊંચે ઊડયું હતું. એ જ સમયે ૩૦ માઈલના વિસ્તારમાં જ્યાં સૂકી જમીન હતી ત્યાં પણ ૧૬ થી વધારે જવાલામુખી ફાટી નીકળ્યા હતા. કુદરતના આ કોપથી જાવામાં લગભગ ૪૦ થી ૫૦ હજાર માણસના જીવ ગયા હતા. કાંઠા ઉપર એક સરકારી સ્ટીમર લંગર નાખીને પડી હતી, તે ટીમરને ભરતીનાં મેજાએ ઉઠાવીને ટાપુના મધ્યભાગમાં આવેલા કિનારાથી લગભગ ૨૦૦ માઈલ દર મૂકી હતી. જાવાદ્વીપના સમુદ્ર-કિનારાનાં ભરતીનાં મોજની અસર મોરિસ ટાપુ ખાતે થતાં સમુદ્રનું પાણી ચાર મિનિટ સુધી લગભગ ૫૦૦ ફીટની ઊંચાઈએ ઊછળીને પાછું ઓસરી ગયું હતું.
દુનિયામાં સૌથી ઊંચામાં ઊંચે અને સળગતે જવાલામુખી પર્વત પિપિકેટી પટલ છે, અને તે અમેરિકામાં મેકિસમાં આવેલા વેબ્લેના નૈઋત્ય ખૂણામાં પાંત્રીસ માઈલ દૂર આવેલો છે. દરિયાની સપાટીથી તે સને ૧૯૦૧ માં ૧૭૭૭૪ ફુટ ઊંચો હતો. અત્યારે તેની ઊંચાઈ ૧૭૭૨૦ ફુટ છે. તે જવાલામુખીને પરિધ ત્રણ માઈલ અને ઊંડાઈ ૧૦૦૦ ૨ છે. અમેરિકામાં થતા ધરતીકંપ અને ત્વાલામુખી પર્વત ફાટવાનું મૂળસ્થાન આ જવાલામુખી પર્વત છે.
ઈ. સ. ૧૮૮૩ માં સંડાની સામુદ્રધુનીમાં એક મોટો ધરતીકંપ થયા હતા, ત્યારે પાસે આવેલું એક જ્વાલામુખી પર્વત પણ કટ હતું. આથી કાકાઆ નામને એક દ્વીપ તે તદ્દન નાશ પામી ગયે હતો. આ જવાલામુખી પર્વત ફાટે ત્યારે તેને ધ્વનિ લગભગ ૨૦૦ માઈલ દૂર સંભળાયો હતો. ઈ. સ. ૧૮૮૫ માં ઇરાનમાં જ્વાલામુખી પર્વત ફાટ હતું. તેમાંથી ઉષ્ણરાખ અને અગ્નિ આકાશમાં ઊડયાં હતાં. પર્વતની તળેટીમાં ભૂકંપના કેટલાક આંચકાઓ પણ લાગ્યા હતા. ઈ. સ. ૧૯૦૨ માં વેસ્ટ ઇન્ડીસ ટાપુઓમાં આવેલા માર્ટિનિક ટાપુમાને એક સળગતે વાલામુખી ફાટવાથી હજારે મનુષ્યો મૃત્યુના મુખમાં હેમાયાં હતાં.
બંગાળના ઉપસાગરમાં આવેલા આન્દામાન ટાપુની પાસે આવેલા બેરન નામને દ્વીપમાં પણ કેટલાક બળતા જવાલામુખી પર્વત છે. સને ૧૭૫ અને ૧૮૦૩ મા આ જવાલામુખી પર્વતે એકાએક સળગી ઊયા હતા. એ આગ લગભગ ૨૦૦ માઈલ દૂરથી જોઈ શકાતી હતી. બેરન ટાપુની બધી જમીન જવાલામુખીએ ફેકેલા પદાર્થોની જ બનેલી છે.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________
લાખો માલમ
* ડુંગરશી ધરમશી સંપટ [ ગતાંક પૃ. ૪૧૮ થી ચાલુ ]. “કાળભૈરવ” કયાં અલેપ થઈ ગયું, તે તેને બિલકુલ સમજાયું નહિ. તે શ્રમમાં પડી ગયે, માથું ખંજવાળવા મંડી ગયો! તેના ખલાસીઓ પણ આશ્ચર્યથી દિમૂઢ જેવા થઈ ગયા. ચાંચિય અલોપ થઈ ગયું હતું !
“પ્રેમસવાઈની પડખેથી જ એક યુરોપિયન વહાણુ પસાર થઈ ગયું. તે ગાવાનું વહાણું લાગતું હતું. ઉપર ફીરંગી વાવટે લટકતો હતો. સૂતક ઉપર ગેવાના દેશી ખલાસીઓ જોવામાં આવતા હતા. એક ફીરંગી અમલદાર દરિયાઈ લશ્કરી પોશાકમાં સજજ થઈ
મે આપતો જણાતું હતું. વહાણનો રંગ લાલ હતો. એના ઉપર ન સઢ ચડાવેલ હતા. એના મોરા ઉપર ફીરંગીઓનું પ્રજાકીય ચિન્હ જડેલું હતું. આખા વહાણની ઢબછબ યુરોપિયન દેખાવ દેખાડતી હતી. બંદૂકવાળા સંત્રીઓ લશ્કરી ઢબે વહાણ ઉપર પહેરો ભરતા હતા. “પ્રેમસવાઈ'ને લશ્કરી સલામ આપતું ગેવાનું વહાણ બગલમાંથી જ પસાર થઈ ગયું. તેના લશ્કરી કપ્તાને તૂતક ઉપર ઊભા થઈ “પ્રેમસવાઈ” ના મેટા માલમને સલામ કરી. આ પાણીમાં કયાંય ચાંચિયે હેવાના સમાચાર પૂછયા. પિતે ગાવાની સરકારનું લશ્કરી વહાણ લઈ ચાંચિયાની શોધમાં નીકળ્યું હોવાનું જણાવ્યું. જવાબમાં ચાંચિ ગઈ રાત્રી સુધી આ પાણીમાં જ હત; તે કયાં લેપ થઇ ગયે તે જણાયું નથી.-એમ લાખે જણાવ્યું. “ઠીક છે, હું શેધ કરું , તમે પણ શે.” એ રીતે કહી ગાવાનું વહાણ આગળ વધી ક્ષિતિજમાં અદશ્ય થઈ ગયું.
વેકેબાએ પિતાના વહાણને બચાવવા ઉપલી યુતિ રચી હતી. દુશ્મનના પંજામાંથી ઘટવાને બીજો કોઈ માર્ગ ન મળવાથી એણે એક અવનવી હિકમત અજમાવી. કાળા રંગના વહાણને રાત્રિમાં જ લાલ રંગ લગાડાવી દીધે, નવો સઢ ચડાવી દીધું. તેના ખલાસીઓએ ગોવા તરફને પહેરવેશ પહેરી લીધે. પિતે ગેવાના ઓફીસરનો પોશાક ધારણ કરી લીધું. વહાણુના ઉપર ફીરંગી વાવટે લગાડવામાં આવ્યું. મહોરા ઉપર ફીરંગીઓનું રાજ્યચિન્હ લગાડવામાં આવ્યું. વહાણના તૂતકને ખૂબ સાફ કરી તેના ઉપર ડેક–ગેરે મુકી દેવામાં આવી. કેબાએ ઘણું વર્ષો સુધી ફીરંગીઓનાં વહાણમાં કામ કર્યું હતું. એ અનુભવને એણે પૂરેપૂરો ઉપગ કર્યો. એણે બહુ જ દીર્ઘદ્રષ્ટિ અને ઝીણવટથી પિતાના વહાણનું રૂપાંતર કરી નાખ્યું. કેબા શત્રુને આબાદ હાથતાળી આપી ગયો. લાખા જેવો ચતુર નાવિક પણ તેને પ્રપંચ સમજી શકે નહિ.
કેબાએ આ ભાગમાં ઘણું વહાણ લૂંટટ્યાં હતાં. તેની સામે ચારે તરફથી રોષ પેદા થયો હતો. એક બળવાન શત્રુ. અદમ્ય ઉત્સાહથી રાત્રિદિવસ તેની પૂંઠે પડે હતે. એને આ પાણીમાં રહેવું હવે ભારે પડી ગયું. ફરી પરિસ્થિતિ શાંત થઈ બધું ભુલાઈ જાય ત્યાં સુધી ફરી આ પાણીમાં પ્રવેશ ન કરવાના નિશ્ચયથી તે મહારાષ્ટ્ર તરફ હંકારી ગયે.
લાખાએ ચાંચિયાને શોધવા બહુ બારીકીથી તપાસ કરવા માંડી. તે ખૂણેખૂણે ખૂંદી વ. કયાંય પણ તેને ભાળ મળી નહિ. શિધ કરતાં તેના ચાર માસ ચાલ્યા ગયા. ખલાસીઓ બધા
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________
૧૮ • સુવાસ : મે ૧૯૪૨
થાકી ગયા. તેમના ઉત્સાહ નરમ થયા પરંતુ લાખા જરા પણ હત ઉત્સાહ થયા નહિ. માત્ર વૈરપ્તિ માટે તે જીવતા હતા. ખાવા, પીવા, પહેરવા વગેરે ક્રિયાઓમાં પણ તેને રસ નહાતા. માત્ર સચાની પેઠે એનું શરીર કામ કરતુ હતુ. ઉદાસીન, આખા દિવસ મૂંગા રહેનાર લાખે ચાંચિયાની વાત આવતાં એકદમ જાગૃત થઈ તીવ્ર બુદ્ધિ બની રહેતા.
ઠંડ ચાર માસે રત્નાગીરી તરફ એક વહાણ ભાંગ્યાની અને લુટાયાની ખબર લાખાને મળી. તેણે પારખ’દરના બંદરથી ભથ્થું અને સામાન લઇ દક્ષિણ તરફ પ્રયાણ કર્યું. વક્રાખાનું જ મા પરાક્રમ હોવાની તેને ખાત્રી હતી. તેણે ગાવા આવી સાલ ખાલી કર્યાં અને જતાં આવતાં વહાણા મારફતે પૂછગાછ ચાલુ રાખી. થોડા દિવસેામાં બીજું વહાણ લુટાયાની ખબર આવી. તપાસ કરતાં એ વકાબાનું કામ હાવાની ખાત્રી થઇ. તેણે ‘કાળભરવ’ની પૂઢ પકડી, પરંતુ ચાંચિયા એક ઠેકાણે રહેતા નહિ. વીજળીની પેૐ ચારે તરફ્ ઘૂમતા. તેની ભાળ મળતાં પૂઠ પકડનારથી સેંકડા માઇલ દૂર જતા રહેતા-પ્રેમસવાઈ' તેને પકડી શકયુ· નહિ.
દિવસ-રાત ચેાકી કરતાં પ્રેમસવા”ના ખલાસીએ. ખૂબ કંટાળ્યા હતા. તેમને નસીબે યારી આપી. નેતી; ચાંચિયા તેમના હાથમાં સપડાયા નહાતા, છ માસ સુધી વગર વિશ્રામે દરિયાનાં પાણી ખૂદાં હતાં. હવે બૈરી કરાંને મળવા ખલાસીઓનાં મન ઉતાવળાં થતાં હતાં. પરંતુ લાખા તેમની વાત સાંભળતા નહેાતે; છેવટે ખલાસીઓ બહુ ઉતાવળાથયા ને એક માસ વધારે રાહ જોવાની શરતે જ તે શાંત થયા.
એક દિવસ તેમનુ' વહાણુ દરિયામાં ચેકી કરતું હતું. ખીજે દિવસે સૂર્યોદય થતાં જ આકાશમાં ખૂબ ધુમ્મસ જોવામાં આવ્યુ. થોડા જ વખતમાં ધુમ્મસ ખૂબ ટ્ટ બન્યું. વાણુથી મે હાથ છેઢે માંઇ દેખાતુ નહિ. બધું અખાકારમય ખની ગયું. આવા લગ કર ક્રુમ્મસમાં સામે આવા વહાણુની ખબર પડે તેમ નહતું. પા પા કલાકે ખલાસીએ એસથી શંખનાદ કરવા માંડયા. વહાણુની ગતિ ધીમી કરી નાંખવામાં આવી. સઢ લગભગ ઉતારી લેવામાં જાવ્યા. અરખી સમુદ્રમાં ધુમ્મસ બહુ વિરલ હોય છે. છતાં કાઇક વખત બહુ જોસથી ક્ષિતિજને આવરી ૐ છે. લાખેકુવાથંભ ઉપર એક અનુભવી નાવિકને ચડાવીને નિરીક્ષણ કરવા કા [ ચાલુ ]
ચાળી
છાયા ધરી તરું અંગ માળે, કાયા પ્રજાની અધાર ખાળેદીવડા, રૂપેરી તેજ-ધારે. શીતળ કરી સા પ્રાણીઓને શિ જળે સ્વમેવ નિત્યે. સુરભિ જગદેવ-શિરે
...જીવંત
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
મ. સ.
ત્યાગી સહ ગુલાબ મીતે અતિ તીક્ષ્ણ કંટક એક ચિત્ત યશસ્વી જીવન આરસીએ સમરૂપ યોગી ચિત્ત કેરી; ઢાળાંતરે નવ થંડી વસ્તી લૈબ્ય-કટુતા
માનવીની.
www.umaragyanbhandar.com
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________
શુકન અને અપશુકન
AJ 411
જ
જગતમાં પરિવર્તન નિત્ય છે અને એ પરિવર્તનને એક જ્ઞાની તાકત ભાવજન્ય ગણે છે અને એમાં થતાં સુખ અને દુઃખતે એ ઉદાસીનની માફક જોયા કરે છે. એ જ્ઞાની માણુસ જ અમુક વસ્તુના અમુક પરિણામની સમજ પોતાના અનુભવસિદ્ધ જ્ઞાનથી જનતાને આપી શકે છે. એમાં તર્કને સ્થાન નથી તેમ શકાને પણુ સ્થાન નથી. બ્રહ્મા હોય તો એના પર દૃષ્ટિ કરવી; નહિ તે વ્યર્થ ચંચુપાત કરવાની ચેષ્ટા કરવી નહીં.
જ્યાતિષશાસ્ત્રની ગણત્રી અનુસાર પ્રત્યેક દિવસ તેમજ રાત્રિનાં અમુક ચેોડિયાં શુભ તેમજ અમુક અશુભ ગણ્યાં છે. શુભ ચાડિયામાં આરંભેલું કાર્ય સિધ્ધ થાય છે અને અશુભમાં આર'બેલુ' સિધ્ધ થતું નથી. અમુક કાર્ય શુભ ધડીમાં આરંભ્યા છતાં કાઇક ગ્રહખળને લીધે કા – સિદ્ધિમાં જરા માડુ' પણુ થાય અથવા અમુક કામ અશુભ ઘડીમાં શરૂ થયેલું હોવા છતાં પ્રથમ આશા આપી, જ્યાતિષશાસ્ત્રમાં અવિશ્વાસ ઉત્પન્ન કરી પાછળથી તે જ કાર્યનું ખંડન કરી નાંખે છે. પરંતુ એ બધું તો એક સૂક્ષ્મ ગણિતજ્ઞને માટે રહેવા દઈને અત્રે તે આપણે એકજ બામંતના વિચાર કરીએ કે એક સાધારણુ માણુસ પેાતાના કાર્યની સિદ્ધિ અથવા ક્ષય શી રીતે જાણી શકે !
કોઈક સમયે ક્રાઇ ખાસ કાર્યને માટે નીકળેલા મનુષ્યને જો સામે ગાવ મળે છે તો તેને થાય છે અને જો એક કાણા માણસ મળે છે તે વિષાદ થાય છે. શુકન અને પક્ષુકનની વ્યાખ્યા પૂર્ણ રીતે કરવી અશકય છે. પરંતુ જયાતિવિદ્યએ જેમ ગ્રહને સામ્ય અને એમ એ વિભાગમાં ગણ્યા હતા તેમ દરેક નક્ષત્રને પણ બે ભાગમાં વિભક્ત કરી તેમની પણ શુભ-અશુભની સીમા બાંધી દીધી છે. એ જ નક્ષત્રેના સ્વામી પરથી શુકન-અપશુકનની વ્યાખ્યા પશુ નીકળે છે. ગ્રહેા અમુક સમયે વિશેષ દૂર તે ખીજા સમયે ઓછા ક્રૂર હોય છે અને તે પ્રમાણે એકજ ગ્રહની વિભિન્ન સંજ્ઞા જુદી જુદી જાતનાં શુકન-અપશુકન બતાવે છે.
પ્રમાણ સમયે મનુષ્યને માટે જે સમય નિતિ થયા હોય તેમાં તે લગ્ન (સમય)થી છઠ્ઠા સ્થાન પર પડેલા શુભાશુભ મહા અથવા રાશિ પરથી કા સાધનમાં માં વિક્ષેપે પઢવાના છે કે નથી પડવાના અથવા તે સમયને કારક છઠ્ઠા સ્થાન પર પડી ગયા હાય તા તેનાથી ઉદ્દભવતા અર્થ નીકળી શકે છે, એજ પ્રમાણે ખીજા` સ્થાના—જેમકે લગ્ન, અષ્ટમ, એકાદશ ઇત્યાદિથી પણ ગણના થઇ શકે છે.
મુખ્યત્વે શુભ ગ્રહો છઠ્ઠા સ્થાનમાં ઉચ્ચ રાશિ વગરના અશુભ ફળ આપનારા ગણાયા છે અને અશુભ ગ્રહેા શુભ ફળ આપનારાં કથા છે. ગુરુ, શુક્ર, ચન્દ્ર, સુધ શુભ ગણુાય છે. શુઝ ગ્રહમાં નિ, મગળ, સૂર્ય, અમાસનેા ચન્દ્ર અને પાપગ્રહ સાથે યુધ તથા રાહુ-કેતુ કથા છે.
ગુરુ છઠ્ઠા સ્થાનમાં–ધન, મીન, કર્ક વગર અન્ય રાશિઓને-ખરામ ગણ્યો છે. એની સ'ના વિપ્રની છે. માટે એક બ્રાહ્મણુ પ્રયાણુ વખતે સામે મળે તો અશુભ ગણાય છે. પરંતુ એમાં જો ગુરુ ધન, મીન કે કર્કના હાય તો તે અશુભ કર્તા મટી જાય છે, કારણ કે એ એની ઉચ્ચ અને સ્વગૃહની રાશિભા છે, માટે વેદ ભણુતા વિપ્ર અશુભ નથી
કહેવાતા. કોઇ રખવારા
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________
૨૦ સુવાસ: મે ૧૯૪૨ કે કર્મ હીન બ્રાહ્મણનાં શુકન ખરાબ ગણ્યાં છે. હાથી ગુરુનું વાહન છે અને ઉચ્ચ શુભ ચિહ તરીકે એને ગણો છે..
- શુક્ર છઠ્ઠા સ્થાનમાં-મીન, તુલા, વૃષભ વગર અન્ય રાશિઓન-ખરાબ ગણે છે. એની અશુભ સંજ્ઞા કાણું માણસની છે. દેને ગુરુ શુક્રાચાર્ય કાણો હતો અને મહાન વિદ્વાન હેવા છતાં અમુક પ્રકારની નીતિથી પૂર્ણ હતા. તેટલા માટે કાણું માણસને અશુભ ગણે છે. મીન, તુલા, વૃષભના શુક્રની સંજ્ઞા સુંદર અને સિભાગ્યવતી સ્ત્રીની છે, અને તેને માટે બીજી સંજ્ઞા એક વારાંગનાની પણ છે અને તે શુકને સારાં ગણ્યાં છે. ઘેડે શુક્રનું વાહન છે અને એનું સામે મળવું શુભ ગયું છે કારણ કે શુક્ર શુભરૂપ આવ્યો છે એમ મનાય છે.
ચન્દ્ર શુભ અને અશુભ બેઉ છે. કુમારિકાથી પ્રેઢા થતાં પહેલાં જ ખંડિત થયેલું સિભાગ્ય જે નારીનું હેય તે નારીની કલ્પના પણ ચન્દ્રને માટે છે તેમજ એક કુમારિકાની પણ સંજ્ઞા . ચન્દ્રની જ છે. કર્કનો ચન્દ્ર અને વૃષભ રાશિને ચન્દ્ર ઉત્તમ ગણે છે ત્યારે તે ઉપરોકત સારી
જ્ઞાને ઘાતક છે માટે તે સારાં ગણ્યાં છે. અન્યથા વિધવા અથવા વંધ્યાનાં શકન ખરાબ ગયાં છે. ચન્દ્રનું વાહન હરણ છે માટે એનાં શુકન પણ શુભ ગણ્યાં છે.
બુધ પણ એ જ પ્રમાણે અનાજ લઈ આવતા વૈશ્ય તરીકે કલ્પિત કરે છે અને તે સારે ગણે છે. પરંતુ તેલ લઈને આવતે ઘાંચી ખરાબ ગણ્યો છે કારણ કે જળતત્વની રાશિમાં બુધ ઘણો જ નીચ.ભાવ ભજવે છે. તેમજ હીજડે-ગડે પણ એની સંજ્ઞા છે અને તે ખરાબ ગણી છે.
અશુભ રહેમાં મંગળને હથિયારબંધ ક્ષત્રિય તરીકે કલ્પિત કરવામાં આવ્યો છે અને તેનાં શુકન ઘણું સારાં છે. માંસ અથવા રુધિરનાં દર્શન પણ મંગળનાં ચિહે છે. તે પણ સારાં ગણ્યાં છે. એજ મંગળ અલ્પ બળી હોય તે કસાઈ કે હલાલખોરનાં શુકન ખરાબ ગણ્યાં છે તેને ઘાતક થાય છે.
શનિ જે તુલા, મકર, કુંભ રાશિને છઠું હોય તે ઘણો જ સારો કહ્યો છે અને તે માટે એક શુદ્ર નેકર જળથી ભરેલો ઘડો લઈને આવતે અથવા ધોયેલાં લૂગડાં લઈને આવતો ઘેબી કલ્પેલે છે. તે જ પ્રમાણે અલ્પબળી શનિથી થતાં અશુભ દર્શન માટે તેલ ચોપડેલે માણસ, શત્રુ, લડતું માનવી, વ્યંગ ઉચ્ચારણ કરનાર અથવા વૈરાગી, ગોસાઈ, ફકીર ગણ્યાં છે.
રાહુ અને કેતુથી ગણતા શુભ દર્શન માટે ધુમાડા વગરને દેવતા, તલવાર, કટાર ઇત્યાદિ કલ્પેલાં છે. એને જ અશુભ દર્શન માટે ચામડું, ધુમાડાવાળે દેવતા, સાપ, છાલાં, કુશકા ઇત્યાદિ છે. દડદડતાં લૂગડાં પણું એ બાબતમાં ખરાબ કહી શકાય. સૂર્યનાં શુભ-અશુભ માણેક અને ચાંલ્લાવગરની સ્ત્રી ગણ્યાં છે.
અમુક શુકને અને અપશુકને બે ગ્રહના મેળથી પણ થઈ જાય છે. તુલાને શનિ શુક્ર સાથે છછું હોય તો ગાયનું શુકન માન્યું છે અને તે સર્વોત્તમ છે. મંગળ અને ગુરુ મીન રાશિમાં . સાથે હોય તે માછલીઓ તથા દારૂની શુભ સંજ્ઞા આપી છે. સૂર્ય અને મંગળ સાથે હોય તે બંદૂક અથવા બીજું કઈ અગ્નિ ફેંકવાવાળું શસ્ત્ર ગણ્યું છે, જે શુભ છે. ગુરુ અને ચંદ્ર કર્ક રાશિના સાથે હોય તે પાણીનું બેડું ભરેલી સ્ત્રીની અથવા દહીની કલ્પના કીધી છે એ પણ ઘણી જ શુભ છે. ગુરુ અને શુક્ર મીન-કર્ક રાશિમાં સાથે હોય તે વાર, વનિતા કે વેશ્યાની સંજ્ઞા લીધી, છે, જે પણ શુભ ગણુ છે.
આ શુકને તેમજ અપશુકન આ હિસાબે જ્યારે કલ્પી લેવામાં આવ્યાં ત્યારે માત્ર સંજ્ઞાસુચક હતાં અને અનાયાસે સામા અથવા બાજુ પર જતાં હોય તે જમણી જ બાજુનાં ફળસૂચક
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________
જીવન ઝરણ
प्रमा
નેપોલિયનને નાચતાં આવડતું નહોતું, છતાં વેરસના રંગમહાલમાં કાઉન્ટસ લેકીના સ્નેહને ખાતર તેણે તે રમણ સાથે નાચવાનું કબૂલ કર્યું. પરંતુ નૃત્યમાં નેપલિયનના પગ જ્યારે ગર્દભરાજની જેમ ઢંગધડા વગર પડવા લાગ્યા ત્યારે રંગમહાલના મહેમાનનાં મુખ વિશ્વવિખ્યાત સમ્રાટની આ દશા નિહાળી મલકાઈ ઊડ્યાં. તે પ્રસંગે બધાં સાંભળે તેમ નેલિયન કાઉન્ટેસને સંબોધીને બોલ્યો, “માફ કરે, સુંદરી. મારા ભાગ્યમાં નાચવાનું નહિ, પણ બીજાને નચાવવાનું નિર્માયું છે.”
કેટાની રાજકન્યાનાં લગ્ન અંબરરાજ જયસિંહ વેરે થયાં. પણ એ રાજકુમારીને સાદાઈ . અત્યંત પ્રિય છે તે રાજવંશી ઠારામાં ન રહેતાં સાદા વેશમાં જ રહેતી.
એક સમયે રાજા-રાણું અગાસીમાં બેઠાં હતાં ત્યારે અંબરરાજે રાણીનાં સાદાં વસ્ત્રોની મશકરી કરી કાચના ટુકડાથી તે કાપવા માંડ્યાં.
રાણી તરત જ ઊભી થઈને મ્યાનમાંથી તલવાર કાઢતાં બોલી, “મહારાજ હું આપની પત્ની છું, દાસી છું; પણ સાથે જ સન્માન યોગ્ય નારી છું. આપને મારાં વસ્ત્ર પર કાચ ચલાવી મારું અપમાન કરવાને, કે ધર્મને ભંગ કરવાનો અધિકાર નથી. જે આપ ધર્મને ન સમજી શકે તે આપ કાચ ચલાવી જાણે છે તે કરતાં પણ હું તલવાર વધારે કુશળતાથી ચલાવી જાણું છું.”
ને અંબરરાજને એજ અગાસીમાં હવે પછી નારી પ્રત્યે ગેરવર્તન ન ચલાવવાની પ્રતિજ્ઞા લેવી પડી.
રશિયા પર આક્રમણ કરતી વેળા નેલિયને ઉત્તર ને મધ્ય યુરોપનાં રાજ્ય તટસ્થ રહે એવા આશયથી તે રાજ્યને ગમતી શરતે તેમના સાથે સંધિ કરવાનું ઠરાવ્યું. એ સંધિની શરતે પર બધા નૃપતિઓએ સહી કર્યા પછી નેપોલિયને જ્યારે પિતાની સહી કરવાને કલમ ઉપાડી ત્યારે નેપોલિયનને મંત્રી બોલ્યા, “ આજલગી નેપલિયન પતે ઘડેલી સુલેહની શરતે પર સહી કરતે હતો. પરંતુ આજે તે અન્યની ઘડેલી શરતો પર સહી કરે છે.”
- નેલિયને તરત જ કલમના ટુકડા કરીને તે દર ફેંકી દીધા. અને તેને તે સંધિપત્ર પર સહી કરવા માટે લલચાવવાની બધી જ આજીજીએ અને દલીલે નિષ્ફળ ગઈ..
કહેલાં છે. રાજા કે મેટા માણસે બળજબરીથી ગાય સામી લાવે કે માછલી જીવતા ધર બહાર મૂકી રાખે છે તેથી કંઇ તે ફળદાયી થતાં નથી. અપશુકને ડાબી બાજુની નિશાની માનવામાં આવ્યાં છે . અને તેનાથી વ્યકિતએ એમ સમજવાનું કે કાર્યમાં વિન આવશે. એનો અર્થ ઊકરીને કાર્ય પડતું મૂકવું અથવા ગભરાઈ જવું તેમ નથી. એની સંજ્ઞાથી સાંધારણ ફળાદેશ જાણી માણસે પ્રવૃત્તિમય જીવનમાંથી પાછા ફરવાની સલાહ નથી.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________
૨૨.સુવાસ: મે ૧૯૪૨
ન્યુઝીલેન્ડના એરાલુ ગામ નજીક ૩૦૦ માવરીઓની એક ટુકડી અંગ્રેજ સેનાથી ઘેરાઈ ગઝ, પરંતુ માવરીઓએ ઉત્સાહપૂર્વક સામને ચાલુ રાખ્યો. છેવટે ઘેરે વધારે આકરે બનતાં મારીઓ પાસે પીવાનું પાણું પણ ન રહ્યું, છતાં ત્રણ દિવસ લગી તરસ્યા મોઢે પણ તેઓ લડતા રહ્યા, અંગ્રેજ સેનાપતિએ માવરીઓની આ દશા નિહાળી તેમને માનભરી સુલેહ માટે કહેણ મોકલ્યું. ત્યારે મારી ટુકડીના સરદારે ઉત્તરમાં કહાવ્યું—“ સંધિ હંમેશાં સમાન બળવાળા બે પક્ષ વચ્ચે જ સંભવી શકે છે. તે સિવાયની સંધિ તે દયાના ટુકડા કે ઝેરના લાડુ છે–જે સ્વીકારવા કરતાં અમે મરવાનું વિશેષ પસંદ કરીએ છીએ.”
પિર્સેના નામે પરદેશી નૃપતિએ રેમ પર આક્રમણ કર્યું. તે પ્રસંગે મ્યુટીયસ નામે એક રામન દેશભકત પાસેનાના તંબૂમાં ધસી ગયો ને પેસેનાના તંબૂમાંથી બહાર નીકળતા એક અમલદારને તેણે ઠાર કર્યો. સિપાઈઓએ તરત જ મ્યુટીયસને ઝબ્બે કરી તેને પેસેન સમક્ષ રજૂ કર્યો. પિર્સેનાએ તેને અમલદારના વધનું કારણ પૂછ્યું.
" રાજન” મ્યુટીયસ ગર્વથી મસ્તક ઊંચતાં બે, “તે મારા રામ પર આક્રમણ કર્યું છે. એટલે હું તને ઠાર કરવાને અહીં આવ્યા હતા. પણ શરતચૂકથી અમલદાર મરાયે.”
યુવાન.” પિર્સેના મ્યુટીયસની તલવાર તેને પાછી ઍપતાં સ્મિતપૂર્વક બેજો, “તારાં સાહસ, શેર્ય, દેશપ્રેમ ને સચ્ચાઈની હું કદર કરું છું. જા, તું સ્વતંત્ર છે.”
રાજવી” મ્યુટીયસ પાસે પડેલી આગની ભઠ્ઠીમાં પિતાને હાથ નાંખી બે, “મીઠા વચનથી અમે ભેળવાતા નથી. જો તમે બહાદુરોની ખરેખર કદર કરી જાણતા હે તે રોમ જીતવાને ખ્યાલ તેજી પાછા ચાલ્યા જાઓ. નહિતર યાદ રાખજો કે રેમ મારી જેમ આગ સાથે રની જાણનારા યુવાનેથી જ ભરેલું છે.”
- ત્રીજે જ દિવસે પર્સેના રેમને ઘેરે ઉઠાવી લઈ પાછો ચાલતો થયો.
X
- માલમેસનના મહેલમાં નેપોલિયને સેનાપતિઓને ભોજન માટે આમંત્ર્યા. ભજનની પૂર્ણાહુતિ પછી એ બગીચામાં શિકાર ખેલવાનો કાર્યક્રમ ઘડી કાઢયે. તે પ્રસંગે ત્યાં આવી પહોંચેલી જેસાઈન બોલી આ ઋતુમાં શિકાર ? સર્વે પ્રાણીઓના ખોળે સંતાનથી ભરેલા છે. ગળી ચલાવતાં દિલ નહિ ?”
નહિમને બંને બાજુએ ફેંકી દીધી. ને સેનાપતિઓ પણ તેને અનુસર્યો. તે પછી નેલિબતે શિકાર લગભગ તજી દીધેલ.
: એક અરજ અમીર અમેરિકાના પ્રમુખ લીકનની મુલાકાતે ગમે ત્યાર થી કન પોતાનાં બૂટ સાથે કરૂં હતું. તે જોઈ અમીરે કહ્યું: “અંગ્રેજે પોતાનાં બૂટ જ સાફ નથી કરતા.” -
“ ત્યારે તેઓ કેનાં બૂટ સાફ કરે છે?” લીંકને ધીમેથી પૂછયું.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________
જીવન અરણ : ૨૩
રાજમાગ પર અશ્વને ફટકારતા એક ગાડીવાનને જોઈ બ્રિટિશ ઉમરાવ થામસ અક્કીને તેને પૂછ્યું, ‘ ભાઇ, બિચારા ઘેાડાને આવા માર શા માટે મારે છે ? ' છે. મને ફાવે તેમ કરું, તેમાં તારે શું ? " ગાડીવાને દમામ
"
“ મારા ધાડા ઉત્તર દીધે.
અજી તે તરતજ પેાતાની લાકડીથી ગાડીવાનને પીટવા માંડયેા. ગાડીવાને ચીસ નાંખતાં કહ્યુ, “ કેમ મારા છે ?
""
“ હુ... તને મારતા નથી, ’* અનેિ શાંતિથી કહ્યું, “હું” તે। મારી લાકડીને ફાવે તેમ ઉપયાગ કરૂ' છું. તેમાં તારે શું ? ”
X
X
X
"
એક જાડી માછણ પેરીસના રાજમાર્ગ પર માનવ ટાળાંને એકત્ર કરીને તેમની સમક્ષ ભાષણ કરતાં કહેવા લાગી, “ પોલીસથી ડરો નહિ. તેમને ખૂબ ખૂબ ખાવાનું મળે છે, એટલે તેઓ જાડા થઇ શકે છે તે આપણી જરા પણ દરકાર નથી રાખતા. ”
તે સમયે ત્યાંથી પસાર થતા નેપેાલિયન તે માલ્ગુની ડેડ જઈ ખાયા, મહાદેવી, હુ` તે બધા જ સિપાઈઓને ઉપરી છું. છતાં મારા સાથે તમારૂ શરીર સરખાવી જીએને. આપણા એમાં વધારે જાડુ કાણુ છે ? ”
મહાદેવીએ તરત જ ત્યાંથી ચલતી પકડી. અને તે જ દિવસે ભાષણુ કરવાની ક્યાને પણ તેમણે તિલાંજલિ આપી.
X
×
x
વિખ્યાત વિજ્ઞાનશાઓ સર આઇઝેક ન્યુટન શિયાળાની એક ઠંડી રાત્રે સગડી નજીક તાપી હતા. તે વખતે તાપ વિશેષ લાગતાં ન્યુટને પેાતાના નાકરને લાવી કહ્યું, “ આ સગડી ખાદીને જસ દૂર મૂક. તાપ ધણા જ સખત લાગે છે, ’
44
""
પણ સાહેબ, ” નેકરે વિનયથી કહ્યુ “ સગડી ખોદીને દુર મૂકવાને બદલે આપ જો આપની ખુરશી જ સગડીથી જરા છેટે લઇ જાઓ તા તાપ આછે લાગશે. ’
,,
“ હા. હા. એ તો મને યાદ આવ્યું જ નહિ. ઈંગ્લાંડના મહાન ગણી માગે પેાતાની ખુરશી પાછી ખસેડતાં કહ્યું'.
X
x
સિંધના એક રાજકુમાર મેહમદખાંએ જનાનખાનાની એક શિક્ષિકા સાથે પ્રેમચેષ્ટા કરવાના પ્રયત્ન કરતાં તે શિક્ષિકાના ખાપે તેને સારી રીતે પીઠ્યા. તે અંગે મેહમ્મદખાંએ અમીર રૂસ્તમખાં સમક્ષ ફરિયાદ કરી. ત્યારે રૂસ્તમખાંએ કહ્યું :
*
* પુત્રીના શીલને ખાતર રાજકુમાર પર પણ હાથ ઉઠાવનાર પિતા ખરેખર પ્રશ’સાને પાત્ર છે. અને સિ’ધને રાજકુમાર સિંધની ભૂમિ પર જ્યારે નારીના શીલની કિંમત નથી સમજી શક્યા ત્યારે બહેતર છે કે તેણે તે ભૂમિ છેડી ચાલ્યા જવુ અને વન સુધરતાં લગી કરી અહીં પગ ન મૂકવા. કેમકે પહેલી ભૂલે તા માર જ પડયા છે, પણ બીજી ભૂલે તે અહી પ્રાણ ગુમાવવા પડશે. ’
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
+
*
www.umaragyanbhandar.com
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________
૨૪ - સુવાસ: મે ૧૯૪૨
- મહાત્માજી રાઉન્ડ ટેબલ કેન્ફરન્સમાં જતા હતા ત્યારે તે જ સ્ટીમર પરના એક અંગ્રેજ ઉતારૂએ મહાત્માજીના વિષયમાં એક દીર્ધ કટાક્ષકાવ્ય રચીને મહાત્માજીને ભેટ ધર્યું. મહાત્માજીએ તે કાવ્યનાં પાનાંઓમાં ભેરવેલી ટાંકણું કાઢી લઈ તે પિતાની ડબીમાં મૂકી દીધી અને પછી કાવ્યને ફાડીને ફેકી દીધું. : * “વાંચવું તે હતું,” અંગ્રેજ ઉતારૂએ મહાત્માજીને સલાહ આપતાં કહ્યું, “તેમાં પણ કંઈક સાર હતા.”
તેમાં જે કંઈ સાર હતો” મહાત્માજીએ હસતાં હસતાં કહ્યું, “તે કાઢીને મેં આ ડબીમાં મૂકી દીધેલ છે.”
સાદરીના સામંતનાં લગ્ન ભાગ્યયોગે મેવાડની રાજકન્યા વેર થયાં. તે પછી એક પ્રસંગે સામતે પિતાની પત્ની પાસે પાણી મંગાવ્યું ત્યારે પત્ની ગર્વમાં બોલી, “મેવાડના છત્રધારીની રાજકન્યા એક શુદ્ધ સામંતને પાણું પાવાને નથી આવી."
સામંતે તરત જ તે કન્યાને ઉદેપુર તરફ વિદાય કરી અને મેવાડપતિને તેની વર્તબુકની વિગત મેકલાવી. '
મેવાડના નરેશે આ હકીકત સાંભળતાં જ સાદરીના સામંતને ઉદેપુર પધારવાનું આમંત્રણ આપ્યું. ને તે અનુસાર સામંત ઉદેપુરની રાજસભામાં પ્રવેશતાં જ નરેશ તેની સામે ગયા, સામંતને નરેશની જમણી બાજુ સિંહાસન પર બેસાડવામાં આવ્યા ને સ્વયં મેવાડને યુવરાજ સામંતની સેવામાં ખડે રહ્યા,
સામંત આટલા બધા આદરથી જ્યારે શરમાઈ ગયો ત્યારે મેવાડપતિએ કહ્યું કે“મારી કન્યાને પતે મેવાડની રાજકન્યા છે એ યાદ રહે છે, પરંતુ સાદરીના સામંતની તે સહધર્મચારિણી છે એ યાદ નથી રહેતું એટલે હવે મારે હું મેવાડને પતિ છું એ યાદ રાખવાનું નથી, પણ સાદરીના સામંતને હું સસરે છું એ જ યાદ રાખવું જોઈએ.”
રાજ્યકન્યાએ તરતજ પિતા અને પતિની ક્ષમા યાચી, ને સાદરી જઈ તે સામતની ભકિતમાં કકૃત્યતા અનુભવવા લાગી.
૧૯૦૭માં અફઘાનીસ્તાનના અમીરે આગ્રાની મુલાકાત લીધી ત્યારે લેઈ કીચનરે સરકારી સંગીત–વિશારદને અફઘાનીસ્તાનનું રાષ્ટ્રીય સંગીત વગાડવાની સૂચના કરી.
પણ સાહેબ,” સંગીત-વિશારદે દિલગીરીપૂર્વક કહ્યું, “અફઘાનીસ્તાનના સંગીતને મને ખ્યાલ પણ નથી.”
વાંધે નહિ” કીચનરે ધીમેથી કહ્યું, “તું તારે વગાડયે જા, જરા જોરદાર. પહાડી. બધાથી જુદુ પડી જાય એવું.”
સંગીત–વિશારદે પ્રાચીન જર્મને સંગીતને અનુસરીને જોરદાર સુરેમાં અમીરનું સ્વાગત કર્યું. મુંબઈ–કલકત્તા અને મદ્રાસનાં વર્તમાનપત્રોએ એ સંગીતનાં અફઘાનીસ્તાનના અપ્રતિમ રાષ્ટ્ર-સંગીત તરીકે ગુણગાન ક્ય એટલું જ નહિ, તે પછી કાબૂલમાં પણ એ જ સંગીત વગાડાય છે.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________
લગ્ન અને તેની વિશિષ્ટતાઓ
વિદ્યાર્થી
પ્રકૃતિતત્ત્વની છાયા નારી ; પુરુષતત્ત્વનું પ્રતિબિંબ નર. પ્રકૃતિ-પુરુષના બૈંડાણુમાંથી વિશ્વ પ્રગટ્યું : એ વિશ્વને જીવંત અને સભર રાખવાને નર–નારીનુ જોડાણુ તે લગ્ન,
કોઇ લગ્નને કુલધમ માને છે, કોઇ રાષ્ટ્રીય ફરજ લેખે છે; કેઇ તેને પ્રેમનુ પરિણામ માને છે, કોઇ પ્રેમને પન્થ ગણે છે; કેઇ તેને માહ કે પાપ માને છે, કાષ્ટ દેહભૂખ ભાગવાનું સાધન લેખે છે; કેઇ તેને ઘર ચલાવવાના માર્ગ માને છે, કોઇ સંતાનભૂખ સંતોષવાનુ' સાધન ગણે છે. નરને કયાંક ભ્રમરની તે નારીને કુસુમની ઉપમા અપાય છે; નરને વૃક્ષની તેા નારીને વેલની ઉપમા અપાય છે. પરંતુ લગ્નની આ ભિન્ન ભિન્ન ભાવનાએ અને નર–નારીની ઉપમાએ અધૂરી અને એકર’ગી છે. લગ્ન એ વિશ્વધર્મ છે. ઉપમા જો આપવાની જ હાય તો નરને વિષ્ણુની તે નારીને લક્ષ્મીની, નરને સૂર્યની તે નારીને પૃથ્વીની ટે છે.
સર્જનના પ્રવાહને અસ્ખલિતપણે ચાલુ રાખવાને નરનારીનું જોડાણુ અનિવાર્ય છે. અને તે તો વનસ્પતિ અને પશુ-પ’ખીમાં પણ પ્રચલિત છે. પણ માનવીએ એ જોડાણુને લગ્નના સુદર રૂપમાં વ્યવસ્થિત બનાવીને પોતાની વિશિષ્ટતા દાખવી છે. માનવીએ ખીલવેલી મહત્તા અધિકાંશે લગ્નસ સ્થાને આભારી છે.
લગ્નનુ' પરમ વિશુદ્ધ ને વિકાસમૂલક સ્વરૂપ તે પ્રાચીન આર્ય પ્રથાનુસારનું ધર્મલગ્ન છે,કે જેમાં, કુટુબ-સંસ્થાનુ વિસ્તૃત વર્તુલ માનવીનીં સ્વાર્થભાવનાને પરમાર્થની શ્રેણી પર ચડાવે છે. માનવીને જેમાં સમૂહજીવનની કેળવણી મળે છે. પતિ-પત્નીની અતૂટ એકતા વનને ને જગતને સભર રાખે છે તે યોગવશાત્ પતિ અવસાન પામે તેા તેના દેહને ખેાળામાં લઈને ચિતા પર ચડતી સતીનારી વિશ્વમાં પ્રેમ ને પવિત્રતાનું વાતાવરણ પ્રગટાવીને નારીજાતિમાં પણ આત્મબલિદાનની ભાવનાને જીવંત રાખે છે. માતૃભૂમિના રક્ષણને ખાતર યુદ્ધમાં જતી વેળા કુટુબની વિવિધ વ્યકિતઓની વિદાય લેતા પુષમાં તે તેને વિદાય આપતી વ્યકિતઓમાં પરમાને ખાતર ત્યાગની ભાવના ખીલે છે. પતિ-પત્ની, ભાઇ-ભાભી, બહેન–બનેવી, માતા–પિતા, સાસુ-સસરા, પુત્રવધૂ-જમાઇ, પુત્ર-પુત્રી આદિ સગપણાની ગાંઠ પ્રેમગંગાનાં નીરતે ભિન્ન ભિન્નરૂપે ગાળીને એને એવી વૈવિધ્યતા અને પવિત્રતા બક્ષે છે કે તે ગ'ગાને માટે સમય જતાં પ્રભુ પ્રતિના પરમ પ્રેમમાં પલટાવુ સુલભ થઇ પડે છે. લગ્ન એ વિશુદ્ધ પ્રેમનું પ્રતીક, સર્જનનું આજસ્વી ઝરણુ અને વ્યકિત ને સમી વચ્ચેની તે સાનેરી સાંકળ બની રહે છે.
લગ્નસ સ્થાના ધડતર પાછળ વિશ્વની સમસ્ત પ્રજાએએ આવાજ આશયા સેવેલા. પણ * મહાન રોમન સેનેટર ને જગવિખ્યાત વકતા સીસેરા ભારતીય આર્યાં. સૌંસ્કૃતિના મુગટમણુ સમા આ અ'ગની પ્રશ'સા કરતાં લખે છે કે
Mulieres in India, cum est cujusque earum vir mortuus, in certamen judiciumque veniunt, quam plurimum ille dilexerit: plures enim singulis solent esse nuptae. Quae est victrix, ea laeta, prosequentibus suis una cum viro in rogum imponitur : illa victa moesta discedit. Tusculan questfons
lib V
no-78
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________
૨૬ - સુવાસ : મે ૧૯૪૨
વખત જતાં ધીમે ધીમે ભાવના ક્ષીણુ બની અને લગ્ન-એક વિશ્વધર્મ માંથી વિકૃત બનીને પ્રથા—વિધિ ખની રહ્યું. આર્યાવર્ત માં પણ એ જ દશા જણાય છે. છતાં લગ્નસંસ્થાના અભ્યાસ માટે વિશ્વની જુદી જુદી પ્રજામાં તે અંગે જે વિશિષ્ટતાઓ કે વિભિન્નતાઓ રહેલી છે તે દૃષ્ટિપાતને યોગ્ય તો છે જ. તે કેટલીક વખતે તે એ ચિત્રવિચિત્ર વિધિએની પાછળ પણુ ઊંડા આશયેા તરવરતા જણાય છે. તથા એ વિધિથી પણ નર–નારીનુ લગ્નની છત્રછાયા નીચે જે જોડાણ થાય છે તે આહેવધતે અ ંશે પણ મૂળ આશયાને સફળ બનાવે છે. એટલે અહીં લગ્નવિધિઓ પર ઊડતી નજર નાંખી જવાનુ યોગ્ય ધારીએ છીએ;
અર્થાવની સ’સ્કારી પ્રજાઓની રસ અને આનંદથી તરમાળ લગ્નપ્રથાએ તે ખૂબ જ જાણીતી છે, તેમાં પણ કેટલાક વિસ્તારમાં અરપરસને કારડા મારવાની, વીંટીની, ભૂલભૂલામણીની, જળ છાંટવાની, સભાજનની તેમજ રંગ છાંટવાની પ્રથા વિશેષ ધપાત્ર છે. તારણના ઝગડા તેમજ શૃંગાર તરભેાળ ગીતા પણ ધ્યાનપાત્ર છે,
ભૂતાનમાં એન્ચાર ભાઇએ વચ્ચે એક જ પત્ની હાય છે.
નેપાળની બધી નતિમાં બહુપત્નીત્વ સહજ સ્વાભાવિક છે. તેમાંની નેવારી તિની લગ્નપ્રથા ક્ર ́ઇક વિચિત્ર છે. કન્યાનુ' લગ્ન નાનપણમાં એક પવિત્ર વેલના ફળ સાથે કરી એ ફળને નદીમાં તરતું મૂકી દેવામાં આવે છે. ફળનુ ભાવિ જણાવુ' અસંભવિત હાઇ તે કન્યા અખંડ સાભાગ્યવતી ગણાય છે, પછી મોટી વયે તેનુ લગ્ન યોગ્ય પુરુષ સાથે કરવામાં આવે છે અને એ પુરુષ ન ગમતા હોય તે તેના એશીકા નીચે એક સોપારી મૂકી તે કન્યા બીજા પુરુષ સાથે જોડાઇ શકે છે.
સિયામમાં ઉચ્ચ વર્ગોમાં બહુપત્નીત્વ પ્રચલિત છે; પણ નીચ વર્ગોમાં એકપત્નીત્વને રિવાજ છે. લગ્ન અગાઉ વર-કન્યાની લાયકાત ઉમ્મર વગેરે અંગે જોશીને ખુલાસા પૂછવામાં આવે છે. લગ્ન પછી પહેલા બાળકના જન્મ લગી વર અને કન્યા એઉ કન્યાના પિતાને ત્યાં રહે છે. આસામની ગેારા જાતિમાં ધરની માલિક સ્ત્રી ગણાય છે. વરને ઉમેદવાર તરીકે કેટલાક વખત લગી કન્યાના પિતાને ત્યાં રહેવું પડે છે, જે જમાઇ સસરાની વડાલી કન્યાને પરણે છે તેને સસરાના મરણુ પછી સાસુ સાથે પણ લગ્ન કરવાં પડે છે.
ચિત્તાગંગની ફૂંકી જાતિમાં સમાજના અગ્રણીએ જ એક કરતાં વધારે સ્ત્રીઓ પરણી શકે છે કે રખાતો રાખી શકે છે. વરને ઉમેદવાર તરીકે કેટલાક વખત લગી સસરાને ત્યાં નાકરી કરવી પડે છે. આ જાતિમાં સ્ત્રીઓ મિલકતની માલિક ગણાતી નથી. લગ્ન-પ્રસગે સમાજને અગ્રણી વરવધૂને એક પત્થર પર પગ મુકાવે છે ને તે પર્ સુધી પાણી છાંટતાં છાંટતાં તે મો ભણે છે.
મધ્ય પ્રાન્તની ગાંડ જાતિમાં પણ વરને ઉમેદવાર તરીકે કન્યાના બાપને ત્યાં રહેવું પડે છે. લગ્ન પ્રસંગે કન્યાનું હરણ થતુ હોય તેવા દેખાવ યાજવામાં આવે છે. સગાંઓમાં પણ લગ્ન થઇ શકે છે. સ્ત્રીનું સ્થાન નીચું છે તે બતાવવાને લગ્ન વખતે વર કન્યાના બરડા પર પગ મૂકે છે.
ક્રાધ નતિમાં વર કરતાં કન્યાની વય મોટી હોય છે. દુશ્મન ટાળીનાં યુવક-યુવતી વચ્ચે લગ્ન થતાં હોય તો લગ્ન દરમિયાન તે ટાળીએ લડતી બધ થઇ જાય છે. કન્યાહરણ પ્રચલિત છે, ન્યાત જમવા બેઠી હેાય ત્યાં આવીને વર કન્યાનું હરણ કરી જાય છે.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________
નોકરી
ગજેન્દ્ર, જય પંડયા તમે કેટલા વહેલા જાવ છો ? હજી દસ પણ વાગ્યા નથી.'
આપણું ઘડિયાળમાં તે જે, અગિયારને થોડી વાર છે, હમણું બને હાથ જોડી નવગજના નમસ્કાર કરશે ને કહેશે કે હવે અગિયારમાં પાંચ મિનિટની જ વાર છે, વહેલા જાવ.'
“સારું જાવ, આજ રસોઈ નવ વાગે કરી એટલે સાડાનવે તેયાર થયા. કાલથી હું રસોઈ જ મેડી કરીશ, પછી કેવા વહેલા જશો તે બતાવીશ.”
જમ્યા વગર જઇશ. નેકરી તે નોકરી.” ખોટાં બહાનાં કાઢતાં આવડે છે. હજુ મંજુભાઇ તે હમણાં શાક લઈને આવ્યા.'
હેડમાસ્તર મંજુભાઇના કાકા થાય છે. એ મેડા આવે તે ચાલે, મારે મોડું જવું ન પાલવે, એ તે નોકરી.
હઠ સાજા તે ઉત્તર ઝાઝા, જાવ આજથી તમારી સાથે કટ્ટા.” - ૪ “કેમ પાછા આવ્યા ? કંઈ ભૂલી ગયા? ”—“ હા, મારા ચશ્માં ને ટેબલની ચાવીઓ.”
હું શોધી આપું છું. મારી બધી વસ્તુઓ ફેંકશે નહિ. મેં મહા મહેનતે આજે બધું યવસ્થિત કર્યું છે.'
ઘડિયાળ સામું તે જે, બન્ને કાંટાએ નમસ્કાર કર્યો. પછી બધું ગોઠવજે.'
આમ ફેંકાફેક ન કરો. હું શોધી આપું છું. કેટલા ગભરાવ છો? જોડે મને પણ ગભરાસવી મૂકે છે.”
એ તે નોકરી, નથી ભાઈબંધી.” નકામાં બધું અસ્તવ્યસ્ત કરે છે. અહીં તે કશું નથી, તમારાં ખીસ્સાં તપાસે.” ચાવી મળી, ચશમાં જયાં. બને ખીસ્સામાં જ છે.'
કેવું ભાન રાખે છે ? મને અમસ્તી ગભરાવી મૂકી, બગલમાં છેકરું ને મારું છોકરું કય એવી ભૂલકણું બૈરી જેવી વાત કરી.”
એ તે નોકરી.” રજા મંજૂર કરાવવા જાવ છો ને ?”—હા”
હમણું ન જશે. અડધે કલાક પછી જજે.” “કેમ?’–સાહેબ ગુસ્સામાં છે.” આવ્યા છે ત્યારથી એવા જણાય છે. કંઈ જાણવા જેવું બન્યું છે ?”
તમે કયાં નથી જાણતા? પેલે પટાવાળે ફાટે છે ! આજે બરાબર અગિયાર વાગે ઘટ. માર્યો જ નથી, એટલે સાહેબને પિત્તો ગયો છે.'
તમે સખારામની વાત કરો છો ને? બરાબર અગિયારના ટકો થયા કે તરતજ તેણે ઘંટ વગાડયો છે. હું તે વખતે હાજર હતે.”
“અરે બેલશો નહિ, સાહેબ સાંભળશે. એજ પણ ક્યારને એ ઝૂડ કરે છે કે મેં ટકોરા સાંભળીને ઘંટ માર્યો છે, મને ઘડિયાળમાં જોતાં નથી આવડતું. આટલાં વર્ષથી કરી કરે છે પણુ ગોધાને ભાન જ નથી કે ઘડિયાળમાં કેરા અગિયાર ને બે મિનિટે થાય છે.'
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________
૨૮ • સુવાસ : મે ૧૯૪૨
• તેમાં
ગુસ્સે થવા જેવું શું છે ? ’- એ તો નાકરી.
• એમ ! ત્યારે હું પણ હમણાં ન જાઉં એ જ ઠીક છે નહિ ??
· હા, અમે તમારા ભલા માટે કહીએ છીએ. મારી નાકરી દરમ્યાન આવા બાવીસ હેડમાસ્તર બદલાયા. ’
( અધા આવા? '
k
હા, દરેકના મગજમાં રાઇ તે રહેવાની. કયારે જવુ, કયારે ન જવુ, કયારે ખુશ મિજાજમાં છે, કયારે કાળભૈરવનું સ્વરૂપ ધારણ કરશે, એ બધું સમજીએ તે। જયાં જાવ ત્યાં ફતેહના કા.'
એમ ? ’
.
ઠાવકુ` માં રાખી ‘ એમ ’ · એમ ’ શુ‘ કરે છે ? આટઆટલા કાગળના ધોડા તમારા પર છુટે છે તે નથી સમજાતું, જાવ તો ખરા. પાછા આવવાની ખેર નથી. પેલા કારકૂન કયારા હાથમાં ચેપડા લઈ પૂતળાની માફક બારણા આગળ ઊભો રહ્યો છે તે નથી જોતા ? ’
* પણ મારે તો એફિંસમાં હમણાં જ જવુ છે, કારણ કે સાહેબ બહાર જવાના છે. જો જશે તે પછી મને રજા નહિ મળે, ‘હું સામવારે હાજર હતા ત્યાંસુધી કેમ રા ન લીધી ? ' આમજ ઉડેડ લેશે, લેખિત ખૂલાસે માગશે. ને વગર કારણે ધમકાવશે તે જુદું. આમ જરા મોડા પડીશ તે મુદ્દલ ઉપરાંત વ્યાજનું વ્યાજ, ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજ આપવું પડશે. ટેમ્પ્રેચર ૨૩૨ ફેરેનાટ પર હશે તેા વ્યાજના દર વધી જશે.'
‘એમ કહાને મારે જાવું છે, ખુશીથી જાવ. ધેા મરવાની થાય ત્યારે જ વાધરીવાડે જાય.’
X
X
*
કેમ એટલામાં પાછા આવ્યા ? નહાતા માનતાને ? જાવ, રજા મંજૂર કરાવેા..
મંજૂર થઇ ગઇ, ને કારકુને કાલથી સહી લેવા માટે નવા ચેપડા ય બાંધવા માંડયા સખા
"
રામનેા એશારામ અવળા નીકળી ગયા. તેની આજે ને આજે બદલી સીવીલ હોસ્પીટાલમાં થઈ.’
• કેમ એમ એલે છે ? સાચુ કહે છે ? રજા મંજૂર થઇ કે કઇ ધડાકા થયા ?’
(
હા, એફિસમાં એમ્બ ફૂયા, તમે કેાએ અવાજ ન સાંભળ્યે ?’
• અવાજ તા સાંભળ્યા. પણ અવાજ ક્યાંથી આવ્યા તે ખબર નથી. ફિસમાંથી આવ્યા કે સ્હામા ઝાડ પરથી આવ્યા એ કળી શકાયું નહિ *
• અવાજ ઓફ્સિમાંથી જ આવ્યા. પણ હામે વાંદરા જેવા અવાજ કરે છે તેવા જ અવાજ હતા એટલે તમે બધા એ મહામૂલા અવાજને ઓળખી શકયા નહિ, '
શું થયું ? શેના અવાજ ? કેવા અવાજ ? ' એક શિક્ષકે પૂછ્યું .
· હું જો એવા એમ્બ ફોડીશ તા તમારે અહીથી નાસવું ભારે પડશે. ’
• તમારી કવિતા લખવાની ટેવ આટઆટલા દિવસ નાકરી કરી તેય ન ગઈ. સીધી વાત કરે, દુનિયાપારની વાતો પછી કરો. હમણાં રીસેસ પૂરી થશે ? ’
‘ સાહેબ સખારામ પર તકયા કે સખારામ સાહેબ મારવા ઊભા થયા, એમ ધારી પાછલા પગે ખસવા ગયા. પાસે જ પાર્સલ તાલવાનુ ત્રાજવુ તે કાટલાં પડયાં હતાં.
• પાછી તમે કવિતા રચવા માંડયા ?’
• અરે સાંભળે તો ખરા. મારી કવિતા તે સખારામને ચતાપાટ પડેલા શ્લેષ્ઠ કયાંય સુકાઈ ગઇ. તેનું તો માયુ' જ કાટલામાં હૂદાઇ ગયું. આપણા કારકૂન સાહેબને તેને ધકકા વાગ્યે. એટલે હાથમાંથી ચેપડા નીચે સહીની ડાલમાં પયા, ને હુ'તા ત્યાંથી ર૪ચક જ થઈ ગયા. ’
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________
કરી : ર૯ હું, જાવ રજા લેવા. હું તે પહેલેથી જ કહેતા હતા કે એ તો કરી. ગયા હતા તે બીજો ફેટક બોમ્બ જરૂર ફૂટે.’
“ચાલે પેલા સખારામની કંઈ શુશ્રષા કરીએ, બિચારે ખરેખર પટકાય છે.”
“હજી તમે કવિ જ રહ્યા. સખારામ બડે ઢેગી ને બદમાસ છે. એ હાથીના બતાવવાના જુદા ને ચાવવાના જુદા ફરી સાહેબ કોઈ દિવસ કઈ જ કહે નહિ એટલા માટે કીમિયો કર્યો હશે. આપણું સાહેબ તે બહુ ભલા છે, કોઇનું અહિત ઈચ્છે એવા નથી.'
“તમે નહિ માને. પણ આજે તે એને ખરેખરી શિક્ષા થઈ છે. ચાલે, કારકુન સાહેબને તે મદદ કરીએ. “પે-બલ્સ' પર સહી નહિ થાય તે પહેલી તારીખે પગાર મળવો મુશ્કેલ છે.'
અરે એ પણ જેટલે બહાર છે એનાથી બમણ અંદર છે. સાહેબે શું લખ્યું, ઈન્સપેકટરને શું જવાબ આબે, એમાંનું કંઈ જ કહેતા નથી. મગનું નામ મરી ન પાડે એવો ડાકુ છે.'
ચાલો તે ખરા. તમાસો જોવામાં આપણું શું જાય છે ?”
“વાહ કવિ વાહ, તમેય સેળે કળામાં પારંગત થવા કમર કસવા માંડી. કોઈને ગધેડે બેસાડી પાછળ તાલી પાડવી એ જ આવવું જોઈએ. તે જ આવા અમલદારના હાથ નીચે નોકરી થાય. ખરી તમારી કરી.”
X
આ પ્રકારનું દાસત્વ અને સ્વમાનહાનિ ઘણી વખત સુષુપ્ત માનવજીવનને જાગ્રત કરે છે. એવા વિચારવમળમાં ગોથાં ખાતું મારું ધ્યાનના ઘેર પાછા ફરતાં એકાએક માર્ગમાં દીવાદાંડીના ખડક સાથે અથડાયું. અથડાનાર વ્યકિત ખાદીધારી હતી. હું પણ ખાદીધારી જ હતા, આમ એક વ્રતધારી હે મેં એમ જ ધાર્યું હતું કે એ મારા અજાણુથી થયેલા ગુન્હાને ક્ષેતવ્ય ગણશે. પણ ધાર્યા કરતાં દુનિયામાં ઘણી વખત ઊલટું બને છે, એ સિદ્ધાન્તનું પ્રતિપાદન કરતા એ ખાદીધારીએ પિતાનો થેલીમાંનું દાણાન્ય જમીન પર છિન્નભિન્ન થયેલું જેમાં મારા પર પુષ્પવૃષ્ટિ કરવા માંડી .
“આવા સેક્રેટીસે દુનિયામાં કયાં સુધી કુટાયા કરશે ?... એવો કોણ આંધળે હતો ?.. મારી નોકરીની જવાબદારીનું ભાન આવા ગોધાઓને ક્યાંથી આવે? '
આવાં અનેક વાકયે મારા શ્રવણપટ પર અથડાયાં. એ ટોળામાંથી હું કયારે અદશ્ય થયે એની કોઈને ખબર પડી નહિ. એ ખાદીધારીને પરિચિત સ્વર સાંભળતાં જ મને ખબર પડી કે એ ખાદીધારી બીજા કોઈ નહિ પણ મારા એક દક્ષિણિ મિત્ર, જેમને ખાદીની ટોપી પર, ખાદીના પ્રચારકો પર ખૂબ ધૃણુ ઉત્પન્ન થતી હતી તે હતા. કવચિત કવચિત તેઓ એમ પણ કહેતા કે
આ ગાંધીનાં ધળાં ગધેડાં દેશમાંથી હાંકી કાઢવાં જોઈએ. આ સફેદ ડગેએ જ દેશની ને ધર્મની પાયમાલી કરી છે.” આવા ચુસ્ત સનાતનીને વિચાર પલટે કયારથી થયે, તેમણે ખાદીને ક્યારથી અપનાવી, આ વિચાર આવતાં જ મને યાદ આવ્યું કે જ્યારથી કલબોર્ડનું સંચાલન પ્રજાના કાર્યકરના હાથમાં ગયું હતું. ત્યારથી તેમણે ટોપી બદલી હતી ને શુદ્ધ ખાદીધારી બન્યા હતા.
માનવજીવનની આ દશા પર વિચાર કરતે હું ચાલ્યા જ જ હતો, એવામાં કોઈને મધુર ટહૂકાર મારા શ્રવણે પ:
તમે કેટલા મેડા આવ્યા છો? ગામ પહેલાં જાય છે ને ગામ મોડા આવે છે ?” એ તે કરી.” મેં ગ્લાનિને છુપાવતા સ્મિતમય વદને કહ્યું.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________
સ્મરણ–નેધ
* ગયા મહિને પ્રજાને સંસ્કારક્ષેત્રમાં મહત્ત્વને ફાળો નોંધાવનાર ત્રણ વ્યકિતઓને ચિરવિરહ અનુભવો પડે છે. તેમાંથી પ્રથમ કાર્બસ સભાના મંત્રી ને ફાર્બસ ત્રૈમાસિકના તંત્રી શ્રી અંબાલાલ બુલાખીરામ જાની માર્ચની ત્રેવીસમીએ અવસાન પામ્યા. બીજા બનારસ હિંદુ વિદ્યાપીઠના માજી ઉપ-કુલપતિ શ્રી આનંદશંકર બાપુભાઈ ધ્રુવ, એપ્રિલની સાતમીએ ને ત્રીજી અજમેર-કેલેજના પ્રિન્સીપાલ શ્રી શેશાદ્રી એપ્રિલની એકવીસમીએ પંચત્વ પામ્યા.
શ્રી અંબાલાલભાઈને જન્મ સંવત ૧૯૩૬ માં થયેલ. બી. એ. ની પરીક્ષા પસાર કર્યા પછી તે ૧૯૬૩ માં પન્નાલાલ હાઈસ્કૂલમાં શિક્ષક તરીકે નિમાયા. તે પછી “સમાચક તેમજ ગુજરાતી માં તેમણે સહતંત્રી તરીકે કાર્ય કરેલું.
તેઓ પ્રાચીન ગુજરાતી સાહિત્ય, ગુજરાતના પ્રાચીન ઇતિહાસ ને વેદાંતના પ્રખર અભ્યાસી હતા. નડિયાદના સાક્ષરવૃંદના તે છેલ્લા જાણતા વિદ્વાન હતા. તેમનું જીવન સાદું ને સંયમી હતું. પ્રાચીન આર્ય ઋજુતા તેમનામાં પ્રસંગોપત દષ્ટિગોચર થતી. તેમના અવસાનથી ગુજરાતે જૂની રમણીય પેઢીનો એક વિદ્વાન ગુમાવ્યો છે.
શ્રી. આનંદશંકરભાઈનો જન્મ ઈ. સ. ૧૮૬૯ માં થયેલું. ૧૮૯૧ માં એમ. એ. અને ૧૮૯૩ માં એલએલ, બી. ની પરીક્ષા પસાર કરી તેઓ તે જ વર્ષમાં ગુજરાત-કેલેજમાં સંસ્કૃતના પ્રોફેસરપદે નિમાયા. તે પછી મુંબઈની એલ્ફીન્સ્ટન કોલેજમાં પણ તેમણે તે જ પદ ભગવ્યું. થોડાક સમય લગી તે ગુજરાત-કોલેજના પ્રિન્સીપાલપદે પણ રહેલા.
ગાંધીજીને તેમના પ્રત્યે અપાર મમતા હતી. તેઓ તેમને સનાતની તેમજ સુધારકવર્ગ વચ્ચેના સેતુ સમાન ગણતા. એક પ્રસંગે તે ગાંધીજીએ શ્રી, આનંદશંકરભાઈ સાથેને પિતાને સંબંધ આશક-માજીકના સંબંધ સાથે સરખાવે.
૧૯૨૦માં મહાત્માજી તેમજ સર લલુભાઈની સૂચનાથી પંડિત મદન મોહન માલવિયાજીએ તેમને બનારસ હિંદુ વિદ્યાપીઠના મહામહોપાધ્યાય તરીકે આવ્યા . ત્યાં ૧૫ વર્ષની સુંદર સેવાઓ પછી ૧૯૭૫ માં જ્યારે તે નિવૃત થયા ત્યારે વિદ્યાપીઠે તેમને ડૉ૦ એફ લીટરેચરની માનદ પદવી એનાયત કરી.
સાહિત્યક્ષેત્રે તેમની સેવાની શરૂઆત “સુદર્શન' માંના લેખથી શરૂ થઈ. ૧૯૦૨માં તેમણે “વસન્ત' માસિક શરૂ કર્યું. ૧૯૨૮માં તે નવમી ગુજરાતી સાહિત્ય—પરિષદના પ્રમુખ તરીકે ચુંટાયા. છેલ્લાં સાતેક વર્ષથી અમદાવાદમાં વધી પડેલી સાંસ્કારિક પ્રવૃત્તિઓ વિશેષતઃ તેમને આભારી છે. ગુજરાત વર્નાકયુલર સોસાયટી તેમજ ગુજરાત સાહિત્યસભાના તેઓ પ્રમુખ હતા. ગુજરાત વિશ્વ-વિદ્યાપીઠ સ્થાપવાની તેમને તાલાવેલી લાગી હતી. પણ તે પુરી થાય તે પહેલાં જ પ્રભુએ તેમને ઝડપી લીધા.
પ્રિન્સીપાલ શેશાદ્રી સરકારી નોકરીમાં હેવા છતાં હિંદની શિક્ષણપ્રગતિમાં તેમણે મહત્ત્વને ફાળે નેંધાવ્યું હતું. “અખિલ હિંદ શિક્ષણ સંસ્થા સંધના તેઓ સ્થાપક હતા. ને લગભગ ચાર વર્ષ લગી તેના પ્રમુખપદે રહી તેમણે તેને ઉચ્ચ પદે સ્થાપવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________
કલા-સાહિત્ય-શિક્ષણ-સમાજ લાહોરમાં શ્રી નલિનીરંજન સરકારના હાથે ટાગોર સ્મારક પુસ્તકાલયની ઉદ્દઘાટન-ક્રિયા. મુંબઈમાં હિંદી સરકારના કેળવણીખાતાના વડાના પ્રમુખપદે મળેલી પુસ્તકાલય પરિષદમાં શ્રી મુનશીનું લેખનકળા પર સુંદર પ્રવચન. ધીણેજમાં શ્રી રમણલાલ વ. દેસાઈના પ્રમુખપદે ઉજવાયેલું મેસાણું પ્રાન્ત પુસ્તકાલય પરિષદનું એવું અધિવેશન ૧૬ મી મેએ ઉજવાનાર શ્રી રમણલાલ વ. દેસાઈને સુર્વણુ મહત્સવ શ્રી દેસાઈના આગ્રહથી મિત્ર વર્ગમાં જ મર્યાદિત રાખવામાં આવ્યા છે. બનારસ વિદ્યાપીઠના વિદ્યાથીઓએ યુદ્ધ પરિસ્થિતિ અંગે સત્તાધીશેને કોલેજો બંધ રાખવાની ને પરીક્ષાઓ મુલતવી રાખવાની અરજી કરતાં સર રાધાકૃષ્ણ તેમને હિંમત અને મર્દાનગીની આપેલી સલાહ. અમદાવાદ તથા કરણનગરમાં ગ્રામઘોગ પ્રદર્શન અને અલ્હાબાદમાં ઝીણું બાગમાં શિક્ષણપ્રદર્શન. તખ્તગઢમાં જૈન કન્યાશાળાની સ્થાપના. જામનગર અને કટારિયા (કચ્છ) માં જૈન બેડિ ગની ઉદ્દઘાટન–ક્રિયા તથા વડોદરામાં જૈન બોર્ડિગ-ભવનનું શિલાાપન. કરાડી ભારતવિદ્યાલયને વાર્ષિકોત્સવ, વડોદરા આર્યકન્યા વિદ્યાલયના સંચાલક શ્રી આનંદપ્રિય આર્ય સમાજની તપાસમાં દોષિત ઠર્યા છે. અબ્રામામાં ગ્રીષ્મ વ્યાયામ વર્ગમાં સાહિત્યકાર તથા સમાજ-સેવકનાં ભાષણે. પિરબંદરમાં હનુમાનજયંતી. યુક્ત પ્રાન્તની સરકારે ઉદયશંકરના અલમેરા કલાકેન્દ્રને માટે દર વર્ષે રૂ. ૫૦૦૦ને સામાન્ય ખર્ચ માટે રૂ. ૧૦૦૦૦ ની ગ્રાન્ટ મંજૂર કરી છે. શ્રી માવલંકરના પ્રમુખપદે ઉજવાયેલ ચરોતર એજયુકેશન શાળાઓને વાર્ષિકોત્સવ ફેડરેશન ઓફ ઈન્ડીયન ચેંબર્સ ઓફ કોમર્સના પ્રમુખપદે શ્રી ગગનવિહારી લ. મહેતા ને મુંબઈ યુનીસિપલ સ્ટેન્ડીંગ કમિટિના પ્રમુખ પદે શ્રી મોતીચંદ કાપડિયાની વરણી. મુંબઈનાં સંગ્રહસ્થાનેમાની કિમતી-ઐતિહાસિક વસ્તુઓ સલામત વિસ્તારમાં ખસેડાયા છે. પાટણ નજીક વડલી ગામમાંથી સંખ્યાબંધ જૈન મૂર્તિઓ ઉપરાંત મળી આવેલા બીજા પણ ઐતિહાસિક અવશેષો. બેલગામમાં કર્ણાટક વિદ્યાપીઠની સ્થાપના અંગે વિચારણા કરવાને મળેલી સભા, જાવાલમાં મહિનાઓ થયાં જેને અને વૈષ્ણવ વચ્ચે ચાલતા ઝગડાનું થયેલું શુભ સમાધાન.
યુધ્ધ-રાજકારણ-સર કીસની યોજનાને હિંદના મહત્વના રાજકીય પક્ષોએ અસ્વીકાર કરવાથી સર ક્રિસ હિંદી પ્રજાને યુદ્ધ-સંચાલન અંગે ચેતવણી આપીને પાછા વિલાયત સિધાવે છે ને ત્યાં જઈ પ્રવચનમાં કહે છે કે હિંદી અગ્રણીઓએ તેમને સહકારની ખાત્રી આપી છે. લેડું હેલીફેકસ પણ સમાધાનની નિષ્ફળતા સાથે સંકળાયેલાં અનિષ્ટ અંગે હિંદી પ્રજાને ચેતવણી આપે છે. હિંદમાં રાષ્ટ્રીય સપ્તાહની સુંદર ઉજવણી. અલ્હાબાદમાં મહાસભાની કારોબારી ને મહાસમિતિની બેઠક. તેમાં યુધ્ધ અંગેના કેટલાક ઠરાવો ઉપરાંત, મદ્રાસમાં મહાસભાવાદી ધારા
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ ૩ર સુવાસ: મે 1942 સભાપક્ષે શ્રી રાજગોપાલાચાર્યની આગેવાની નીચે પાકીસ્તાનની યોજના પ્રત્યે મિત્રતાનો હાથ લંબાવેલ તે અંગે ગરમાગરમ વિરોધ ને મદ્રાસ મહાસભામાંથી છૂટું પડી જશે એવી ચેતવણી સાથે શ્રી રાજગોપાલાચાર્યે આપેલું રાજીનામું. શ્રી રાજગોપાલાચાર્યને ઠેર ઠેર કાળા વાવટાઓનું મળેલું સન્માન, હિંદુ મહાસભા દશમી મે એ પાકીસ્તાન વિરેધ દિન ઉજવાશે. પંડિત જવાહરલાલ આસામ-કલકત્તાની મુલાકાત પ્રસંગે કહે છે કે તેમને યુધ્ધના ખ્યાલથી ઊંધ પણ આવતી નથી. ગોરી ભેદનીતિ અંગે તેમનાં તેજસ્વી વ્યાખ્યાનો ને નિવેદન. વડોદરા રાજ્ય પ્રજામંડળ પિતાને મહત્સવ ઉજવે છે. હિંદના બચાવને માટે ધાર્મિક સિવાયની બધી સ્થાવર-જંગમ મિલકત કબજે કરવાને લગતે હિંદી સરકારનો નવો કાયદે. મુંબઈના ના. ગવર્નર પ્રજાને ઘેર્યની સલાહ આપે છે કે વડા સેનાપતિ સંરક્ષણ અંગે પ્રવચન કરે છે. અલ્હાબાદમાં મુસ્લિમ લીગને વાર્ષિક અધિવેશનમાં જનાબ ઝીણું પાકીસ્તાનના પિતાના આગ્રહને ફરી યાદ કરે છે. યુધ્ધ આગળ વધતું હોઈને મદ્રાસ, ઓરિસા, ચીન, સિંધ વગેરે સ્થળે તકેદારીનાં પગલાં ભયભર્યા વિસ્તારોમાંથી સરકારી કચેરીઓ સલામત સ્થળે ખસેડાય છે. પ્રજાએ મોટાં શહેરોને ભયભર્યા વિસ્તારને ત્વરાએ કરવા માંડે ત્યાગ. કેલ, ત્રિકમાલી, વિઝાગાપટ્ટણ, કેકનાડ વગેરે સ્થળે જાપાનને સખત વિમાની હુમલે. બંગાળના ઉપસાગરમાં - જાપાનીઝ નકાકાફલો વ્યાપારી વહાણે ડુબાડે છે. સલેન નજીક વિમાનવાહક - “હરમીસ " વગેરે કેટલાંક વહાણોની જળસમાધિ. અલીણું, સાલા, ઝાલોદ, દેવ ધોલેરા, નવા મુવાડા, પાટણ, પીંડવાડા, બળદાણા, બાવલા, મોડાસર, લીલવા, વાલોડ, સાણંદ, સામેત્રા, સેવાલિયા આદિ રથળે ચેરી-લૂટફાટના બનાવો. બેંગ્લર ને મુંબઈમાં કામદારે પર ગોળીબાર. હિંદના બચાવ તેમજ ઔદ્યોગિક વિકાસ માટે હિંદ આવેલા અમેરિકાના પ્રતિનિધિ કનલ જહોન્સન અમેરિકાને હિંદમાં ધાગિક કે પ્રાદેશિક લાલસા ન હોવાની ખાત્રી આપે છે [પ્રજા ગેરી તેમ શબ્દો પણ ઉજળા ] યુક્ત પ્રાંતમાં વાવાઝોડું. મુરાદાબાદમાં કિમી અથડામણ, ધાર, ગેરખપુર, વર્ધા, નાગપુર વગેરે વિભાગમાં ભયંકર આગ. - બ્રહ્મદેશમાં જાપાનની ઝડપી આગેકૂચ ને લાશિનું પતન. માંડલેના પતનની જાહેરાત. ફીલીપાઈન્સમાં પણ વેગવાન ધસારાના પરિણામે બાટાનનું પતન. રંગુન તેમજ જાપાનનાં કેટલાંક નગરો પર અમેરિકન વિમાનને બેબમારો. માલ્ટા, આઇસલેન્ડ, સુએઝ ને ઈગ્લાંડના કેટલાક વિસ્તારો પર વિમાની હુમલે. રૂઝવેલ્ટ, હીટલર, એલીન વગેરેનાં ઉત્તેજક વ્યાખ્યાનો. ફેન્ચ સરકારના વડા તરીકે લાવાલની નિમણૂક. લાવાલ હીટલરની પ્રશંસા કરીને ફેન્ચ નૈકાકાફલે જર્મનીને સેપે છે. પરિણામે ખીજાયેલું અમેરિકા ન્યુ કેલેડોનિયાના ફેન્ચ ટાપુને કબજે લે છે. ક્રાંસનું તમામ સેનું કબજે કરવાની અમેરિકાની તત્પરતા. અત્યારે અમેરિકા યુદ્ધ પાછળ પ્રતિદિન દશ કરોડ ડોલર ખર્ચ છે ને નવા વર્ષથી વીશ કરોડ ડોલર ખર્ચશે. હીટલર-મુસોલિની મુલાકાત ને નવા આક્રમણની ધડાતી યોજનાઓ બાટાનમાં અને ચીનના દક્ષિણ યુનાન પ્રાન્તમાં ધરતીકંપ. . ગ્રન્થ-પરિચયસ્થળસંકોચના કારણે આવતા અંક પર મુલતવી રહેલ છે. Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com