Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________
' સ્તંભનપુર (ખંભાત) ના લેખે.
(૪૪૭) આ લેખ ખંભાતમાં આવેલા સ્તંભન (થંભણ) પાર્શ્વનાથના મંદિરમાં એક શિલા ઉપર કોતરેલ છે. વડોદરાની સેંટ્રલ લાઈબ્રેરીના સંસ્કૃત સાહિત્ય વિભાગના નિરીક્ષક સગત શ્રાવક શ્રીયુત ચિમનલાલ ડાહ્યાભાઈ દલાલ એમ. એ. તરફથી મને આ લેખની નકલ મળી છે. લેખનો સાર આ પ્રમાણે છે
સંવત્ ૧૩૬૬ ની સાલમાં સ્તંભનપુર એટલે ખંભાત શહેરમાં, જ્યારે, પૃથ્વીતલને પિતાના પરાક્રમથી આંજી નાંખનાર અલાયદીન બાદશાહને પ્રતિનિધિ અલ્પખાન રાજ્ય કરતું હતું તે વખતે, જિનપ્રધસૂરિના શિષ્ય શ્રીજિનચંદ્રસૂરિના ઉપદેશથી ઉકેશવંશવાળા સાહ જેસલ નામના સુશ્રાવકે શ્રાવકની પિષધશાલા સહિત અજિતદેવ તીર્થકરનું ભવ્ય મંદિર બંધાવ્યું. સાહ જેસલ જન ધર્મને પ્રભાવિક શ્રાવક હતો. તેણે ઘણા વાચકને અને પિતાના સમાન ઘામિઓને વિપુલ દાન આપી તેમના દારિદ્રયને નાશ કર્યો હતો. ઘણું આડંબરવાળા નગર પ્રવેશ પૂર્વક તેણે શત્રુંજય અને ગિરનાર આદિ મહાતીર્થોની
૭૨૫
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________
પ્રાચીન જેનલેખસંગ્રહ.
( ૩૧ )
[ સ્તંભનપુરના લેખ નં.૪૪)
સંઘ સાથે યાત્રા કરી હતી. પાટણમાં તેણે શાંતિનાથ દેવનું વિધિચૈત્ય બંધાવ્યું હતું અને તેની સાથે પિષધશાલા પણ બંધાવી હતી. તેના પિતાનું નામ સાહ કેશવ હતું અને તેણે જેસલમેરમાં પાર્શ્વનાથ તીર્થંકરનું સમેતશિખર એવા નામે વિધિચત્ય કરાવ્યું હતું. સાહ જેસલને, સાહ રાજુ દેવ, સાહ વેલીય, સાહ જેહડ, સાહ લખપતિ અને સાત ગુણધર એટલા ભાઈઓ હતા; અને સાહ જયસિંહ, સાહ જગધર, સાહ સલષણ, સાહ રત્નસિંહ આદિ પુત્ર હતા.
આ લેખમાં જણાવેલ બાદશાહ અલાવદીન તે સુપ્રસિદ્ધ બાદશાહ અલાઉદ્દીન ખિલજી છે જેણે સિાથી પ્રથમ ગુજરાતને મુસલમાની સત્તા તળે આપ્યું હતું અને સર્વસાધારણમાં તે અલાઉદ્દીન ખુનીના નામે ઓળખાય છે. લેખમાં બીજું નામ અલ્પખાનનું છે, તે તવારીખ પ્રમાણે અલાઉદ્દીન બાદશાહને સાળ થતું હતું અને ગુજરાતને પ્રથમ સુ મનાય છે. (જુઓ, ગુજરાતને અર્વાચીન ઈતિહાસ, પુર)
(૪૮) આ લેખ, ખંભાતમાં આવેલા કુંથુનાથના મંદિરમાંથી મળી આવ્યું છે અને ભાવનગર રાજ્ય તરફથી પ્રકાશિત થએલ “પ્રાકૃત અને સંસ્કૃત શિલાલેખોને સંગ્રહ” એ નામના અંગ્રેજી પુસ્તકમાં એ મુદ્રિત થએલે છે. એ લેખ ૩૧ ઈંચ લાંબા અને ૧૬ ઇંચ પહેલા ધોળા આરસ પહાણ ઉપર કરેલ છે. લેખ અપૂર્ણ છે તેથી તેની સાલ વિગેરે કાંઈ જણાતી નથી.
ઉપલબ્ધ ભાગમાં ૧૯ પદ્યો છે અને તેમાં નીચે પ્રમાણેની બાબતે ઉલ્લેખ છે.
૧ લા કાવ્યમાં પ્રથમ તીર્થંકર રૂષભદેવની સ્તવના છે. રજા અને ૩જા કાવ્યમાં ર૩ મા તીર્થંકર પાર્થનાથની સ્તુતિ છે. ૪થા પદ્યમાં સામાન્યરીતે સર્વતીર્થકરેની પ્રશંસા છે. પ માં અને ૬ ઠા કાવ્યમાં ચિાલુકયવંશની ઉત્પત્તિનું સૂચન છે. ૭ મા અને ૮ મા પદ્યમાં એ વંશમાં પાછળથી થએલા અર્ણોરાજ નામના રાજાની પ્રશંસા છે. ૯ મા કલેકમાં એ અર્ણોરાજની સલક્ષણદેવી નામે રાણીનું સૂચન છે.
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________
સ્તંભનપુરના લેખ નં. ૪૪૯ ] ( ૧૭ ) : અવલોકન ૧૦ મા, ૧૧ મા અને ૧૨ મા પદ્યમાં તેમના પુત્ર લવણપ્રસાદનું વર્ણન છે. ૧૩ મા લેકમાં તેની સ્ત્રી મદનદેવીને ઉલ્લેખ છે. પછીના ૪ પદ્યમાં તેમના પ્રાક્રમી પુત્ર વિરધવલની વર્ણના છે અને ૧૮ મા
લોકમાં તેની રાણું વયજલદેવીને નામનિર્દેશ કરેલો છે. ૧૯ મા કાવ્યમાં વીસલદેવ રાજાના ગુણ વર્ણવ્યા છે. અંતે ૩૦ મા કાવ્યની એકજ લાઈન બચી રહી છે અને ત્યાંથી જ લેખ ખંડિત થઈ ગયું છે. લેખને ઉપકમ જોતાં લેખ બહુ મોટો અને ઉપયોગી હોવું જોઈએ પરંતુ કેણ જાણે કયાં અને ક્યારે તે નષ્ટ થયું હશે તે કાંઇ કહી શકાય તેમ નથી. ,
(૪૪૯) ખંભાતમાં ચિંતામણિ પાર્થનાથનું એક જૂનું મંદિર છે તેમાં એક ઠેકાણે કઠણ કાળા પત્થર ઉપર આ લેખ કતરેલ છે. લેખની શિલા ૩ર ઈચ લાંબી અને ૧૯ ઈંચ પહોળી છે અને તેમાં એકંદર ૨૯ પંકિતઓ ખોદેલી છે. ડાબી બાજુએ એ શિલાને ઉપરને ડેક ભાગ ભાંગી ગએલે છે તેથી પ્રથમની ૧૧ પંકિતઓને શુરૂઆતને વધતે ઓછો લેખાંશ ખંડિત થઈ ગયું છે. લેખની રચના પદ્યમય છે અને પદ્યની સંખ્યા ૭ જેટલી છે. આ લેખ પણ ઉપરના લેખની માફક ઉકત પુસ્તકમાં પ્રથમ પ્રકાશિત થઈ ગયેલ છે. લેખને કેટલેક ભાગ ઉપર જણાવ્યા પ્રમાણે ખંડિત થઈ જવાથી તેને ભાવાર્થ સ્પષ્ટ કળી શકાતા નથી. તેમજ જે ભાગ અખંડ છે તેમાં પણ કેટલીક અશુદ્ધિઓ જણાય છે અને તેના લીધે સંબંધાઈ ફુટ થતો નથી. ભાવનગર રાજ્ય તરફથી પ્રકાશિત ઉકત પુસ્તકમાં આને શબ્દશઃ ઈગ્રેજી અનુવાદ આપવામાં આવ્યું છે પરંતુ તે બહુજ અશુદ્ધ અને અસંબદ્ધ છે. આ કારણથી આ ઠેકાણે હું આ આખા લેખનું વિસ્તૃત અને સ્પષ્ટ વિવેચન નહિ આપી માત્ર સારાંશજ આપું છું.
પ્રારંભના કલેકેમાં પાર્શ્વનાથ તીર્થંકરની સ્તુતિ કરેલી છે. પાંચમા કલેકમાં “સંવત્ ૧૧૬૫, જયેષ્ઠાદિ ૭ સેમવાર” આ પ્રમાણે મિતિ આપી છે. આ મિતિ અહિં શી બાબતની. આપી છે તે, એ
૭૨૭
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________
પ્રાચીન જૈનલેખસંગ્રહ, ( ૩૧૮ ) [ સ્તંભનપુરના લેખન. ૪૪ લેકને ઉત્તરાર્ધ નષ્ટ થઈ જવાથી સ્પષ્ટ થતું નથી. આ લેખની સાત તે આગળ ઉપર જણાવ્યા પ્રમાણે સંવત્ ૧૩૫૨ ની છે. કદાચિત આ પ્રથમની મિતિ મંદિર બંધાવ્યાની સાલ હશે.
૬ઠા થી ૧૦ મા કલેક સુધીના ભાગમાં ગુજરાતના રાજકર્તા ચાલુક્ય વંશના છેવટના રાજાઓની વંશાવલી છે જે ઈતિહાસમાં વાઘેલવંશ તરીકે પ્રસિધ્ધ છે. ૬ ઠા કલેકને જે ભાગ જતું રહ્યું છે તેમાં આ વંશના મુખ્ય પુરૂષનું એટલે અર્ણોરાજનું નામ હોય તેમ જણાય છે. તેને પુત્ર ભૂણિગ એટલે લવણ પ્રસાદ છે. તેને પુત્ર વિરધવલ થયે. ઇતિહાસે તેમજ બીજા લેખના અનુસન્ધાને પ્રમાણે વરધવલને વિરમ, વિસલ અને પ્રતાપમલ એમ ત્રણ પુત્રે હતા, તેમાં છેલ્લા પુત્ર એટલે પ્રતાપમાનું જ નામ આ લેખમાં આપવામાં આવ્યું છે. એ પ્રતાપમલને પુત્ર અર્જુન એટલે અર્જુનદેવ નામે રાજા થયે. તેને બે પુત્ર થયા જેમાં મોટાનું નામ રામ એટલે સમદેવ હતું. ન્હાનાનું નામ ઉપલબ્ધ નથી પરંતુ તે સારંગદેવ હશે જેને ઉલ્લેખ આ લેખમાં આગળ ઉપર ૪૬ મા લેકમાં કરવામાં આવ્યો છે. " આ પછી પાર્શ્વનાથમંદિર નિર્માતાના વંશનું વર્ણન આવે છે. સ્તંભતીર્થ પુર એટલે ખંભાત (?) માં રાજમાન્ય એવા મેઢવંશમાં ખેલાનામે કરી એક પ્રસિદ્ધ મહેટે ધનવાન અને ધર્મી પુરૂષ થયે. તેને સર્વગુણસંપન્ન એવી બાદડા નામે સ્ત્રી હતી. તેણે પાર્વનાથનું ભવ્ય મંદિર બંધાવ્યું. તેને પુત્ર વિકલ થયે પુણ્યવાન અને સર્વ લકમાં માનિતે હતો. તેણે સૂર્યના મંદિરની આગળ એક મંડપ બંધાવ્યું. તેને એક રત્ના નામે બહેન હતી જે ધનસિંહ સાથે પરણી હતી અને ભીમડ, જામ્હણ, કાકલ, વયજલ, ખીમડ આદિ વંશના ઉદ્ધારક એવા તેને પુત્રો થયા હતા. ૧૮ મા શ્લોકમાં કઈ યશવીરને ઉલ્લેખ છે જે પોતાના પિતરાઈ ભાઈઓ સાથે જૈન અને શિવ બંને ધર્મોનું પાલન કરતે હતે. ૧૯મા અને ૨૦ મા કલેકમાં આસ્વડ અને તેની સ્ત્રી જાહૂણદેવીને બે પુત્રોને ઉલ્લેખ છે જેમાં એકનું નામ મદનપાલ હતું. બીજાનું નામ જતું રહ્યું છે.
૭૨૮
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________
સ્તંભનપુરના લેખ નં. ૪૪૮ ] ( ૩૧૮ )
અવલોકન
૨૧ મા શ્લોકમાં કઈ ખેતલ(?) નામના રાજાને ઉલેખ છે જે સિંહના બાલક જે નિર્ભય હતો અને “વિજયસિંહ”ના નામે તે સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ હતો. ૨૨ મા લેકમાં જણાવ્યું છે કે એ વિજ્યસિંહનો લાલા નામને ન્હાને ભાઈ મરી ગયે હતો તેના પુણ્યાર્થે તેણે આ મંદિરનો જીર્ણોદ્ધાર કરા. ૨૩ અને ૨૪ મા કલેકમાં એ વિજ્યસિંહની જ પ્રશંસા વર્ણવી છે. ૨૫ મા કલેકમાં, તેની અનુપમા શ્રીદેવી અને સૂતવી એમ ત્રણ સ્ત્રિઓ જણાવી છે. ૨૬ મા કલેકમાં, તે વિજયસિંહના પુત્ર દેવસિંહને ઉલ્લેખ છે. ૨૭ મા લોકમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે–તે વિજયસિંહ વિદ્વન્માન્ય એવા યશકીતિ (?) નામના આચાર્યના બેધથી અર્વદેવની ત્રિકાલ પૂજા કર્યા કરતો હતે.
૨૮ મા કલેકમાં, હુંકાર (?) વશમાં જન્મેલા સાંગણનું, ૨૯ માં માં, સિંહપુરવંશમાં જન્મેલા જ્યતાનું, અને ૩૦ મા માં, પ્રહાદન નામના શ્રાવકનું વર્ણન કરેલું છે. ૩૧ મા પદ્યમાં સૂચવ્યા પ્રમાણે આ ત્રણે જણ, તથા હવે નીચે જેમનાં નામ આપવામાં આવશે તે બધા કેઈ આભા નામના પ્રસિદ્ધ પુરૂષના ન્હાના ભાઈ સાથે માલવા, સપાદલક્ષ ( એટલે મારવાડમાં આવેલ અજમેર પાસેને પ્રાંત ) અને ચિત્રકૂટ (ચિતોડ) થી અહિ (ખંભાતમાં) આવ્યા હતા. (૧) ૩૧ થી ૩૯ શ્લોકમાં આ પ્રકારના બધા ગૃહસ્થાનો ઉલ્લેખ કરે છે. નામે આ પ્રમાણે–પ્રસિદ્ધ જૈન સાધુ (એટલે સાહકાર) શાંભદેવ, ધાંધુ, કહુ, હાલ્લ, રાહડ, રાજમાન્ય ગજપતિ નો પુત્ર ધર્માત્મા. ધામા, નભેપતી (3) સાધુ ડેક, શુભસડ (?) ઘેહડ, સેમ, અજયદેવ, ખેતહરિ, તેને ન્હાને ભાઈ પૂનહરિ, બાણ, દેદે, રને, અને છાજુ (આદિ). આ બધા જિનભકત હતા. એમણે બધાએ ભેગા મળીને પાર્શ્વનાથની વિધિપૂર્વક હમેશાં પ્રજા થતી રહે તેના માટે નીચે પ્રમાણે લાગે બાંધ્યું. વસ્ત્ર, ખાંડ, કુષ્ટ, મુરૂ, માંસી, સોંકણ (?) ચામડું, રંગ આદિ દ્રવ્યથી ભરેલા એક બળદ દીઠ એક દ્રમ્મ; તથા ગેળ, કાબળ, તૈલ આદિ ચીજોથી ભરેલા બળદ પ્રતિ અડધે દ્રમ્મ; એમ બજારમાં આવતા માલ ઉપર કર ન્હાખ
માંસી, એ, તથા ગામમાં આ
૭૨૯
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________
પ્રાચીન જૈનલેખસંગ્રહ,
( ૩૨૦ ) [ સ્તંભનપુરના લેખ ન. ૪૫૦
વામાં આવ્યેા. આ કર વડે પાર્શ્વનાથની પૂજા વિગેરે થાય તેવું લખાણ કર્યું. આ લખાણની તારીખ સંવત ૧૩૫ર ની છે. આ લખાણુ કરતી વખતે સારંગદેવ રાજા રાજ્ય કરતા હતા. છેવટના એ પદ્યામાં જણાવ્યુ છે કે-જે મૉંદિરના ખર્ચ માટે આ લાગે માંધવામાં આવ્યા તેની દેખરેખ મુખ્ય કરીને નીચે જણાવેલા ગૃહસ્થા રાખતા હતા. તેમનાં નામે આ પ્રમાણે: નાના, તેજા, ધના, મેાય, આહરા, દેવા, રાજ્યદેવ, ભાજદેવ, સાલ્યું અને રત્ના આદિ.
આ પ્રશસ્તિ ô. સામાએ લખી અને સૂત્રધાર પાાકે કાતરી છે. ( ૪૫૦)
આ લેખની એક હસ્ત લિખિત પ્રતિ મને વડાદરાના પ્રવર્તક શ્રી કાંતિવિજયજી મ. ના શાસ્ત્ર સ`ગ્રહમાંથી મળી આવી છે. મૂળ લેખ કાં આગળ આવેલે છે તે કાંઈ એ પ્રતિમાં લખેલું નથી. પરંતુ લેખમાં આપેલા વન ઉપરથી સમજી શકાય છે કે તે ખભાતના ચિ’તામણિ પાર્શ્વનાથના મંદિરના હોવા જોઈએ. આ લેખની ઉપરના લેખ પણ ચિ'તામણિપાર્શ્વનાથના મંદિરમાંજ આવેલે છે પરંતું તે તે આના કરતાં બહુ જુના છે. તેથી જણાય છે કે આ લેખમાં જણાવેલું ચિંતામણિ પાર્શ્વનાથનું મંદિર ઉપરના લેખમાં સૂચવેલા મદિર કરતાં જૂદુ' હોવુ જોઇએ. આ લેખમાંની હકીકત પ્રમાણે તે સ્પષ્ટ જણાય છે કે એ મંદિર નવીનજ બાંધવામાં આવ્યું હતું. ખભાત નિવાસી અથવા ત્યાંના પૂર્ણ માહતગાર કોઈ શ્રાવક અથવા મુનિરાજ આ બાબતમાં તપાસ કરી કાંઇ હકીકત લખી જણાવશે તે અન્યત્ર એ ખાખત ખુલાસો આપી શકાશે. અત્ર તે ફકત લેખના સાર જ હાલમાં આપવામાં આવે છે.
આ લેખની છેવટે જે ગદ્ય ભાગ છે તે કોઇ સ્વતંત્ર જે લેખ હાય તેમ જણાય છે અને કોઇ પ્રતિમાનાં પદ્માસન નીચે કોતરેલા હોવાનુ' અનુમાન થાય છે, પદ્યભાગ ખાસ મ્હાટી શિલા ઉપર હાવા જોઇએ.
કોતરેલે
૭૩૦
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________
ખંભાનપુરના લેખો ને ૪૫૦ ] ( 8 )
અવલોકન.
આ લેખના એકંદર ૬૨ પ છે. તેમાં પ્રારંભના બે પદ્યમાં ક્રમથી પાર્શ્વનાથ અને મહાવીર દેવની સ્તુતિ કરવામાં આવી છે. ૩ જા કાવ્યમાં ભગવાન શ્રી મહાવીરદેવના સુધમ ગણધર, જેમની શિષ્યસંતતિએ આ કાળમાં જૈન ધર્મનું સંરક્ષણ કર્યું છે તેમની પ્રશંસા છે. ૪ થા શ્લોકમાં સંવત્ ૧૨૮૫ માં પાબિરૂદ પ્રાપ્ત કરનાર જગચંદ્રસૂરિને ઉલ્લેખ છે. એ જગચંદ્રસૂરિની કેટલીક પેઢીએ હેમવિમલસૂરિ થયા અને તેમના શિષ્ય આનંદવિમલસૂરિ થયા. (૫) પિતાના સમયમાં સાધુસમુદાયને પિતાના આચારમાં શિથિલ થએલે જોઈ, સંવત્ ૧૫૮૨ માં તેમણે કિદ્ધાર કર્યો. (૬) એ આનંદ વિમલસૂરિના શિષ્ય વિજયદાનસૂરિ થયા (૭) અને તેમના પટ્ટધર આચાર્ય સુપ્રસિદ્ધ શ્રીહીરવિજયસૂરિ થયા. (૮) પછીને પલેકમાં હીરવિજયસૂરિના પૂણ્યાવરાનું સંક્ષિપ્ત સૂચન કરેલું છે, તે આ પ્રમાણે –સંવત્ ૧૬૩૯ માં તેમને અકબર બાદશાહે ફતેપુર (શિકરી) માં આદરપૂર્વક બોલાવ્યા હતા. બાદશાહે તેમના કથનથી પિતાને સમગ્ર દેશમાં છ માસ સુધી જીવહિંસા થતી અટકાવી હતી. વળી તેણે પિતાના રાજ્યમાં જે “જીજીઆ વે” લેવામાં આવતા હતા તેમજ મરેલા મનુષ્યની સંપત્તિ સરકારમાં જમા કરવામાં આવી હતી તે, એ આચા
ના ઉપદેશથી બંધ કરાવી હતી. શત્રુંજય નામનું જેનું પવિત્ર રથી બાદશાહે જે સમાજને સ્વાધીન કર્યું હતું અને તેની યાત્રા કરનાર યાત્રી પાસેથી જે “મુંડકા વેશ લેવાતું હતું તે બંધ કરવામાં આવ્યું હતું. મેઘજી નામના એક લંકા મતને પ્રસિદ્ધ અને આગેવાન સાધુ, પિતાના અનુયાયી એવા કેટલાક બીજા સાધુએ સાથે, સ્વમતને આગ્રહ છેડી હીરવિજયસૂરિને શિષ્ય થયે હતે. ૧૪ માં પદ્યથી તે ૨૨ માં સુધીમાં એ હીરવિજ્યસૂરિના મુખ્ય શિષ્ય આચાર્ય વિજ્યસેનસૂરિના ગુણોનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન આપવામાં આવ્યું છે. હીરવિજયસૂરિની માફક એમને પણ અકબર બાદશાહે ઘણા આદરપૂર્વક પિતાની પાસે લાહેર મુકામે મુલાખાત લેવા બેલાવ્યા હતા. ત્યાં બાદશાહની સભામાં જ કેટલાક બીજા વિદ્વાને સાથે એમણે શાસ્ત્રચર્ચા
૪૧
૭૩૧
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________
પ્રાચીન જૈનલેખસંગ્રહ. (૩૨૨) [ સ્તંભનપરના લેખો ન. ૪૦ કરી હતી અને તેમાં એમને “વિજય મ હતા. હીરવિજ્યસૂરિના કથનથી જેવી રીતે બાદશાહે પિતાના સામ્રાજ્યમાં છ મહિના સુધી જીવહિંસી થતી બંધ કરી હતી તેવી જ રીતે એમના કથનથી પણ તેણે પુનઃ કર્યું હતું. વિશેષમાં તેણે આ વખતે ગાય, ભેંસ, બળદ, અને પાડાને મારવાને, સર્વથા અને સદાને માટે પ્રતિબંધ કર્યો હતે. *
અહિંથી પછી, લેખના મુખ્ય નાયક જે પરીખ વજીએ રાજીઆ છે તેમની હકીક્ત શુરૂ થાય છે.
ગન્ધારપુરમાં, પૂર્વે શ્રીમાલી વંશના પરીક્ષક કુટુંબને આલ્હ. ણસી નામે એક પ્રસિદ્ધ અને પુણ્યવાન ગૃહસ્થ થઈ ગયે. (૨૩) તેને પુત્ર દેહુણસી, તેને મુહલસી, તેને સમરા, તેને અર્જુન અને તેને ભીમ નામે પુત્ર થયે. (પ) ભીમને લાલૂ નામની ગૃહિણી થી સીમા નામે અર્વજનપ્રિય પુત્ર થયે, અને તેની સાક્ષાત લક્ષ્મી જેવી જસમાનેવી નામે પત્ની થઈ. (૨૪) એ પુણ્યશાલી દમ્પતીને વજુઆ અને રાજીના નામે બે પિતૃવત્સલ અને રાજજનમાન્ય શ્રેષ્ઠ પુત્ર થયા. (૨૬) વજીને વિમલાદેવી નામે અને રાજીઆને કમલાદેવી નામે પતિભક્તા પત્ની હતી. (૨૭) તેમાં મેટા ભાઈને એક મેઘજી નામે સુપુત્ર થ. (૨૮ પાછળથી વજી અને રાજીઆ બંને પ્રેમપરાયણ ભાઈઓ પિતાની જન્મભૂમિ ગધાર છેડી ખંભાતમાં આવી રહ્યા. (૨૯)ત્યાં બંને ભાઈઓએ પિતાના હાથે ઉપાર્જન કરેલી અઢળક લક્ષ્મીનો સમાગે વ્યય કરી ખૂબ યશ મેળવ્યું. (૩૦) તેમની કીતિ સર્વત્ર ખૂબ પ્રસરી અને તે તરફ સાર્વભૌમ બાદશાહ અકબરના અને આ તરફ પિડુંગાલના ગવર્નરના દરબારમાં તેમને ઘણું માન મળતું હતું. (૩૧) તે બંને ભાઈઓ, આચાર્ય હીરવિજયસૂરિ અને વિજયસેનસૂરિના પરમ ભક્ત હતા અને તેમના ઉપદેશાનુસાર નિરંતર ધર્મકાર્યમાં આગેવાની ભર્યો ભાગ લેતા હતા. (૩૨) આ બંને બંધુઓએ સંવત્ ૧૬૪૪ માં વિપુલ ધન ખર્ચ પાર્શ્વનાથ અને વર્તમાન એમ બે તીર્થકરની પ્રતિમાઓની ઘણા આડંબર અને હઠપૂર્વક વિજયસેનસૂરિના હાથે પ્રતિષ્ઠા કરાવી.
૭૩૨
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________
રતંભનપુરના લેખે ન. ૪૫૦] ( ૩૨૩)
અવલોકન. (૩૩-૩૪) તેમાં પાર્શ્વનાથની પ્રતિમાને “ચિન્તામણિ પાર્શ્વનાથનામે સ્થાપના કરી. (૩૫) એ પ્રતિમા ૪૧ આંગળ ઉંચી અને શેષનાગથી સેવિત હતી. (૩૬) તેમજ મસ્તક ઉપર સર્પની સાત ફણાઓ કોતરેલી હતી. (૩૭–૩૮).
આ પછી, ૨૧ લોકમાં, આ બંને ભાઈઓએ કરાવેલા ચિંતામણિ પાર્શ્વનાથ નામના મંદિરનું, કે જેમાં ઉપર્યુક્ત પ્રતિમાઓ સ્થાપન કરવામાં આવી હતી તેનું વર્ણન આપવામાં આવ્યું છે. તે આ પ્રમાણે –
એ મંદિરમાં બાર સ્તંભ હતા, અને છ દ્વારે હતાં. સાત ન્હાની ન્હાની દેવકુલિકાઓ હતી અને બે દ્વારપાલેની મૂર્તિઓ હતી. મૂલ પ્રતિમાની આસપાસ બીજી પંચવીસ ઉત્તમ મૂતિઓ સ્થાપન કરવામાં આવી હતી. એ મંદિરમાં વળી, એક ભવ્ય ભૂમિગૃહ (ર્ભોયરૂં ) હતું જેને ૨૫ પગથિ હતાં. એ પાનની સામેજ સુંદરકૃતિવાળી ગણેશની મૂર્તિ બેસાડેલી હતી. એ ભૂમિગૃહ સમચતુરસ (ચેરસ) હતું અને દશ હાથે જેટલું ઉંચું હતું. એની અંદર બીજી જ્હાની ન્હાની ૨૬ દેવકુલિકાઓ હતી અને પાંચ એનાં દ્વાર હતાં. એ ભૂમિગૃહને પણ બે દ્વારપાલે હતા, તેમજ ચાર ચામરધારકે હતા. એની વેદિકા ઉપર ૩૭ આંગળ પ્રમાણ આદિનાથની, ૩૩ આંગળ પ્રમાણ મહાવીરદેવની અને ર૭ આંગળ પ્રમાણ શાંતિનાથની પ્રતિમા સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી. વળી એ ભૂમિગૃહમાં ૧૦ હાથિઓ અને ૮ સિંહે કેરેલા હતા. આવી રીતે થંભતીર્થ (ખંભાત) માં ભૂષણ સમાન
અને જોવાલાયક એ મંદિર ઉક્ત બંને ભાઈઓએ બંધાવ્યું હતું. (૩૯-૫૯).
છેવટના ત્રણ લેકમાં, આ પ્રશસ્તિ બનાવનાર વિગેરે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યું છે-કમલવિજય કેવિદના શિષ્ય હેમવિજયક કવિએ
* * *વિજયપ્રશસ્તિ' નામના કાવ્યની રચના કરનાર આજ હેમવિજય કવિ છે. કીતિકલ્લોલિની આદિ બીજી પણ અનેક કૃતિઓ એમની કરેલી છે. જુઓ વિજય પ્રશરિત કાવ્યની પ્રશસ્તિ લે. 9-9.
૭૩૩
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________
પ્રાચીનજનલેખસ ગ્રહું, ( ૩૪ )
[ સ્ત’બનપુરના લેખા ન. ૪૫૦
આ પ્રશસ્તિની રચના કરી હતી અને લાભવિજય પડિતે અનુ સંશેધન કર્યું. હતું. કીતિવિજય' નામના તેમના ગુરૂબંધુએ શિલા ઉપર લખી આપી હતી અને શ્રીધર નામના શિલ્પિએ ( સલાટે ) તેને કાતરી કાઢી હતી.
છેવટે જે ગદ્યભાગ છે તેમાં પણ ટુંકાણમાં આ આખા લેખની મુખ્ય હકીકત પુનઃ આપી દેવામાં આવી છે.
આ પ્રશતિમાં આપેલુ વર્ણન વિજયપ્રશસ્તિ કાવ્યના ૧૧ મા સમાં પણ અક્ષરેઅક્ષર આપેલું છે. એટલુ જ નહિં પરંતુ આમાંના ૩૭, ૩૮, ૩૯ અને ૫૯ નખરનાં પડ્યા તે, થોડાં શબ્દોના ફેરફાર સાથે, જેમના તેમજ એ કાવ્યના ઉક્ત સ'માં મળી આવે છે. ત્યાં એમની સંખ્યા ક્રમથી ૪૯, ૫૦, ૫૩ અને ૬૯ ની છે. આમ હાવાનું કારણ સ્પષ્ટજ છે કે આ ‘પ્રશસ્તિ’ અને તે કાવ્યના કર્તા એકજ હાવાથી સ્વાભાવિક રીતેજ પ્રશસ્તિના પદ્યેા કાવ્યમાં લઇ શકાય છે.
આ લેખમાં વણુ વેલા પરીખ વજી રાજઆ સત્તરમી સદીમાં થઇ ગએલા સમ શ્રાવકોમાંના એક મુખ્ય હતા. ખંભાત નિવાસી શ્રાવક કવિ ઋષભદાસે ‘હીરવિજયરાસ ’ માં આ બંને ભાઈઓની હકીકત લખાણુથી આપી છે. કવિ ઋષભદાસ—
“ પારેખ વજીઆ રાજીઆ, જૈન સામણિ જાણુ. જિનમતવાસી જિન જપે, સિર વહે જિનની આણુ. ” આવા શબ્દોથી તેમના ગુણવનના પ્રાર’ભ કરે છે, અને પૂર્વ કાલમાં
૧ આ લાવિજય તે ઘણું કરીને સુપ્રસિદ્ધ તાર્કિક મહાપાધ્યાય યોવિયછના ગુરૂના ગુરૂ જે લાવિજય છે તેજ હાવા સભવે છે.
૨ કીર્તિવિજય પણ મહેાપાધ્યાય વિનયવિજયજીના જે ગુરૂ થાય છે જ આ હાય તેમ સંભવે છે.
રૂમે હીરવિજયસૂરિરાસ ' પૃ. ૧૫૨, (દે. લાક્ડ તરફથી મુદ્રિત).
'
૭૩૪
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________
સ્તંભનપુરને લેખો ન. ૪૫૦ ] ( ૩૨૫ )
અવલોકન. થઈ ગએલા વિમલશાહ અને વરતુપાલ જેવા મહાન સમર્થ શ્રાવકેની સાથે તેમની તુલના કરે છે. તેમણે, ૧ ગંધારમાં, ૧ ચંબાવતી (ખંભાત) માં, ૧ નેજામાં અને ૨ બાદોડે એમ એકંદર પાંચ જિનમંદિરે બંધાવ્યાં હતાં. સેના, ચાંદી, રત્ન, પ્રવાલા અને પિત્તલ આદિ અનેક ધાતુઓની સંખ્યાબંધ તેમણે પ્રતિમાઓ બનાવરાવી હતી. તેવી જ રીતે પાષાણની પણ અગણિત પ્રતિમાઓ ભરાવી હતી. ઘણા મંદિરેકને જીર્ણોદ્ધાર કરાવ્યું હતું. આબૂ , ગેડી અને રાણકપુર વિગેરે તીર્થોની યાત્રાર્થે તેમણે સંઘ કાઢયા હતા. અકબર બાદશાહના દરબારમાં પણ તેમનું બહુ માન હતું અને બાદશાહે તેમનું દાણ માફ કર્યું હતું. પિતુંગાલના (ફિરંગિઓના) અધિકારિઓ પણ તેમને ખૂબ સત્કાર કરતા હતા. તેમણે અનેકવાર અમારિ પળાવી હતી. કેડે માછલિઓ અને ગાય, ભેંસ, બકરાં, પંખી વિગેરે પ્રાણિઓને જીવિતદાન અપાવ્યું હતું. તેમના કથનથી સરકારી અધિકારિઓ અનેક ગામને વિશ્ર્વસ કરતા અટકી જતા હતા. અનેક બંદિવાનોને તેમણે કેદખાનાઓમાંથી છોડાવ્યા હતા. બાદશાહ તરફથી તેમને આવું માન આપવામાં આવ્યું હતું કે ફાંસિએ લટકાવેલે મનુષ્ય પણ જે તેમની દૃષ્ટિએ પડી જાય તે તેની ફાંસી માફ થઈ શકતી હતી. ઇષભદાસ કવિ કહે છે કે રાજીઆના ગુણોને કહેતાં પાર આવે તેમ નથી.
“અનેક ગુણ રાજી કેરા, કહેતાં ન પામું પારરે.”
તેના આવા અનેક ગુણોમાંથી એક પ્રસંગને ખાસ ઉલ્લેખ કરતાં એ ખંભાતી કવિ કહે છે કે –
એક વખતે ચેઉલ (ચીઉલ) ના એક ખોજગીને બીજા કેટલાક માણસ સાથે કેદ કરીને ફીરંગી લેકે ગવામાં લઈ આવ્યા. તે
જગીએ ઘણું ઘણું પ્રયત્નો કર્યા પરંતુ તેને કઈ પણ રીતે છોડવામાં ન આવ્યા. એટલામાં, એ ફિરંગીઓને અધિકારી જેનું નામ વિજરેલ હતું તેની પાસે પરીખ રાજીઓ જઈ ચઢ અને તેની નજરમાં તે ખજગી આવતાં, તેણે વિજરેજલને તે બધાને છેડી
૭૩૫
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________
પ્રાચીન જૈનલેખસંગ્રહ.
(૩૨૬) . [ સ્તંભનપુરના લેખે. નં. ૪૫૦.
મુકવાનું કહેતાં તુંરત છોડી તેમને દેવામાં આવ્યા હતા. પરંતુ પાછળથી વિજરેજલે તે જગી ઉપર એક લાખ લ્યાહરી (તે વખતે ચાલતું નાણું) ને દંડ કર્યો. જે એ દંડ ભરે તેજ તે પિતાને દેશમાં જઈ શકે તેમ હોવાથી પિતાને કઈ જામીન થાય તેમ તે ખોજગી કહેવા લાગ્યો. પરંતુ જામીન કેઈ ન મળવાથી, ફિરંગીઓ તેને છોડવા માટે આનાકાની કરવા લાગ્યા. જ્યારે આ વાતની ફરી પરીખ રાજીઆને ખબર પડી ત્યારે તે ખોજગીને જામીન થયે અને તેને છુટ કરાવી પિતાની વખારે તેડી લાવ્યા. ત્યાં આવી જગી બહ ખિન્ન થયા અને પોતાની પાસે તે વખતે કાંઈ પણ ન હોવાથી હતાશ થઈ મરવા તૈયાર થયે. તેને રાજીઆએ ધીરજ આપી તેના વાસસ્થાન ચિઉલ બંદરે રવાને કર્યો. ત્યાંથી તેણે એક લાખ લ્યાહરી મેકલી આપી. અને આવી રીતે વિના સ્વાર્થે પરોપકાર કરવાથી તેમજ પિતાને જીવિતદાન અપાવ્યાથી તે જગી પરીખ રાજીઆનું હંમેશાં ગુણગાન કરતો હતો.
એક વખતે તે જગીએ ૨૨ ચોરોને પકડ્યા હતા અને જેનોના પર્યુષણમાં આવતા તેલાધરના દિવસે (ભાદ્રવા સુદી ૧) તેમને તરવાર વડે મારી નાંખવાને હુકમ કર્યો હતે. જાડો તરવાર ખેંચી જેવા તેમને મારવા જાય છે તેવાજ તે ચરે [તે દિવસનું સ્મરણ થઈ આવવાથી ] બેલી ઉઠયા કે આજે તે પરીખ રાજીઆનો મોટે તહેવાર છે તેથી અમને ન મારે. બેજગી રાજીઆનું નામ સાંભળી બહુ ખુશી થશે અને તે ચરેને તુરત છોડી દઈ બોલ્યા કે રાજીએ તે હારે મહટે મિત્ર અને જીવિત આપનાર છે. ઇત્યાદિ આવી રીતે એ મહાન શાવકના પુણ્યાદાતોને ઉલ્લેખ કરતો છેવટે એ કવિ કહે છે કે
મુનિવરમાં ગુરૂ હીરજી, અસુર અકબર સાર; વણિગ વંશમાં સજીઓ, દયા દાન નહિં પાર.”
ગોવામાં, એક વખતે ફિરંગીઓ એક કોઈનું મહેસું વહાણ પકડી લાવ્યા હતા અને તેમાંના માણસોની મિલકત લુટી લઈ તેમને મારવાની તૈયારી કરતા હતા. પરીખ રાજીને ખબર પડતાં તેણે તે બધાને
૭૩૬
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ કવિ તીર્થના લેખે ન. 451 (327 અલેકન. છોડાવ્યા હતા અને તેમને માલ પાછા અપાવ્યો હતો. સંવત્ 1661 માં જ્યારે ભારે દુષ્કાળ પડે ત્યારે તેણે ચાર હજાર મણ અનાજ મફત આપી સેંકડે વશેને મેતથી ઉગાર્યા હતા. ઘણું માણસેને રેકડા રૂપિઆ આપ્યા હતા. અનેકને ગુપ્તદાન આપ્યું હતું. ગામેગામ પિતાના માણસો મેલી અનેક દુઃખી અને ભૂખ્યા કુટુંબને ગુપ્ત રીતે અન્નદાન આપતો હતો. અનેક ગામોમાં તેણે પિષધશાળાઓ બંધાવી આપી હતી. લોકોને ઘેર ચંદરવા, પુંઠયા, તેમજ રોકડ નાણાની લાહણી આપી હતી. આવી રીતે એકંદર તેત્રીસ લાખ રૂપીઆ દાનપુણ્યમાં ખર્યા હતા. પાછળથી તેનો પુત્ર પારખ નેમિ પણ તેની કીતિને વધારે એવાં સુકૃત્ય કરનાર નિકળ્યા હતા અને તેણે પણ શત્રુંજય તીર્થને સંઘ કાઢી સંઘપતિનું તિલક કરાવ્યું હતું.” ( જુમો હીરવિજ્યસૂરિરાસ, પૃ.૧પ૨ થી 157 સુધી.)