Book Title: Shakahari Aharo se Urja
Author(s): Madhu A Jain
Publisher: Z_Jaganmohanlal_Pandit_Sadhuwad_Granth_012026.pdf
Catalog link: https://jainqq.org/explore/211988/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zAkAhArI AhAroM se UrjA DA0 madhu e0 jaina, ema0 DI0 prAthamika svAsthya kendra, bamanI (maDalA) ___ ahiMsA-pradhAna jainadharma ke anusAra, hamArA AdhyAtmika vikAsa kucha natika AcaraNa aura pravRttiyoM para hI AdhArita hai| hamArA jIvana AhAra ke binA adhika dinoM taka nahIM cala sakatA aura AhAra bhI hamArI aneka pravRttimanovRtti ko prabhAvita karane vAlA ghaTaka hai, phalataH isake sambandha meM janoM ne zAkAhAra kA pravartana evaM saMvardhana kiyA hai| Aja kA vaijJAnika jagata bhI isa vicAra ko prayogika samarthana de rahA hai| yaha prasannatA kI bAta hai ki isa sAkSya se zAkAhAra kI vyApakatA bar3ha rahI hai / isase isa sambandha meM aneka bhrAntiyAM bhI dUra ho rahI haiN| 1. AhAra ke kArya aura guNavatA ___manuSya ko AhAra kI AvazyakatA nimna kAraNoM se hotI hai : (i) zarIra ke AdhArabhUta kArya (ii) zarIra kI bhautika aura viziSTa gatizIla kriyAyeM (iii) zarIra kozikAoM kA vikAsa, saMrakSaNa, punarjanana (iv) zarIra-kriyAtantra kA niyamana (v) roga-pratIkAra kssmtaa| AhAra zarIratantra meM honevAlI aneka rAsAyanika kriyAoM ke mAdhyama se uparokta kriyAoM ko saMpanna karane ke liye samucita UrjA pradAna karatA hai| yaha UrjA kilokailorI ( kikai0 ) meM vyakta kI jAtI hai| yaha pAyA gayA hai ki sAmAnya sthiti meM AdhArabhUta kriyAoM ke liye 0.8 kika0/kigrA-zarIra bhAra/ .. ghaMTe kI UrjA Avazyaka hotI hai| yaha vizrAnti tathA nidrA ke samaya ke liye sahI hai| zArIrika kriyAoM meM 1.2 kikai0/kigrA ghaMTe kI dara se atirikta UrjA Avazyaka hotI hai| viziSTa gatizIla kriyAoM meM bhI lagabhaga 7% atirikta UrjA caahiye| isa prakAra, pacapana kilo bhAra evaM 1.6 vargamITara kSetraphala vAle sAmAnya bhAratIya ke liye dainika UrjA kI ausata AvazyakatA nimna hogI : (a) nidrA, 8 ghaMTe ( AdhArI) : 5540848: 35200 ke. (ba) anya kriyAyeM, 16 ghaMTe : 554(0.8+12) 16 : 1760=00 ke0 2112.00 148-00 (sa) viziSTa gatizIla kriyA 2260300 isa parikalana meM jalavAyu, zarIra-saMghaTana, AkAra, vaya, liMga yA anya kAraNoM se 10% parivartana ho sakatA hai| UrjA kI yaha AvazyakatA 35-55 varSa kI umra meM prati dasa varSa meM 5% kama ho jAtI hai| uttaravartI umra meM yaha 10% prati dasa varSa kama hotI hai|' Adarza AhAra vaha hai jo na kevala uparokta UjI kI pUrti kare, api usameM ve Avazyaka tatva bhI samucita mAtrA meM hone cAhiye jo hamAre jIvana ko svastha, utsAhapUrNa evaM vikAsI banAte haiM / AhAra kA yaha kArya usake zarIra-kriyAtmaka kArya kA pratIka hai| isake atirikta, AhAra ke sAmAjika aura manovaijJAnika kArya bhI hote haiN| Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 280 paM0 jaganmohanalAla zAstrI sAdhuvAda grantha [khaNDa 2. vibhinna AhAra taMtroM kA tulanAtmaka mUlyAMkana yaha dekhA gayA hai ki guNAtmaka rUpa se tathA parimANAtmaka rUpa se zarIra-taMtra ke liye uparokta kArya kisI bhI eka AhAra padArtha se saMpanna nahIM ho skte| isaliye hameM aneka khAdya padArthoM kI AvazyakatA hotI hai jo hameM samucita poSaka tatva evaM UrjA pradAna kara skeN| isaliye AhAra-zAstriyoM ne saMtulita AhAra ke liye sAta mUla khAdya padArtha jJAta kiye haiM : kArbohAiDreTa ( anna ), vasAya, dugdha-dugdha utpAda, proTIna (dAla), kandamUla, pattedAra zAkeM evaM phala ( khanija evaM vittaamin)| isameM se antima tIna zarIra taMtra kI kriyAvidhi ke niyamana evaM saMrakSaNa kA kAma karate haiN| ye UrjA kI nagaNya pUrti hI karate haiN| lekina kisI mo saMtulita yA Adarza AhAra ke liye ye anivArya ghaTaka haiN| ina khAdyoM kI ApUrti prAkRtika, pariSkRta yA nava-vikasita AhAroM para nirbhara karatI hai / ye zAkAhArI aura a-zAkAhArIdonoM srotoM se prApta ho sakate haiN| yaha vizva ke vibhinna bhAgoM meM vidyamAna bhaugolika evaM kRSi-suvidhA kI paristhitiyoM para nirmita AhAra-ruciyoM para nirbhara karatA hai| pazcima ne apane AhAra-padArthoM ko pUrti ke liye mizra-srota apanAye haiN| para mArata pramukhataH zAkAhArI hai| phira bhI, isake 71% nivAsiyoM ko hama Adarza zAkAhArI nahIM kaha sakate kyoMki ve varSa meM aneka bAra aMDe evaM mAMsAhAra kA upayoga karate haiN| pazcima ko zAkAhAra ke viruddha aneka zikAyateM haiN| jinakA samarthana aneka bhAratIya vidvAnoM ne bhI kiyA hai ( unhoMne samucita zodha evaM vaijJAnika vicAraNA kI hogI, isameM sandeha hai ) isase nayI pIr3hI meM a-zAkAhAra kI pravRtti bar3hI hai| isI kAraNa zAkAhAra ko sahI paribhASA kA bhI prazna upasthita huaa| bhAratIya paramparA meM 'vaigana' samiti kI ativAdI mAnyatA avyAvahArika mAnI jAtI hai, isameM dugdha-aMDa-zAkAhAra tathA dugdha-aMDa-vihIna zAkAhAra ke badale dugdha pUrNa zAkAhAra ko mAnyatA dI jAtI hai| isake anusAra, zAkAhAra meM aise khAdya padArtha Ate haiM jinake prApta karane meM yA taiyAra karane meM kisI bhI stara para kisI ke jIvana ko koI kaSTa na ho yA kisI kA jIvana samApta na ho| isa paribhASA meM dUdha aura usake utpAda samAhita ho jAte haiM, para aMDe Adi nhiiN| bIsavIM sadI ke prArambhika varSoM meM, pazcima ne gaira-zAkAhArI AhAra tantra ko uttama maanaa| lekina aba yaha dagdha-zAkAhArabAda ko vaijJAnika AdhAra para svIkRta kara rahA hai| briTena, amerikA. kanADA tathA anya eziyAI dezoM meM aba zAkAhAra ke surakSita lAmoM ke prati loga Azvasta ho rahe haiN| ve isa ora na kevala Arthika yA dhArmika dRSTi se hI AkRSTa ho rahe haiM, apitu ve ise svAsthya, paryAvaraNa, ahiMsA evaM suruci kA bhI pratIka mAnate haiN| TrepisTa moMksa, seventha De eDavenTisTa krizciyansa, jena mAikrovAyoTiksa, aneka dezoM ke kerisTa aura jI0 bI0 zA ke samAna aneka vyaktiyoM aura samUhoM ne isa bhAratIya paramparA ko svIkAra kiyA hai| aba yaha bhalI mAMti svIkAra kiyA jAtA hai ki zAkAhAra Arthika, UrjAtmaka evaM khAdyaghaTakoM ko dRSTi se sAraNI 1 ko sUcanAnusAra uttama hotA hai| yaha sahI hai ki vaijJAnika AhAra zAstra ke vikAsa ke prArambhika dinoM meM zAkAhAra meM B, evaM do Avazyaka aimino-amloM kI apUrNatA kA bodha huA thA, para inheM AhAroM meM soyA dUdha, mUMgaphalI-cUrNa, dUdha utpAda tathA pattedAra zAkoM ke anivArya samAharaNa dvArA pUrI taraha se dUra kiyA jA cukA hai| aneka anya tathAkathita zAkAhAra kI kamiyAM usake lAbhoM ko hI prakaTa karatI haiM (saarnnii)| vastutaH ina lAbhoM ke kAraNa hI pazcima aba zAkAhAra kI ora adhikAdhika AkRSTa ho rahA hai / yahI sthiti bhArata ke yuvA varga kI bhI sambhAvita hai| 3. zarIra kI UrjakIya evaM poSaka tatvoM kI AvazyakatAyeM ___sAMkhyikIya AdhAra para ausata bhAratIya ke liye, epha0 e0 o0 tathA DallU0 eca0 o0 ke 1964 ke vivaraNa ke viparyAsa meM, dainika rUpa se 2240 ke07 UrjA kI AvazyakatA hai| aneka prakAra kI samarthaka vivecanA dete hue DA0 dAMDekara, ratha, AcArya aura sukhAtme ne bhI isa mata kA samarthana kiyA hai| yaha 55 kigrA0 ausata bhAra vAle bhAratIya Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zAkAhArI AhAroM se UrjA 281 sAraNI 1. dugdha-zAkAhAra tathA a-zAkAhAra taMtroM ko tulanA a-zAkAhAra taMtra zAkAhAra taMtra 1. kala kailorI 2. vasA-mAna 3. proTIna 4. kolasTerola antargama 5. reze 6. viTamIna evaM aimIno amla ucca kailorI kSamatA ucca vasIya ucca proTIna ucca pacanIyatA ucca jaivikamAna neTa proTIna upayoga : 75-95 adhika nahIM B,2, TripTophena, bhIthiyonIna va rAibophlobina paryApta mAtrA meM saMtRpta amloM kI mAtrA adhika paryApta saMbhAvita sImita nimna para upayukta kailorI nimna vasIya nimna proTIna samucita pacanIyatA madhyama jaivikamAna ne pro0 u0:50-65 sAmAnyataH nahIM paryApta mAtrA inakI mAtrA aparyApta, para pUraka/ prabalita khAdyoM dvArA pUrita asaMtRpta amloM kI mAtrA adhika paryApta para kucha atirikta lenA Avazyaka vastutaH asaMbhava asImita 7. vasIya amla 8. viTamIna C 9. viSAktatA 10. vividhatA sAmAnya svAsthya prabhAva (1) bhAra vRddhi, moTApA (2) hRdaya roga-saMvedana (3) rakta cApa (4) kolona kasara (5) osTa yoperosisa (6) nazevAjI ( vyasana ) para prabhAva (7) dIrgha jIvitA (8) jovana dhArA (9) madhumeha 12. utpAdana mUlya 13. ausata kailorI vitaraNa kA pratizata paryApta paryApta saMdedanazIla ucca saMvedanazIla saMvedanazIla nagaNya 20% kama, moTApAhInatA nagaNya niyaMtrita karatA hai| asaMbhava asaMbhava vyasana ko kama karatA hai prabhAvita hotI hai jaTila niyaMtraNa kaThina zAkAhAra kI tulanA meM 3-10 gunA / bar3hatI hai sarala aura svastha rezoM ke kAraNa saMbhava bahuta kama 72 G6 kArbohAiDreTa vasAya proTIna zAke 25% adhika (i) proTIna kailorI maMhagI (ii) zAka-kailorI maMhagI saMtulita AhAra kA mUlya 15. kailorI mUlya 25% kama donoM hI 3-3 maMhagI Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 282 paM0 jaganmohanalAla zAstrI sAdhuvAda grantha [khaNDa ke kiye 0.8 grAma proTIna, 1.25 grAma vasA tathA 65 grAma kArbIhAiDreTa prati kigrA0 zarIra-mAra ke AdhAra para parikalita bhI kiyA jA sakatA hai| vizeSa prakaraNoM meM atirikta UrjA Avazyaka hotI hai| kailoriyoM ke atirikta, AhAra ko Avazyaka poSaka tatvoM kI bhI samucita mAtrA meM pUrti karanI cAhiye / inakI dainika AvazyakatAyeM sAraNI 2 meM do gaI haiN| yaha spaSTa hai ki zAkAhAra se zarIra ko UrjA aura poSaNa- donoM hI samucita mAtrA meM milate haiN| phira bhI, yaha pAyA gayA hai ki Aya ke ucca hone para loga proTIna aura vasAyeM adhika khAne lagate haiN| grAmINa janatA kA AhAra UrjA kI dRSTi se samucita hotA hai jaba ki zaharI jana khanija aura viTAminoM kI dRSTi se pUrNa AhAra letA hai| saMtulita AhAra poSaNa-vijJAna ke samucita jJAna aura usake arthazAstra kI jAnakArI ke abhAva meM yaha asantulana rahatA hai| 4. saMtulita zAkAhArI bhojanoM ke liye sujhAva aneka pUrvI aura pAzcAtya vidvAnoM ne vibhinna samUhoM ke liye santulita aura mitavyayI zAkAhArI bhojanoM ke sujhAva ke liye prayoga kiye haiN| inameM se do sAraNI 3 meM diye gaye haiN| yaha spaSTa hai ki bhA0 cikitsA anu0 pariSad sAraNI 2. kasorI aura poSaka padArthoM ko nyUnatama vainika AvazyakatA kailorI/poSaka nyUnatama AvazyakatA srota 1. kailorI 2240 AdhArabhUta sAta khAdya 2. proTIna 55 grAma dAla, sema; 0.8 grA/kigrA. 3. kArbohAiDreTa 358 grAma anna, kaMdamUla; 6.5 grA/kigrA. 4. vasA 69 grAma ghI, tala; 1.25 grA./kigrA. 5. namaka, soDi. klorAiDa 5.4-6.2 grAma vAhya aura aMtaHstrota 6. kailsiyama 0.8 grAma anna, dUdha, phalI 7. phAsphorasa 0.8 grAma anna, dUdha, phalI 8. poTeziyama 2.0 grAma maTara, sema 9. Ayarana, lohA 0.018 grAma pattedAra zAka 10. kApara, tAMbA 0.002-0.0050 grAma sema, IsTa, cAya, phallI 11.jiMka 0.015 grAma kAlI mirca, kaMda 12. ma~genIja 0.004 grAma pUrNa anna, phalI 13. maiganIsiyama 0.3-0.4 grAma cAya, kAphI, pUrNaanna 14. kobAlTa, bI-12 0.001-0.003 grAma AlU, anna, dUdha 15. AyoDIna 0.10-0.15 grAma AyoDInita namaka 16. phluorIna 0.003-0.03 grAma dUdha, sema, cAya niSkarSa 17. salphara, gaMdhaka dAla, phalI 18. molivaDInama anna, kAle raMga kI zAke 16. kromiyama sUkSma mAtrA yIsTa, pUrNa anna 20. selIniyama anna, phalI 21. nikela, Tina, silikana tathA vaineDiyama kArya ajJAta Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 360 zAkAhArI AhAroM se UrjA 283 sAraNI 3. praur3hoM ke liye prastAvita dugdha-zAkAhArI AhAra bhA0 ci0 a0 50, 1980 pArka aura gopAlana parimANa kaM0 parimANa ke0 mUlya 1340 1.20 400 1600 0.20 40 160 0.30 0.50 0.50 __0.10 0.15 75 25 0.20 75 75 0.15 30 15 0.15 150 95 0.75 200 120 1.00 315 0.75 870 grAma 2665 0 3.89 1065 2050 ke0 4.60 AhAra, jAti 1. anna, grAma 2. cInI, gur3a 3. dAla 4. mUMgasalI 5. partadAla zAka 6. anya zAka 7. kandamUla 8. phala 9. dUdha 10.dhI tela 11. yoga | *:::33. 0.15 010 | 8 35 2% 4% 7% sAraNI 4. vibhinna prastAvita bhojanoM meM UrjA vitaraNa AhAra, jAti saiddhAntika, sAraNI 2 bhA0 ci0 a0 50 pArka|gopAlana jaina 1. kArbohAiDreTa 63% 65% 60% 2. vasAyeM 28% 15% 17% 14.5% 3. proTIna 8% 6% 20% 4. zAka/phala Adi dvArA 1980 meM prastAvita AhAra UrjAtmaka dRSTi se ThIka hai para isameM paramparAgata zAkAhAra kI apUrNatA ke pUraka ke rUpa meM phala aura phaliyAM samAhita nahIM haiN| sAraNI 4 se yaha bhI spaSTa hai ki isakA UrjA-vitaraNa bhI saMtoSa janaka nahIM hai| isameM khanija bhI kama haiN| pArka ne gopAlana'' kA anusaraNa kara ina donoM hI dizAoM meM sudhAra kiyA hai| isa lekhaka ne bhI sAraNI 5 meM eka AhAra yojanA sujhAI hai| yaha na kevala mitavyayo hI hai, apitu yaha AhAra ke sabhI ghaTakoM kI santoSajanaka rUpa se pUrti karatI hai| yaha AdhArabhUta sAta ghaTakoM ko pUrNa mitavyayitA ke rUpa meM samAhita karatI hai| yadi isameM 10% zrama vyaya bhI jor3A jAve, taba bhI yaha mitavyayI rhegii| isa yojanA kA pUrNa vizleSaNa sAraNI 5 meM diyA gayA hai| yaha spaSTa hai ki zAkAhArI khAdya pUrNataH poSaka hote haiM / vizeSa AvazyakatA ke anurUpa isake anna aura phaliyoM kI mAtrA meM parivartita kara ise saMvarvita kiyA jA sakatA hai / dugdha-zAkAhArI bhojana se UrjA aura poSaka tatvoM ko paryApta pUrti kA tathya aba nirvivAda pramANita ho cukA hai| phira mo, pUrva aura pazcima isa AhAra-tantra ko aura bhI prabalita karane kA prayatna kara rahe haiN| ve soyAbIna, Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 285 paM0 jaganmohanalAla zAstrI sAdhuvAda grantha sAraNI 5 : ausata bhAratIya ke liye dugdha-zAkAhArI AhAra kA vivaraNa* : eka prAyojanA kra. AhAra ghaTaka mAtrA kailorI mUlya kArbo0 proTIna vasA reze khanija Ca, P mg. Fe, thA. rIbo0 niyA0 viTA0 vi0 (grAma) mg. mg. A C a. kArbohAiDreTa 1. pUrNa gehU~ kA ATA 300 1050 060 210 37 5.1 57 81 150 1165 35 87 15 13 87 2. cAvala 50 180 0.20 35 32 02 01 04 5 86 16 0.21 0.16 35 2 3. gur3a/cInI 30 120 020 30 - - - - 100 25 - - - - 4. kandamUla ( AlU) 50 50 0.10 12 0.85 05 05 03 5 20 035 005 0.05 06 12 9 430g 1.10 ba. proTIna 60 240 040 30 223 09 0.75 18 36 150 29 023 0 10 1-5 66 - 6. dUdha 200 120 1.00 10 86 17.5 - 1.6 420 260 0.4 0.08 0.20020 320 1 7. mUMgaphalI 25 125 0.25 7 7 10.0 75 0.6 300 140 25 05 0.17 22 15 . 285g 485 1.65 sa. vasA/tela 8. ghI/tela 25 225 0.50 da. khanija/viTAmina 9. pattedAra zAka 100 50 016 3.0 20 0.7 06 17 100 35 80 035 0.26 0 50 3500 40 10. anya zAka 50 25 0.16 1.8 09 05 03 0.6 1. 18 05 0.04 0.01 0.20 192 16 11. phala 30 20 0.15 4.3 0.2 07 03 0.1 3 35 0.33 - -- - - 1 12. masAle 10 30 0.10 2.1 1.4 1.6 3.2 0.45 63 39 1.8 0.02 0.03 .1 95 . 190g 125 105 yoga 930g 2235 4.30 345.2 83.5 61.171 1.40 15.651192 19385681888.16 248 21 4289 67 da. dainika nyUnatama AvazyakatA 2240 - 358 55 69 - - 1000 1000 30 2 15 163000 40 * isa sAraNI meM khanijoM kI mAtrA milIgrAmoM meM va vibhinna viTaminoM kI mAtrA antarrASTrIya ikAiyoM meM dI gaI hai| [khaNDa Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zAkAhArI AhAroM se UrjA 285 sAraNI 6. zAkAhArI evaM mAMsAhArI khAdya-ghaTakoM ke kailorI-mUlya prati paisA khAdya ghaTaka mAMsAhArI zAkAhArI gopAlana bhA.ci.pa. 125 paisA 134 325 2.4 4.50 400 3.00 2.0 1. kArbohAiDreTa 2. proTIna 3. vasA 4. phala/zAka jaina 127 2., 450 220 rAba amerikA 137 22 2018 makkA, yIsTa, kAI, alphAlphA Adi ke samAna gaira-paramparAgata zAkAhArI srotoM se naye-naye khAdyoM kA vikAsa kara " rahe haiN|' zAsana svayaM bhI isa ora dhyAna de rahA hai aura usakI ejensiyoM ne bhI aneka bahu-uddezyIya saste khAdyoM kA vikAsa kiyA hai| unhoMne mUMgaphalI, makkA, canA aura soyAbIna ke ATe tathA dugdha-cUrNa se ucca proTInI pIIema khAdya taiyAra kiyA hai| makkA, sorghama evaM vinole ke ATe se madhya amerikA meM inakeprinA nAmaka khAdya vikasita kiyA gayA hai| inakI susvAdutA utsAhavardhaka pAI gaI hai| ina khAdyoM kA UrjAmAna evaM proTInamAna paryApta ucca hotA hai| vibhinna dezoM meM skUlI bhojana yA madhyAhna bhojana ke samaya inheM diyA jA rahA hai| yahI nahIM, AhArazAstrI to peTroliyamasrotoM se 1:3 byUTena DAyola tathA 2.3 DAimethila haiprAnoika amla ke samAna 6 kai0/grAma ke samAna sAndrita UrjA vAle kArvohAiDreTa-pratisthApI khAdyoM ke vikAsa kI dizA meM kAma kara rahe haiN| isa prakAra, ve kRSi para AdhArita khAdhoM para nirbharatA ko kama karane ke prayatna meM lage haiN| Aja ke antarikSa-yuga meM aise sAndrita-UrjA ke khAdyoM kI mahatI AvazyakatA hai / 12 dugka-zAkAhArI khAdyoM ke sambandha meM uparokta tathya evaM vikAsa jainoM kI isa dhAraNA ko bala dete haiM ki zAkAhAra na kevaka eka dhArmika vizvAsa hai apitu yaha svastha, sukhI evaM dIrghajIvana ke liye tulanAtmakataH sarala evaM vaijJAnikataH samartha AhAra tantra hai| isake pracAra hetu Ayojita hone vAle aneka rASTrIya evaM antarrASTrIya sammelanoM kI lokapriyatA bhI isa tathya kA pramANa hai| 5. kailorImAna kA arthazAsa aura AhAra-mAnoM meM prabalana kisI bhA AhAra ke UrjAmAnoM ke vikAsa kA artha usase utpanna kailoriyoM ke arthazAstra se sambandhita hai / khAdyoM kI pratyeka koTi se prApta hone vAlI kailorI kA viziSTa mUlya hotA hai| sAraNI 4 se spaSTa hai ki hamAre AhAra kA lagabhaga 2/3 kailorImAna kArbohAiDreTI khAdyoM se prApta hotA hai| ye saste hote haiM, isaliye inheM "nissAra kailorI samUha' kahate haiM / uparokta prastAvita bhojanoM ke mUlya vizleSaNa se spaSTa hai ki kArbohAiDreTI kailoriyAM eka paise meM 12-13 taka prApta hotI haiN| isake viparyAsa meM, proTIna evaM zAkoM se prApta kailorI lagabhaga chaha gunI maMhagI hotI hai2-2.4 20/pasA / vasIya kailorI tigunI maMhagI par3atI hai-4 ke0/paisA / isa kailorI-mUlya se jJAta hotA hai ki yadi hameM AhAra kI kailorI bar3hAnA hai, to anna adhika khAnA cAhiye / isI prakAra, yadi hameM moTApA kama karanA hai, to hameM anna kama aura proTIna adhika khAnA cAhiye / isa dRSTi se mAMsAhArI proTIna kI kailorI bahuta maMhagI hai| yahI bAta isa koTi kI zAka kailorI kI hai / '3 isIliye mAMsAhArI bhojana, zAkAhArI bhojana se maMhagA hotA hai| yaha dekhA gayA hai ki zAkAhArI proTIna, mAMsAhArI proTIna kI tulanA meM 1/2-1/3 sastA hotA hai| isa prakAra bhojana kA mUlya isake proTIna para nirbhara karatA hai| amerikI vaijJAnikoM kA bhI yahI niSkarya hai lekina vahA~ vasIya kailorI kucha sastI Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 286 paM0 jaganmohanalAla zAstrI sAdhuvAda grantha [khaNDa par3atI haiN|'4, 15 kailoriyoM ke isa arthazAstra se hameM apane AhAra ke proTona aura UrjAmAnoM ko unnata karane meM sahAyatA mila sakatI hai| Ajakala zAkAhArI khAdyoM kI adhikatama upayogitA ke liye mAra/mUlya ke anupAta meM mitavyayitA kI ora adhikAdhika dhyAna diyA jA rahA hai| isase zAkAhAra ko to protsAhana milegA hI, ahiMsAdharma kA bho ghoSa hogaa| nirdeza 1. vilsana DI0 evA Adi; priMsipalsa Ava nyUTrIzana, jaoNna vAilI, nyUyArka, 1966, p. 200-122 2. phlaika herItA; indroDakzana TU nyUTrIzana, maikamilana, nyUyArka, 1976, peja 19 3. rAva, hvo0 ke0 Ara0 bI0 phuDa, nyUTrIzana aiMDa povarTI ina iMDiyA, vikAsa, dillI, 1982, p. 146 4. (a) dekhiye, nirdeza 2, peja 421-26; (b) Alima, meriyana; sAiMsa Ava nyUTrIzana, maikamilana, nyUyArka, 1977, peja 92-98 5. gopAlana, sI0; nyUTrITiva velyUja Ava iNDiyana phuDsa ( hindo), caNDIgar3ha, 1974 6. dekhiye, nirdeza 4 peja 92-93 7. dekhiye, nirdeza 3, peja 138 8. vahI, peja 204 9. pArka, je0 I0 aura pArka, ke0; TeksTa buka Ava pI0 esa0 ema0, mAnota, jabalapura, 1987 10. dekhiye, nirdeza 5, peja 140 11. dekhiye, nirdeza 4, peja 284-86 12. dekhiye, nirdeza 1, peja 497-502 13. dekhiye, nirdeza 2, peja 447 14. dekhiye, nirdeza 2, peja 443 15. kiMDara, phAyA; mola mainejamenTa, maikamilana, nyUyArka, 1973, peja 39