Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
૩૧ મુ ૪૩જો
સ. ૨૦૪૮
સન ૧૯૯૧ ડિસેમ્બર
240
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
ર. માનસગજી બારડ માર્રક ટ્રસ્ટ – સ`ચાલિત `
પા
[ઇતિહાસ-પુરાતત્ત્વનું એક માત્ર ગુજરાતી માસિક ] આદ્ય તંત્રી : સ્વ. માનસગજી બરાડ
૩૧મા દીપાત્સવાંકની પૂતિ
ટાટુની વિરલ ગણેશ-પ્રતિમા
[જુએ ગત ‘ દીપેત્સવાંક' પૃ. ૬૩-૬૪]
For Private and Personal Use Only
તત્રી-મ'ડળ :
પ્રેા. કે. કા. શાસી
ડૉ. ના. કે. ભટ્ટી ડૉ. સૌ. ભારતીબહેન
શેલત
240
in wane
TH DEST
'
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
3
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
આાજીવન શિક્ષણકાર્ય માં અસ્ત અને હવે નિવૃત્ત થયેલા શ્રી નટવરલાલ શરલાલ જોશીને નિજાનંદ વ્યક્ત કરતાં એમનાં ૪૫ જેટલાં લઘુકાવ્યેના આ સંગ્રહ છે, 'પથિક'ના વાચક્રને એમનાં કાયૅ ને પશ્ચિય ‘દીપેાત્સવી-અઢમાં છપાયેલાં કાવ્યેથી આ પૂર્વે આવ્યે છે, જેમ ગભીર કાવ્યકૃતિએ એમણે સર્જી છે તે પ્રમાણે હળવુ હાસ્ય આપનારી કૃતિઓ પશુ. એમણે આપી છે. ૧૯૪૯ની એક રચના સિવાય ખાકીની મેટા ભાગની રચનાએ નવમા દસઢાની છે, આ દેશમ૯ ઢાળ્યે ઉપરાંત આમાં સુમધુર ગદ્યકાળ્યે પણ કઈ ક્રાઇ સુલભ છે, વિચારની ગહનના તેમ ગાંભીય પણ છે. તે હળવાશ પણુ અહીં સુલભ છે. હજી પણ મા ઉમરે પણ નવી નવી રચનાએ આપી એએ પાતાના સમયના સદુપયોગ કરે છે, વૃદ્ધત્વને આરે પહેાંગેલા મા મહાનુભાવતા ‘વસવસા' અમને નેંધપાત્ર જણાયે છે :
“નિહાળી જન અન્યનું નિધન ને અને થાય કે જતેા રહીશ એક દી હું પણુ એ સમે શક ના; છતાં ન દુખ ઐહતુ, નિયમ એ રહ્યો. શાશ્વત, પરરંતુ ઝરણાં, નદી, ઉદધિ, ચૈામ ને પહાડની લતા, તરુ સુમે* તણી, પ્રિયજના, ખગા, પ્રાણીએ તણી સરસ સૃષ્ટિ આ થતી વિલુપ્ત તે કાળથી જતા વસવસા રહી; અવર દુખ ના * દિલે.”
આ કવિને ઉક્ત વિષયના વસવસાના અપવાદે દિલમાં બીજુ કાઈ પણ દુઃખ નથી, અમને ભારતીયતત્ત્વજ્ઞાનને નિગ્રેડ આ છેલ્લા નાના વાકયમાં અનુભવાય છે,
૪. સૈન્ગવી સંસ્કૃતિ – લેપ, કૃષ્ણ 2ાપણલાલ જેતલી, પ્ર. અખિલ ભારતીય સિંધી સાહિત્ય વિદ્મપરિષદ, ૧/પ સરસ્વતી । . હા સાસાયટી, ૮૧૯-એ, ભવાની પેઢ, પુણે-૪૧૧૦૪૨, ડેમી સિન્ગલ ૮ પે૭ પૃ. ૧૬ +૯૬; ૧૯૯૧; ફ્રિ રૂ. ૩૦/
‘ક્રાવ્યતીથ' સાહિત્યશાસ્ત્રી' આયુર્વેદરત્ન' વગેરે અનેક પદવીના ધાર૪, ૧૧ જેટલા ઉચ્ચ ક્રેટિના સત્કાર પામી ચૂકેલા, સિ`ધી-હિંદી-સ સ્કૃત-મરાઠી-ગુજરાતી આ ભાષાનુ· અધિકૃત જ્ઞાન ધરાવનારા, પ્રાચીન ઇતિહાસ-ભ ષાવિજ્ઞાન-પુરાતત્ત્વ, એમાં પણ મેહે જોન્દડા અને હડપ્પાની ચિત્રલિપિના અભ્યાસી ૫. કૃષ્ણચંદ્ર 2ા પણુલાલ જે લી, ૮૧ વર્ષની જીવનયાત્રા કરી લા અને હજીએ સપૂર્ણ ચક્તિથી સ ંશોધન ક્ષેત્રે સતત પ્રવૃત્તિશીલ રહી સ'શેાધતકાય કરી રહેલા છે. પરિષદે પ્રસિદ્ધ કરેલી દસ પુસ્તિકાએમાં પુષ્પ ૧, ૨, ૪, ૫, ૬, ૮, ૯ અતે ૧ તેા એમનાં જ છે અને એ બધાં માટે ભાગે પુરાતત્ત્વ વિશેનાં છે. સિધી વ્યાકરણ જેવા વિષય ખેડનારા આ વિદ્વાન વર્ષાથી મેહે'જો-ડે! અને હડપ્પામાંથી સપ્રાપ્ત સિંધુ સ ંસ્કૃતિ અને સભ્યતાને પણ ઊંડા અભ્યાસી છે. એમણે સૈધવી સસ્કૃતિ શીષ થી મરાઠી ભાષામાં પ્રસ્તુત કરેલા આ લઘુમ થના ૧૩ નિભ'ધામાં ભાષા અને સસ્કૃતિને અભ્યાસ આપતાં આપતાં સિંધુ સંસ્કૃતિની ચિત્રલિપિને પશુ ઉકેલવાને પ્રશસ્ય પ્રયત્ન મૂર્ત કરી ભાગ્યેા છે. ત્રીસ મુદ્રામાં રજૂ થયેલી લિપિને વાંચી બતાવી છે. આ લિપિમાં એમણે ઉકેલેલા શબ્દને વૈકિ ભાષા સાથેના સબંધ પણ સભાનતાથી સુચચૈ છે, મુદ્રાઓમાં અપાયેલા ‘વાસ્ત૪' ચિત્તુનુ પણ રહસ્ય એમણે એક નિબધમાં ખતાવ્યું છે, મક્ષિપ્તમાં પણ ૧૨ આ નિષ્ઠ ધમાં આપેલી મેહે જો-ડેની સસ્કૃતિ ધ્યાનાક છે, ત્રીજો નિ વેદ આણિ નાગ સસ્કૃતિ' પણ મહત્ત્વના છે. ૭મું વ્યાખ્યાન વિઠ્ઠલ' શબ્દનું મૂળ હિન્દી ભાષામાં હોવાની ચર્ચા કરે છે. માત્ર વિઠ્ઠલ' શબ્દને જ નહિ, બીન અનેક શબ્દને ભારતવર્ષીય પ્રાચીન ભાષામાં રૂપાંતરિત થઇને આવેલા શબ્દો સામે ઢોવાનો ખ્યાલ આ વિદ્વત્તાપૂર્ણ નિષધ આપે છે. આપણે તે ‘વિઠ્ઠલ' શબ્દને વિષ્ણુ' શબ્દના એ પ્રાકૃત વિકાસ ‘વિષ્ણુ' અને ‘(૧ ́' માં જોઇયે છિયે અને વિદ્ને' પરથી સસ્કૃતીકરણ પામેશે। શબ્દ વિઠ્ઠલ' છે એમ સ્વીક્રારિયે છિયે વિઠેખા' એ જ ચતુર્ભુ જસ્વરૂ૫ માટે પ્રચાજાય છે.
આખા ગ્ર‘થ ગંભીર વિચર્યાથી ભરેલે છે એ નોંધપાત્ર છે.
- ત્રી
For Private and Personal Use Only
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
૨
સાભાર – સ્વીકાર
૧. ઇતિહાસમધુ-લેખક અને પ્રકાશા પ્રા. ડૉ. મુગટલાલ બાવીસી, ૪/૪ શ્રી સાંઈ એપાટ મેન્ટ્સ, હવાડિયા ચકલા પાછળ, સુરત-૩૯૫૦૦૩; kl, ૧૬ પેજી રૃ. ૧-૧૪૬; ૧૯૯૧; મૂલ્ય ૨. ૩૦/
ઈતિહાસનાં અયન અને અધ્યાપનના કાય માં વર્ષોથી સતત ચિત્ત ચેઢાઢીતે અનેક વિષય ઉપર અવારનવાર ઇતિહાસ પરિષદેશનાં અધિવેશને અને નાનસસ્ત્રોમાં તથા સ્વતંત્ર રીતે પણ સામયિામાં નિખા રજૂ કરતા હૈં।. બાવીસીનેા પસંદ કરેલા ૧૫ નિબધાનેા •ઇતિહાસમધુ' એ શી કથી આ સંગ્રહ પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવ્યા છે. પ્રથમના એ નિબંધ ભારતવર્ષના એ નામાંકિત ઈતિહાસ-ન્સ કે સ્વ, શામજી કૃષ્ણ વર્મા અને કનૈયાલાલ મા. મુનશીના ચરિતથી વિભૂષિત છે. તે સ્વાતંત્ર્યસેનાની અને શ્રી મુનશી તે। રાજ્યચાસનના એક મહત્ત્વના સૂત્રધાર બની ચૂકયા હતા, સાહિત્યકાર તરીકે તે। એ ગુજરાતના મૂર્ધન્ય સારસ્વતોમાંના એક છે, કલકત્તાના સ’ક્ષિપ્ત ઈતિહાસ'એ કલકત્તાની વિશિષ્ટતા બતાવતા નિબધ છે, તેા પોતાના વતન * લીંબડી રાજયની કૃષિનીતિ' તથા ‘વાંકાનેર રાજ્યની હરિજન ઉપકારની નીતિ' સૌરાષ્ટ્રને લગતા નિબધ છે, સુરતમાંના લાંબા ગાળાના નિવાસને કારણે ‘સુરતમાં ખિલ](ચળવળ અને પૂર્વ'ના સ્વાતંત્ર્યચળવળ અને રાજપીપળા એ નજીઢના નગરને પણ અભ્યાસના વિષય બનાવ્યા છે. ગુજરાતમાં હિન્દી રાટ્યિ મહાસભાનાં અધિવેશને!' ' હરિપુરા મહાસભાને લગતાં રાષ્ટ્રભક્તિનાં ગીતો' સ્વરાજ્ય માટેની લડતની ભુલાઈ ગયેલી વાતાને વાચા આપી રહ્યાં છે. · સૌરાક્ર્માં દેશી રાજ્યેતુ વહીવટીતંત્ર ’ એ તેા તદ્દન વિસારે પડેલા વિષય જીવતા કર્યાં છે, ’ ‘માધુનિક ગુજરાતમાં ઇતિહાસ-સંશોધનની આછી ઝલક' એ આપણે ત્યાં ઋતિહાસના થતા વિવિધ વિષયના અભ્યાસના પરિચય સુદ્ધભ કરી આપે છે, ખીજા પણ મહત્ત્વના નિબધા સગ્રહાયા છે ઈતિહાસના વિદ્યાથી ઓને આ પદરે નિબંધ માગ દશ બની રહે તેવા છે,
૨. વાત વ્યસ ગ્રામમાં અમરેલી – લેખક અને પ્રકાશક ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ, રૂવાપરી રે૩, સાંઢિયાવાડ નાકા, ભાવનગ-૩૬૪૦૦૧; ા. ૧૬ પે૭ પૃ. ૨૨ + ૧૬૦; ૧૯૯૧; કિં ૨. ૩૫/
.
સૌરાટ્ના ઇતિહાસના અભ્યાસમાં રચ્યાપચ્યા રહેલા, અનેક સામયિકામાં સંશાધનાત્મ* લેખા અને નિભધા આપતા પ્રે. ૐૉ. મહેબૂબ દેસાઈ એમના ક્રિ'મતો લેખાથી પથિક'ના વાચક્રને પરિચિત છે. આ ગ્રંથમાં એમણે ‘અમરેલી' ને જીવંત કરી આપ્યુ છે. દસ નિબધા તથા ત્રણ પરિશિષ્ટ અને સદ - સુચિથી મર્પિત આ ગ્રંથમાં ૧. પૂજ્મકા આપ્યા પછી, ૨ અમરેલીમાં અસહકારની ચળવળ, ૩. મીઠા સત્યાગ્રહમાં અમરેલી, ૪. હિન્દુ છેડાની લતમાં અમરેલી પછી ૫ ગાંધીજી અને અમરેલી વિશે જણ વતાં ગાંધીજીની અમરેલીની ત્રણ ઐતિહાસિક મુલાકાતેને ખ્યાલ સુલભ કરી આપે છે. અમરેલી અને રાજ્ય પ્રજામ`ડળનાં અમરેલીમાં થયેલા પાંચમું-સત્તરમું અને મતિમ એ ત્રણ અધિવેશને ઉપરાંત · અમરેલી પ્રાંત પ્રામડળતુ પ્રથમ અધિવેશન' એમ ચારે અધિવેશનને પ્રસંગ નિરૂપિત ક્રર્યાં છે. છ મા નિબંધ * અમરેલી પ્રાંતમાં રચનાત્મક પ્રવૃત્તિઓ' નીચે ‘હરિજન સેવા’ખાદીકાય ' અને ચર્માલય'ની પ્રતિ વિશે માહિતી સુલભ છે. ૮ મે નિખધ એ રીતે મહત્ત્વને છે કે એમાં અમરેલીના બાવીસ જેટલા મહાનુભાવેની વિવિધક્ષેત્રે અમરેલીને મળેલી સેવાએ વિશક્તાથી સુલભ થઈ છે. ૮ મે નિખ`ધ અમરેલી પ્રાંતના સેનાનીએાની નામાવિલ અને તેમને લડતમાં ક્રાળા અને ૧૦ મા અમરેલી પ્રજાતંત્રના માગે.' એ વિષયે ચગે છે. ત્રણે પરિશિષ્ટ માહિતીથી સભર છે,
અમરેલીની જેમ સૌરાષ્ટ્રનાં ખીજા મહત્ત્વનાં નગરના આવે! પરિચય žા, દેસાઈ આપી શકે એમ છે. વિનતિ કરિયે ૐ ?
૩. નિજાનંદ – લેખક અને પ્રકાશક શ્રી નટવરલાલ શ'કરલાલ ોષી, ૧૬ અબિક્રાકુ જ સાસાયટી, મણિનગર, અમદાવાદ-૩૮૦૦૦૮; ૪, ૧૬ પેજી રૃ. ૭+૪૮; ૧૯૯૦; ક્રૂ'. ૨, ૧૨/
For Private and Personal Use Only
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
દીત્મવાંક-પૂર્તિ (કિ શ૩-)
આઘા તંત્રી : સ્વ. માનસંગજી બારડ
તંત્રી-મંડળ() વાર્ષિક લવાજમ : દેશમાં રૂ.૩૦/પથિક પ્રત્યેક અંગ્રેજી મહ-[ Bકે. કા. શાસ્ત્રી () વિદેશમાં રૂ. ૧૧૧/-, છૂટક રૂ. ૪નાની ૧૫ મી તારીખે પ્રસિદ્ધ થાય ! ૨, ડે. નાગજીભાઈ ભટ્ટી, ૩. ડે. ભારતીબહેન શેલત છે. પછીના ૧૫ દિવસમાં અંક - મળે તે સ્થાનિક પિસ્ટ ઓફિસ
| વર્ષ ૩૧ ] માર્ગશીર્ષ, સં. ૨૦૪૮:ડિસે.સને ૧૯૯૧ [અંક ૩ માં લિખિત ફરિયાદ કરવી અને
અનુક્રમ એની નકલ મને મેકવી. ૦ પર્થિક સર્વોપયેગી વિચાર ભાવના અને જ્ઞાનનું માસિક છે.
અશ્વ એતિહાસિક પરિપ્રેકલમાં) શ્રી પ્રભાતસિંહજી મે. બારોટ ૨ જીવનને ઉદર્વગામી બનાવતાં |
સાહિત્યકાર (લધુવાર્તા) શ્રી પયૂષ પંડ્યા, “જાતે ૯ અભ્યાસપૂર્ણ અને શિષ્ટ મૌલિક માણેક ( ) શ્રી ચંદ્રકાંત પટેલ ૧૪
૧૮ લખાને સ્વીકારવામાં આવે છે. હું શુ તાનસેન મુસલમાન હતા ? શ્રી હસમુખભાઈ વ્યાસ ૦ પ્રસિદ્ધ થઈ ગયેલી કતિને કરી | આઝાદીના આંદોલનમાં ડે. મગનભાઈ આર. પટેલ રક પ્રસિદ્ધ કરવા માટે ન મોકલવાની
મહિલાઓનું પ્રદાન લેખકોએ કાળજી રાખવી. ! મિયાણની વિષ્ણુપ્રતિમાં શ્રી દિનકર મહેતા રદ ૦ કૃતિ સારા અક્ષરે શાહીથી અને !
ટીંબા અને જેસાજી ઠાકોર શ્રી વીરભદ્રસિંહ સોલંકી ૨૮ કાગળની એક જ બાજુએ લખેલી હેવી જોઈએ. કૃતિમાં કોઈ અન્ય ભાષાનાં અવતરણ મૂકયાં હેય તે એને ગુજરાતી તરજમે વાર્ષિક ગ્રાહકોએ પિતાનું કે પોતાની સંસ્થા કોલેજ યા આપને જરૂરી છે.
શાળાનું લવાજમ રૂ. ૩૦/- હજી ન મોકલ્યું છે તે સત્વર • કૃતિમાંના વિચારોની !
મ.એ.થી એકલી આપવા હાર્દિક વિનંતિ. સરનામામાં ગોળ જવાબદારી લેખકની રહેશે. !
વલમાં પહેલો અંક કયા માસથી ગ્રાહક થયાનું કહે ૦ પથિક 1 પ્રસિદ્ધ થતી કૃતિ
છે, એ માસ પહેલાં લવાજમ મળવું અભીષ્ટ છે. એના વિચારો-અભિપ્રાય સાથે
અગાઉનાં લવાજમ એક કે એકથી વધુ વર્ષોનાં બાકી છે તેઓ પણ તંત્રી સહ” છે એમ ન સમઝવું
સવેળા મોકલી આપવા કૃપા કર. અંક હાથમાં આવે એ ગાળામાં • અસ્વીકૃતિ પાછી મેળવ
લવાજમાં મોકલી આપનારે આવા વર્તનને ધ્યાનમાં ન લેવા વિનંતિ. વ જરૂરી ટિકિટ આવી હશે ! તે તરત પરત કરાશે,
પથિકના આશ્રયદાતા રૂ. ૧૦૦૧/-થી અને આજીવન સહાય ૦ નમૂનાના અંકની નકલ માટે રૂ. ૩૦૧/-થી થવાય છે. ભેટ તરીકે પણ રકમ સ્વીકારવામાં ૩-૫૦ની ટિકિટ મોકલવી.
આવે છે. સ્વ. શ્રી. માનસંગજીભાઈના અને પથિક'ના ચાહકોને મ.એ. ફટ પત્ર લેખો ! પયિક કાર્યાલયના નામના મ.. કે ડ્રાફટથી મોકલી આપવા વિનંતિ. પયિક કાર્યાલય, મધુવન, એલિસ આ છેલ્લી બે પ્રકારની તેમ રૂ. ૫૦ થી લઈ આવતી વધુ ભેટની જિ. અમદાવાદ-૩૮૦૦૦૬ | રકમ અનામત જ રહે છે અને એનું માત્ર વ્યાજ જ વપરાય છે. પથિક-દીપસવાંક-પૂતિ ડિસેમ્બર/૧૧
વિનતિ
For Private and Personal Use Only
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
ભક્તકવિ દયારામનો સારસ્વત-વારસે આથમે
અત્યંત દુઃખને વિષય છે કે ગુજરાતના મધ્યકાલીન ત્રણ ઉગ્ય સારસ્વતો “નરસિંહ મહેતા પ્રેમાનંદ' અને “ય રામ’ એમાં તો ભક્ત કવિ-બંસીલના કવિ' દયારામના શિષ્ય રોડ જેશીને પુત્ર હિંમતરામ, એને છગનલાલ અને એના જીવનલાલ (જન્મ સં. ૧૯૬૮-ઈ. સ. ૧૯૧૨) એમનું અવમાન રાજોટમાં એમન, વર્તમાન નિવાસસ્થાને તા. ૧૯ મી નવેમ્બર (૮૦ માં વર્ષ) થયું મૂળ ડાઈના વતની અને ત્યાંથી વડોદરા જઈ રહ્યા ને વકીલાતની સનદ મેળવી, દરમ્યાન મુખ્ય વિષય હિંદી સાથે એમ એ, પણ થયા. એ દરમ્યાન ભક્તકવિ દયારામભાઈના વિષયમાં અનેક લેખ દ્વારા અને કવિશ્રીનાં કાવ્યોનો પણ ડાં સંપાદન દ્વારા ખ્યાતિ પામેલા આ વિધાનની રાજકોટમાં માતશ્રી વીરબાઈમા મહિલા કૅલેજ' શરૂ થયા પછી હિંદીના વ્યાખ્યાતા તદીકે પસંદગી થઈ, જયાં નિવૃત્તિવયે પહોંચતાં નિવૃત્ત થયા. સેવાકાલમાં કોલેજ પાછળની સેતુબંધ સાયટીમાં મકાન બાંધીને રહેતા થયા. અહીં બેસી એમણે મુખ્યત્વે ગુજરાત સાહિત્યસભા-અમદાવાદ માટે દયારામ-રસધારાના ૯ ગ્રંથ અને દયારામ-ગાંધારાના ૪ ગ્રંથ પિતા પાસે સચવાયેલી અને બીજેથી પણ પ્રાપ્ત દયારામભાઈના હસ્તાક્ષરે ની તેમ શિષ્યોની કરેલી હસ્તપ્રતોમાંથી તૈયાર કરી આપ્યા, જે પ્રસિદ્ધ થયા (૧, ૨, ધારાને ૮ મો ગ્રંથ છપાઈ રહ્યો છે.)
એમની પાસે શ્રી દયારામભાઈ પોતાની રચનાઓ કેવા લય અને ઢાળ-તાલથી ગીતા એને વાસે અવિકલ સચવાયેલું હતું. આપણે આ વરસે સદંતર ગુમાવ્યો છે એ ગુજરાતના સમાજને ભારે ફટકો પડ્યો છે. આનાથી વિશેષ મોટું દુઃખ શું હોઈ શ? ? શારીરિક અશક્તિ અગર નબળાઈ માટે આયુર્વેદિક
અકસીર ઔષધ
અબ્રક ભસ્મ' (સહસ્ત્રપુટી) અસલ શાસ્ત્રીય પદ્ધતિએ બનાવેલ સહયપુટી અઘિક ભમ
મેળવવા લખે અગર મળે? શ્રી ગુલાબકુંવરબા આયુર્વેદિક સાસાયટી
બેડી રેડ, પિ. બ. નં. ૯૯ જામનગર (૩૬૧ ૦૧)
Phone : 49377 SHREE GANESH AGENCIES
Opp Taluka School No. 8,
SADAR,
R A J K 0 1 : 360 001 Jealing lc BHOR MARBLE TILES, WALL PAPERS, REXINE, ETC. Authorised Dealers :- BHOR INDUSTRIES, LTD.
ડિસેમ્બર ૧૯૯૫ પથિક-દીપેસવાં-પતિ
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
- -
For Private and Personal Use Only
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
અશ્વ
让
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
[ ઐતિહાસિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં ]
શ્રી. પ્રભાતસિદ્ધ મા, મારોટ
(૧) અશ્ર્વના પૂર્વ ઇતિહુઁાસ ઃ પુરાતત્ત્વીય ખાદકામ દરમ્યાન મળી આવેલ અશ્વનાં અસ્થિ પિંજરાના પરીક્ષણ ઉપરથી જાણ્યું છે કે અશ્વના વિકાસની શરૂઆાત પાંચ કરોડ સાઠ લાખ વરસ પહેલાં થયેલી એના પ્રાથમિક સ્વરૂપમાં એ ‘બ્રાયન થેરિયમ' પ્રાણી હતા અને ઍની ઉત્પત્તિની શરૂઆત દક્ષિણ અમેરિકામાં થઈ હતી. એની ઊંચાઈ ભાર ઈંચ અને એને ચાર ક્રુણા હતા, પરંતુ ચાર કડ વરસની બદલાતી માખેહવા સામે એ પ્રાણી ટકી શકયુ નહિ.
ત્યારબાદ એરિહિયસ અને ઈપિહિમસ પ્રાણીએ...ના વિકાસ થયા. એ પણ હાયરાકેથેરિયમ જેવાં જ હતાં, પરંતુ એમના દૂત મજબૂત હતા.
પાછળથી પિલિએ સીન યુગમાં ડાયરાકેથેરિયમ કરતાં ત્રણ ગણા પ્રાણીએ વિકાસ પામ્યાં અને પછી એકસો વિકાસ થયે આ હતી. એ પૂરા અશ્વ હતે.
એકવસ : આ પ્રાણીની પ્રથમ ઉત્પત્તિ ઉત્તર અમેરિકામાં થઈ ત્યાંથી એનું સ્થળાંતર દક્ષિણ તરફ થયું'. આ પ્રાણી ‘અમેરિકાને પ્રથમ અશ્વ' કહેવાયુ, અમેરિકામાંથી દક્ષિણ આફ્રિકા, યુર।પ અને એશિયામાં એને ફેલાવા થયા. આ પ્રાણીના શરીરના બાંધાના નિર્માણમાં પ્રઐતિહાસિક ઢાલનાં ત્રાસનાં મેદાનાએ મેટા ભાગ ભજવેંા હતા. પ્રાગૈતિહાસિક કાલનાં માનવોએ ટોળાં મેઢે શિકાર કરી આ પ્રાણીઓના નાશ કર્યો હતે!. ફ્રાંસના સેવૂત્રે નામના સ્થળ પાસે પુરાતત્ત્વીય ખાદ્દકામ દરમ્યાન આ પ્રાગૈતિહાસિક અશ્વનાં એક લાખ હાડકાં મળી આવ્યા છે.
મોટા કદનાં પલિએક્રિયસ પ્રાણીની ઊંચાઈ ૫૮ ઈંચ
આ એકવસ પ્રાણીની એલાદથી ભૂતળ અને આબેહવાના આધારે (૧) સ્ટેપી, (૨) જંગલી તે (૩) ટાપૅન એમ ત્રણ અશ્વ-એલાદેશના વિકાસ થયો. એમાંથી ટાપૅન અશ્વ જ આપણા કાઠિયાવાડી અને આરબ અશ્વને પૂર્ણાંજ છે,૨
ઢાન : આજે ટાપૅન એના મૂળ સ્વરૂપમાં ઉપલબ્ધ નથી, કેવળ એનાં રૂપાંતરિત સ્વરૂપો જ જોવા મળે છે. એના શરીરની રચનામાં નાનકડી મેાકલી, માટુ' માથું, નાના કાન, મેટી આંખા, સીધા અંતર્ગોળ ચહેરા, ટૂંકા વેલ, સશક્ત મને સહનશીલ શરીર, આધુ વજન, પગ લાંબા અને પાતળા, મધ્યમ કદના અને મજબૂત ડાખલા, લાંબી કેશવાળી, દર જેવે! ભૂખરા રંગ અને પીઢ તથા પગ ઉપર કાળા પટા હેાય છે. ક
(૩) સાહિત્યમાં અર્ધ : વેદમાં અશ્વ વિશે અનેક વિચારા વ્યક્ત થયા છે. એમાં ધની ઉત્પત્તિને માનવજાત માટે ઉત્સવના દિવસ ગણાવ્યા છે
રામાયણ : કેયી મે મહારાજ દર્શરથના રથનું સારચિપણુ` કર્યું." હતું. રામવિવાદમાં અશ્વના નૃત્યનું વન આવે છે. શ્યામકણું અધનું વિરણ અને એના અશ્વમેધ યજ્ઞમાં બલિદાનની વાત આવે છે. મહાભારત : મહાભારતમાં ભીષ્મપ મા યુદ્ધપમાં અશ્વનું વિવેચન આવે છે. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ એ વખતના શ્રેષ્ઠ સારથિ હતા. પાંચમા પાડવ નકુલ અન્ધ-ઉછેરની વિદ્યામાં પારંગત હતા, મહાભારત યુદ્ધતા સમયમાં અશ્વદળના યુદ્ધમાં ઉપયેત્ર થયા હતા.
અગ્નિપુરાણ : આ પુરાણુ ! ૨૮૯ મા અધ્યાયમાં ‘શાલિડાત્રસ ંહિતા'ના સાર આપ્યા છે, * સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છ ઈ તહાસ પરિષદ-૯ મા ઊના-અધિવેશન-તા. ૧૨-૧-૯૧ ના પથિક-દીપે સર્વાક -પૂર્તિ "
ડિસેમ્બર/૧૯૯૧
For Private and Personal Use Only
3
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
શાલિહોત્રસહિતા ? અશ્વનું સુક્ષ્મથી અતિસમ વૈજ્ઞાનિક વિવરણ “શાલિહેત્રસંહિતામાં આપ્યું છે. શાલિહેત્ર ઋષિ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના ગુરુ સાંદીપનિના પણ ગુરુ હેવાનો ઉલ્લેખ મળે છે. શાલિહોત્ર ઋષિએ અધસંબધી પરંપરાગત સંશાધતેને બારીક અભ્યાસ કરી, સ્વયં પરિભ્રમણ કરી અશ્વનાં તમામ પાસાંઓનો અભ્યાસ કર્યો અને માનવકલ્યાણ માટે અશ્વારોહણની એક વિશિષ્ટ પતિ દર્શાવતી “શાલિહેગસંહિતા'નું નિર્માણ કર્યું, જે આજે પણ પૂર્ણપણે ચરિતાર્થ છે. એમાં (1) અધિનું સ્વભાવદર્શન, (૨) અશ્વના વર્ણભેદ-પંચમહાભૂતો પ્રમાણે છાયા પરીક્ષણ, (૩) અશ્વનું સામુદ્રિક શાસ્ત્ર, (૪) અશ્વની આયુર્વેદિક ઉપચાર પદ્ધતિ, (૫) શકુન શાસ્ત્ર, (૬) સારવિદ્યા, (૭) અશ્વનાં માપ અને (૮) તિષનું વિશદ વર્ણન કર્યું છે. એમાં પણ અશ્વનાં રૂપ આકાર સૌદર્ય અને શક્તિની બાબતમાં “શાલિહેરાસંહિતા આજે પણ અવાંચીન જેવી અને અદભુત છે. એનું હા પામી આજે પણ પશ્ચિમના લેકે દંગ રહી જાય છે,
ત્યારબાદ અશ્વ વિશેની લિખિત માહિતી ઈ.સ. પૂ. ૭૩૦ થી ઈ.સ. ૩૫૬ વચ્ચે થઈ ગયેલ ગ્રીક અશ્વવિશારદ “ઝેનફોન” (Xenophon) ગ્રીક અશ્વની ઐતિહાસિકતા તેમ ઉપચાર શિક્ષણ અને વિશિષ્ટતાઓનું વર્ણન કર્યું છે.*
- ત્યારબાદ ધારાપતિ મહારાજ ભેજ-વિરચિત “શાલિહોત્ર'માં એ સમયના અશ્વનું વિવરણ આવે છે. મુખ્યત્વે એ “શાલિહોત્રસંહિતાના આધારે જ લખાયેલું છે.
પાછળથી રચાયેલા ગ્રંથમાં અશ્વિની બાબતમાં ગ્રંથકર્તાઓ “શાલિહેત્રના વિચારોને જ વાળતા જણાય છે.
(૩) શિલ્પ સ્થાપત્ય અને ચિત્રકલામાં અધઃ પ્રગૈતિહાસિક કાલના માનવે શિલ્પચિત્રમાં કરેલું અશ્વનું આલેખન એ સમયના એકવસને મળતું આવે છે.
મિસરની ચિત્રલિપિમાં મળી આવતું અશ્વનું આલેખન આપણા રૂપાળા આરબ કે કાઠિયાવાડી અન્યને મળતું આવે છે.
સેમેટિક સભ્યતાનાં મળી આવેલાં શિલ્પમાં યુદ્ધભૂમિ પર અશ્વ વધારે વજનદાર અને માંસલ લાગે છે.
ગ્રીક અને મન સભ્યતાઓના અશ્વ વજનદાર મોટા કદના અને માંસલ લાગે છે, એ થી અથવા જંગલના અશ્વમાંથી ઉતરી આવ્યા હોય એવું દેખાય છે.
. સૌ વશન ભારતીય ચિત્રોમાં અને ગતિવાળો. ટૂંકી ગરદનને અને વકિા ડેકવાળા બતાવ્યા છે. રાષ્ટ્રચિદનમાં છે. ગારસિક સભ્યતાનાં ચિત્રોમાં અશ્વો રૂપાળાં ગતિવાળા અને ‘શાલિહોત્ર'માં વર્ણવેલ અશ્વોને મળતા આવે છે,
સૌરાષ્ટ્રનાં સૈધવ અને મૈત્રક કારનાં એમાં પણ અશ્વ “શાલિડેત્રમાં વર્ણવેલા અવો જે જ છે, પરંતુ એમાં રહેલી સવારની વેશભૂષા વધારે બારીકી-વાળી છે.
જેવાઓના રાજ્યકાલનાં ધૂમલી તો તેરમાં યુદ્ધ અને શિકારની સ્થિતિમાં કારેલા અaો વાંકી ડોક, ટૂંકી ગરદન, પંછડાં અને પગના આકાર પરથી સંપૂર્ણપણે “વિહેત્રમાં વર્ણવેલ શ્રેષ્ઠ અક જેવા જ લાગે છે.
જાડેજા ચિત્રોલીમાં આલેખાયેલાં અને સોલંકી યુગની પાટણની વાવમાં આલેખાયેલાં રિપેમાંનું કલ્કિ-અવતારનું શિપ દેખાવમાં વધારે કાવ્યાત્મક હોય એવું લાગે છે, છતાં પણ એમાં “શાલિત્રના અશ્વ સાથેનું સામ્ય તે રહેલું જ છે.
ડિસેમ્બર ૧૯૯૧ પથિક દીપોત્સવાંક પૂતિ
For Private and Personal Use Only
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયની ચિત્રકળામાં “માણકી' નામની કાઠિયાવાડી ઓલાદનું વધારે આલેખન કરવામાં આવ્યું છે. એમાં “શાલિહેદીનાં પૂરાં બાપ નથી, છતાં પણ અશ્વનું આલેખન ધારધાર, ગરમ રંગોવાળું અને કાવ્યાત્મક છે.
અંગ્રેજ સમયને અશ્વનાં છાયાચિત્રોમાં કાઠિયાવાડી અશ્વનાં બાર (ચિહ્નો)માંથી મોટા ભાગને બાબ જોવા મળે છે અને એ સંપૂર્ણ રીતે શાલિહેત્રને મળતા આવે છે.
સૌરાષ્ટ્રમાં ઠેર ઠેર જોવા મળતા પાળિયા અને ભરત-ગૂંથણના ચાકળા-ચંદરવામાં કંડારેલો અષ વધારે કાવ્યાત્મક અને સરળ છે. એમાંના ઘાટા રંગે, રેખાની તાલબદ્ધતા અને રંગનું સંયોજન અભુત અને આકર્ષક લાગે છે.
સૌરાષ્ટ્રનાં જૂનાં રજવાડાંઓની રાજધાનીઓ તથા મુંબઈમાં જોવા મળતાં અષનાં બાવલાએ અઢારમી અને ઓગણીસમી શતાબ્દીમાં બન્યાં છે, પરંતુ એમાં જામનગરના લાબેટા તળાવમાં આવેલું બાબ ધરાવતા કાઠિયાવાડી અશ્વનું બાવલું છે. “શાલિહેત્રમાં વર્ણવેશ અશ્વનાં શ્રેષ્ઠ માપ એમાં કાળજીપૂર્વક કંડારેલાં છે. (૪) આરબ અશ્વને કે ઈતિહાસ: પ્રાગૈતિહાસિક કાલના એકવસ” પછી આવેલ “ટાર્ડેન" લાદને અધ દક્ષિણ એશિયાના આરબ સિંધી પંજાબી અને કાઠિયાવાડી અશ્વોને પૂર્વ જ છે.
મહેમદ પૈગંબર સાહેબે સ્થાપેલા ઇસ્લામ ધર્મના પ્રસાર-પ્રસાર અને મુસ્લિમ સામ્રાજયની સ્થાપનામાં આરબ અને અ૮૫નીય ફાળે છે. ઇસ્લામમાં આ અશ્વત “ગાઝી જર્દ' કહ્યો છે. આરબ અશ્વ વિશે અનેક કથાઓ અને મરશિયા પ્રચલિત છે.
આરબોએ આ અને પિતાની જ જરૂરિયાત માટે અરબસ્તાનમાં સહેલાઈથી મળતાં ઊંટનું દૂધ, સૂકું માંસ તથા મુંડલા-મેઢે તડ ખવડાવીને ઉછેર્યો છે. અરબસ્તાનના પહાડી પ્રદેશ તથા સમશીતાણ રણની સૂકી આબોહવાએ એને ખૂબ જ શક્તિશાળી અને મજબુત બનાવ્યું છે. આ અય આરબ સંસ્કૃતિ અને જીનમાં વણાઈ ગયે છે તથા આરઓને હૃદયંગમ મિત્ર બની ગયું છે.
પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ પછી અંગ્રેજ લશ્કરમાંના વેલા ઘોડાઓને પરત લઈ જવાને બદલે અરબસ્તાનના રણમાં છૂટા મૂકી દીધા હતા. આરબ ઘેડાંઓ સાથેના એમના સચારથી આરબ ઘોડાની ઓલાદમાં ઘણી સંકરતા દાખલ થઈ છે. આરબ અધનાં સંરક્ષણ અને સંવર્ધન માટે આજથી સે વસ પહેલાં લડી વટવીને આરમ અધોના એક ધણુ-ટ્રસ્ટની સ્થાપના કરી છે. આરબ અશ્વનાં સંરક્ષણ અને સંવર્ધન માટે એણે જઇબર કામ કર્યું છે. છેલ્લાં ચાળીસ વર્ષોથી શાહ હુસેન ઑફ જેને પણ ધિપાત્ર કામ કર્યું છે. શ્રી રઝનાલ્ડ થીમનું માનવું છે કે આરબ અધ ભારતની વિકસિત સભ્યતામાંથી આવ્યો છે.
સૌરાષ્ટ્રના જાણીતા અશ્વવિદ અને અંગ્રેજી અરબી તથા ભારતીય સભ્યતા અને અશ્વમહિના મર્મર વળી ખૂબ જ સારા સવાર પંડિત નરેદ્રાવકાશ પડવાનાં આરબ અશ્વ વિશેના તારણો નીચે પ્રમાણે છે:
1. મહાભારતના યુદ્ધ પછી અશ્વત્થામાને બાલિક દેશમાં દેશનિકાલ કરવામાં આવ્યું હતું. સેમેટિક સભ્યતાને એ અંતભાગ હોવાનું અનુમાન છે.
૨. ભારદ્વાજ ગોત્રના આ બ્રાહ્મણને આરબ સમાજમાં બની સફાલી અથવા હસીની બ્રહ્મ કહે છે. એમના કબીલાઓએ દમફકને છતી, ઈમામ હુસેનનું માથું લાવી, કરગલામાં રહેલ શબ સાથે જેડી આખરી રશમ કરી હતી. પથિક-દીપોત્સવ-પતિ ડિસેમ્બર ૧૯૯૧
For Private and Personal Use Only
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
2, હદીસમાં મહંમદ પેગંબરના લશ્કરના મળતાં વર્ષમાં ફક્ત ત્રણ જ અંધ હોવાનો ઉલ્લેખ છે.
૪. ઈસ્લામના ઈતિહાસમાં ઈજિપ્ત પર કરેલા આક્રમણ વખતે દુલદુલ (સૂર્યપાશા) પેગંબર સાહેબને ઈજિપ્તના સમ્રાટે ભેટ આપી હતી એવો ઉલ્લેખ છે.
૫. સેમિટિક સભ્યતાના મળી આવેલા અવશેષોના પરીક્ષાના આધારે જણાયું છે કે હડપ્પીય સભ્યતા વધારે અર્વાચીન છે. (પુરાતત્વવિ૬ શ્રી ચિત્તા,તાળા)
(6) આરબ અને કાઠિયાવાડી અશ્વોના માપમાં રહેલું સામે આરબ અધ ભારતવર્ષમાંથી અરબસસ્તાન ગયું હોય એવો નિર્દેશ કરે છે.
આરબ અશ્વન મ પ : આ અશ્વની ઊંચાઈ ૫૮ ઇંચ હોય છે. આનાથી વધારે ઊંચાઈવાળા આરબ કે કાયાવાડી અશ્વ ન કહી શકાય, એને રંગ ભૂરા રાખડી અને બદામી હોય છે, એ સ્વભાવે અસાધારણ જોખમ અને ગતિવાળે છે. એ ક્રોધી, ચંચળ, અતિતીવ્ર બુદ્ધિવાળો, હિંમતજ, વફાદાર છે અને ભૂખ તરસ થાક વગેરે વેઠી શકે છે.
(૫) કાઠિયાવાડી ઘોડાનો વિકાસ ક્રમ: ઇ. સપૂર્વની બીજી શાબ્દીથી ઈસ પછીની દસમી શતાબદી દરમ્યાન એણે આગળ વધવાનું શરૂ કર્યું અને ધીમે ધીમે સિંધ સીવીર અને કચ્છમાં થઈ સૌરાષ્ટ્રમાં કાયમી વસવાટ કર્યો. ભારતમાં એનું આગમન સિકંદરની ચડાઈ સાથે થયું હતું. ઈસુની દસમી શતાબ્દીમાં કચ્છની મુસ્લિમ અને જાડેજી સત્તાઓથી પસાર થઈ કછના ઉત્તર ભાગમાંથી સૌરાષ્ટ્ર માં દાખલ થઇ એના મધ્ય ભાગમાં વસ્યા તે કાઠી કહેવાતા હતા,
દસમાથી પંદરમી શતાબ્દીમાં સૌરાષ્ટ્રમાં (૧) ચૂડાસમા, (૨) પરમાર, (૩) વાઘેલા, (૪) જેઠવા, (૫) ગોહિલ, (૬) ઝલ', અને (૭) જાડેજાઓનાં રાજા હતાં. આ રાજ્યોની ચડતી પડતી અને સીમાએની ફેરબદલી થતી રહેતી હતી, પરંતુ મહમૂદ ગઝનવીના આક્રમણ અને સોમનાથની સખાતના યુદ્ધમાં સૌરાષ્ટ્રનું લડાયક ખમીર તેમ અધ બળ તૂટી ગયું હતું. એ સમયે કાઠિઓએ સૌરાષ્ટ્રમાં આવી અત્યારનાં થાન અને ચોટીલા પાસે થાણુ નાખ્યાં. ભૂચ મેરીની લડાઈમાં લેમો ખુમાણ દસહજાના લકર સામે લડ્યો હતે. કઠીએાએ આથમતા મુઘલાઈ અને ઉદય 'મિસ્તી મરાઠ સત્તાના સંધિકાળમાં થાન એટલા જેતપુર દેરડી અમરેલી વિગેરે સ્થાનોમાં પિતાના નાનાં રાજ્ય સ્થાપ. કાઠીઓની આ સત્તાની જમાવટમાં કાઠી ઇશ્વનું મોટું યોગદાન હતું. કાઠી એની યુદ્ધ પદ્ધતિ અશ્વો પર આધારિત હતી તેથી એમણે ઉચ્ચ સંખમના અશ્વોની એક અદ્દભુત વાદનું નિર્માણ કર્યું. સૌરાષ્ટ્રનું ડુંગરાળ ભૂતળ તેને અનુકૂળ આબેહવા મહાભારત યુદ્ધના કાલથી પરંપરાગત રીતે ચાલી આવતી અગિઘા, અશ્વનિર્માણના આરબના અનુભવો, વગેરેને આધાર લઈ, કાઠીઓએ પોતાની આગવી સૂઝથી સાત પેઢી સુધી પરિશ્ન ન કરી કાઠી ઘેડાની ઓલાદનું નિર્માણ કર્યું. કાઠીઓએ નિર્માણ કરેલી નામી વાદે નીચે પ્રમાણે છે :
(૬) આરબ અને કાઠિયાવાડી અને તુલનાત્મક અભ્યાસ ૧, રેઝી ગલદાર, રેઝી ફૂલમાળ ૨. માણકી, પીરાણી તાજણ, કેસર પટ્ટી બેરી અને લખી. ૩. અબલખે, બાવળ, સરપંગ અને કહે ૪, ચાર પગ અને કપાળમાં સફેદ ટીલી એમ પાંચ શ્વેત અંગે વાળો પંચકલ્યાણી
ડિસેમ્બર ૧૯૯૧ પથિક-દીપેસવાંક-પતિ
For Private and Personal Use Only
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
"
વ
૬. ઉપકા પાચ અંગો અને કહ્યું સફેદ અ તથા જાંબૂડિગવાન-વાળે, છ ત વાળા
યમંગલ ૬. ઉર્યક્ત છ કત અંગો સાથે સંત દેસવાળી તથા પૂછડું' એમ આ વેત અગેવાળો અષ્ટમંગત ૭. ચેરસ વિકસિત છે:તીવાળો રામપ શ.
૮. માદાના જેવી છાતવાળો સુરજપાશા ઉપર્યુક્ત ;લાદને કારણે બ્લરેન અહેમકા નિખાલસ દુલહુલ ગાઝી ઓલામુરાદ વગેરે નામથી સંબંધે છે આરબ અને કાઠી બંને અવોને પૂર્વ જ ટાપે છે અને બંનેની સગેત્રીયતાને લીધે જ એમનામાં સંકરતા નથી આવી.
બને અશ્વોનાં માપ ૧૬-પ-૧૬ અને ઊંચાઈ પદછે. બંને અશ્વોની મોકલી તેમ ફોરણા, આંખ, Jવા, પીઠ, પાછલા પગના મુરા, જાંઘ, પૂછડું, વિભાજન, ડાબલા અને એના ખૂણા, મે દ્વાન વક જલું, વાંઠો ડોક, અસ્થિપિંજર સમાન છે, તફાવત માત્ર કાનને છે. આરબના કાન મેટા અને કાઠિયાવાડી અશ્વના કાન નાના છે. વળી લાઈ, સેમીટરની દોડ, પાલે અને શિકારમાં બંનેની ઉગિતા બેનમૂન અને સમાન છે, બંને અધ વાલી ઘોડા' તરીકે એક છે, છતાં પણ કાઠિયાવાડી અશ્વ રૂપ રંગ બુદ્ધિ અને તાકાત | આરબ અ% કરતાં શ્રેષ્ઠ છે.
આ બંને અશ્વોનાં માપ પુરાતન કાલથી અઢારમી સદી સુધી જળવાઇ રહ્યા, પરંતુ લડાઈમાં અશ્વોનું સ્થાન યાત્રિક વાહનેએ લીધું ત્યારથી આ બંને અશ્વોના “વાલી ઘડ” તરીકે ઉપયોગ કરી કરે એડનું નિર્માણ કર્યું અને આ માનવજાત માટે અનેક યુદ્ધમાં વિજય અપાવનાર બાઝી મને મને રજનન સ ધન બનાવી દીધા તથા વેલર અશ્વને માલ અને તે ખેંચવા માટે બનાવે. થરોડ અને એલર અને વાલી .ડા” તરીકે નબળા છે. એના “વાલી હૈડાં' તરીકે ઉપયોગ કરી આરબ અને કાઠિયાવાડી ધેડાઓનાં પરંપરાગત મા૫ ભૂસીને એમાં સંકરતા લાવી દીધી.
સને ૧૮૮૧ માં લખાયેલ “કાઠિયાવાડ' સર્વસંગ્રહ’ના પાશ્ચાત્યતાપ્રિય અને અ ગ્રેજ લેખકે એ કમેના ઈતિહાસમાં કાઠી અશ્વની બાબતમાં રૂઢિચુસ્ત-હેવાથી એમને જિદ્દી અને મિરવાભિમાની કડી અવગણ છે અને કાઠિયાવાડી ઘડાને સૌરાષ્ટ્રને કિનારે આરબ અશ્વો લઈ જતું વહાણ તૂટી પડતા રહી ગયેલા આરબ અશ્વોથી નિર્માણ થયેલી વણસંકર અર્વાચીન ઓલાદ કહી છે. આ બંને મંતવ્ય પાશ્રયતાની તરફદારી અને રાજકીય પૂર્વગ્રહથી ભર્યા છે. આજે પણ સૌરાષ્ટ્રમાં ૧૦થી ૧૧ માપવાળાં છેડા મળે છે અને આજે પણ જનાં માપ સચવાઈ રહેલાં મળે છે એ ઠાડીઓના ઘેડની બાબતમાં રભિમાની૫ણાને આભારી છે. તેમ ન હોત તે “શાલિહોત્રથી આજ સુધીને કાડીએના અશ્વસનને ઇતિહાસ તેમ ભારતીય ચિત્રકળા શ૯૫ અને ચાકળા-ચંદરવાના ભરતગુંથણમાં કાઠી જ રહ્યો ન હતો.
આ મહાન અશ્વના નિર્માણમાં કહીએ કર્યું છે તેટલું જ બીજા અશ્વ ઉછેરનાર અને સાગર તરીકે ચારણોએ કર્યું છે. આ અશ્વોના ગુણેની અને અન્યને દાનમાં આપવાની ઘણી બધી વાતે લેકસાહિત્યમાં ઉપલબ્ધ છે. અશ્વનાં રૂપ રંગ શૌર્યને બિરદાવતાં ગીત છંદ દુહા છપય અને કુંડળિયા લખ્યાં છે તથા એનાં શુભ લક્ષણે અને માપનાં સબળ કા આજે પણ ગુંજે છે. ચારણોએ આ અશ્વની કીતિને સોમનાથથી ઉત્તર પ્રદેશ સુ વિસ્તારી છે.
. (૧) મા મહાન અશ્વના ઉછેર માટે સૌરાષ્ટ્રનાં જૂનાં રજવાડ’ એમાં અશ્વશાળાઓ હતી તથા એમાં જુનાગઢ રાજય પાસે સારા કાઠિયાવાડી અને આરબ અશ્વો હતા, આવા અશ્વોને આરાએ ધાણી ઘેડ તરી ખરીલ્લાના દાખલાઓ છે. આ અશ્વ ઉછેર કેન્દ્રો આજે પણ કાર્યરત છે.
(૨) જામનગર રાજય પાસે પણ અશ્વિનીકુમાર અને આસામુરાદ અ હતા તથા રજાએ પિતાના રાજકવિ શ્રી નારણુદાનજી બાલિયા પાસે “અશ્વ-પરીક્ષણ" ગ્રંથ તૈયાર કરા હતા. પયિક-ઉત્સવ -પૂતિ ડિસેમ્બર ૧૯૯૧
For Private and Personal Use Only
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
() ભાવનગર રાજય પાસે પણ કાઠિયાવાડી અને આરબ અો તથા પલના જાણકાર ખેલાડી હતા.
() વીરપુર રાજય પાસે ચંદ્રહાસ” નામને કાઠિયાવાડી અશ્વ હતો. તદુપરાંત “આય” અને બીજા કાઠિયાવાડી અ હતા તથા એક ભવ્ય કપ' પણ મેળવેલ.
(૫) જેતપુર રાજ્ય પાસે શાહજહી’ નામને કાઠિયાવાડી રેથલ (આરએ) સૂરજદેવળવાળા અને બ્યુટી' નામના કાઠિયાવાડી અ હતા. (ક) પાટડી રાજ્ય પાસે પણ મોટું અશ્વઉછેર—દ્ર હતું.
(૭) જસદણ રાજ્ય પાસે થર બ્રેડ અથવા રેઈસના ઘોડાઓને ઉછેરવાનું મેટું કંદ્ર હતું અને એમાંથી મોટું આર્થિક ઉપાર્જન થતું હતું.
આ સિવાય અનેક કાઠી દરબારે, રાજપૂત તથા બીજી અનેક કેમેએ આ અશ્વના ઉછેરમાં યોગદાન આપ્યું છે અને આજે પણ સૌરાષ્ટ્રમાંથી હજ જોડાઓનું બહાર વેચાણ થાય છે.
મહારાણા પ્રતાપને ચેતક અશ્વ સાહૂના હળવદ તાલુકાના આંબરડી ગામને હતો અને મહારાણાએ અશ્વપરીક્ષણ પછી આંબરડી ગામના ‘રાબ ચાર પાસેથી ખરીદ્યો હતે.
ટીપુ સુલતાને સારે છે. અને હથિયાર ખરીદવા માટે કચ્છમાં પિતાને વજીર શખે હો. સ્વામિનારાયણ ભગવાનની “માણકી ઘડી કાઠિયાવાડી ઓલાદની હતી.
કાઠિયાવાડી અશ્વની ઓલાદનાં સંવર્ધન અને સંરક્ષણ માટે સૌરાષ્ટ્રના બહેશ પોલીસ ઑફિસર, અશ્વવિદ કાઠીઓ અને ભુવનેશ્વરીપી–ડળના આચાર્યશ્રી તથા અનેક રાજવીએ આજે પણ ચિંતિત છે.
આ મહાન અશ્વના સંવર્ધન તથા સર્વેક્ષણ અને નેધણીની જરૂર છે, જેથી અશ્વમાં રહેલ બાબ(માપ), તરવપરીક્ષણ, સામુદ્રિક અને બીજી વિગતોને અભ્યાસ કરી શ્રેષ્ઠ વાલિ” ઘોડા તથા ઘડીઓને તારવી અને કાઠિયાવાડી અને શ્રેષ્ઠ તથા સક્ષમ બનાવી શકાય.
સંદર્ભે 1 ગાઈડ ૨ ધ
હોમીન
- ૧૦૬ ૬ કાઠિયાવાડનાં રજવાડાંના અશ્વ ઉછેર-દ્રોની માહિતી (1) પંડિત નરેન્દ્રપ્રકા પં (૨) વીરપુર દરબાર સાહેબ (૭) “અશ્વ-અંક” ઊર્મિનવરચના-૪૬૩ (૮) ભારતમાં અંગ્રેજી રાજ્ય, પંડિત સુન્દરલાલજી
નોંધ: શ્રીભુવનેશ્વરી પીઠના આચાર્ય શ્રી ઘનશ્યામજી મહારાજે આ વર્ષના માર્ચ (૧૯૯૧)માં પ્રસિદ્ધ કરેલી ૬૪ પાનાંની કાઠિયાવાડી અથવો' શીર્ષકવાળી પુસ્તિકા અનેક ચિત્રાવાળી પ્રસિદ્ધ કરી છે. કાઠિયાવાડી અશ્વને આ પુસ્તિકામાં અનેક પ્રકારના પરિચયથી સુસજજ કરવામાં આવ્યો છે. ગુજરાતી ભાષામાં આ અનન્ય કહી શકાય તેવા પ્રયત્ન અ વિશે માહિતી ઈરછતા જિજ્ઞાસુચાને ખૂબ ઉપકારક થશે.
તંત્રી) ડિસેમ્બર/૧૯૯૧ પરિપત્સવમ્પતિ
For Private and Personal Use Only
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
સાહિત્યકાર [લધુવાર્તા
શ્રી પીયૂષપંડયા, “જેતિ મૂર્ધન્ય કવિ અને વાર્તાકાર છે. ઉનાકાંતના પ્રમુખસ્થાને શહેરમાં સાહિત્ય પરિષદનું સંમેલન જાયું છે. બે દિવસના સંમેલનનું આજે ઉદ્દઘાટન છે. ઉદ્દઘાટનના સ્થળે બાંધેલ શમિયા સર્જકે અને સાહિત્યરસિકથી ખીચખીચ ભરાય છે. સંમેલનના ઉદ્દઘાટન પૂર્વે સ્વાગત સમિતિના અધ્યક્ષ અને દેશના અગ્રગણ્ય ઉદ્યોગપતિ પ્રકાશચંદ્ર શાહ પ્રવચન કરવા માઈક પાસે જઈ રહ્યા છે. પચાસની આજુબાજની વય ધરાવતા, સુંદર, હસમુખા વ્યક્તિત્વવાળા પ્રકાશચંદ્ર પિતાનું સ હ ક સ્મિત ફરકાવતા - માઈક પાસે આવા શ્રોતાગ પર નજર ફેરવી બેલ્યા : “સાહિત્ય પરિષદના આદરણીય પ્રમુખશ્રી ! સર્જક અને સાહિત્યરસિક મિત્રો ! સાહિત્ય પરિષદના સંમેલન માટે રચાયેલી સ્વાગત સમિતિના અધ્યક્ષ તરીકે હુ' આપ સહુનું સહર્ષ સ્વાગત કરું છું અને અમારા આ શહેરમાં ખાવું સમેલન
જવા માટે છે. ઉમાકાંતને આભાર માનું છું. જે એઓએ સંમતિ ન આપી હોત તે આજે આ સંમેલન અહીં યોજી શકાયું ન હતું. શહેરને ઉદ્યોગપતિ હોવાથી અને અનેક સાર્વજનિક સંસ્થાઓનાં સંચાલક મંડળોને પ્રમુખ હેવાથી અને સ્વાગત સમિતિના અધ્યક્ષ બનાવ્યો છે, પરંતુ સંમેલનની યોજના માટે નાણાં–થોડાંક નાણાં આપ્યા સિવાય મેં કશું જ કર્યું નથી. છે. ઉમાકાંતિ અને સ્વાગત સમિતિના અધ્યક્ષ બનાવ્યા, મારા ટ્રસ્ટની સ્કૂલના સાહિત્યપ્રેમી પ્રિન્સિપાલે મારું અપક્ષીય ભાષણ તૈયાર કર્યું, જે છાપેલું આપ સહુના હાથમાં છે તે મારે વાંચીને તમારે સહુને સમય બગાડવાની જરૂર નથી. હું સંમેલનની શુભેચ્છાઓ પાઠવી બેસી જવાની રજા લઉં છું.” આટલું કહીં એમણે ઉપસ્થિત માનવસમુદાયને નમસ્કાર કર્યા. બેતાઓએ એમને તાળીઓથી દાદ આપી. બે મિનિટ સુધી તાળીઓ પડતી રહી. છે. ઉમાકાંતે એની નેધ લીધી હોય એવું લાગ્યું. એમણે પરિષદના મંત્રીને હાથને ઈશારે કરી, પાસે બોલાવી એઓ આવ્યા ત્યારે એમને કાનમાં કઈક કહ્યું અને મંત્રીશ્રી માઈક પાસે ગયા, એટલી વારમાં તો પ્રકાશચંદ્ર પોતાના સ્થાને જઈ બેઠક પર ગોઠવાઈ ગયા હતા.
મંત્રીશ્રીએ સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખશ્રીને સંમેલનનું ઉદ્દઘાટન દીપ પ્રગટાવી કરવા માટે વિનંતી કરી ત્યારે માઈકની બાજુમાં રાખેલ ત્રણ ફૂટ ઊંચી ધાતુની કલાત્મક દીવી પાસે મંચ ઉપર બેઠેલા મહાનુભાવો વીટળાઈ વળ્યા છે. ઉમાકાંતે દીપ પ્રગટાવી ઉદ્દઘાટન કર્યું ત્યારે એમની પાછળ પ્રકાશચંદ્ર વાદળની બનેલી માનવ-આકૃતિ જોઈ. એમને આવી આકૃતિ જોઈ નવાઈ લાગી, પરંતુ તરત મનમાં થવું: “ઉમાકાંતની વિદ્વત્તા ની આભા હશે. તપતી સાહિત્યકાર ને આવી આભા દેખાતી હોય છે...”
ઉમાકાંત પ્રવચન કરવા માઈક પાસે ગયા અને અન્ય મહાનુભાવોએ પોતાની બેઠક લીધી. સાહિત્ય પરિષદના ઉદ્ઘાટનનું પ્રવચન મૂકય કવિ-લેખક-વિવેચક પરિષદના પ્રમુખપદેથી કરતા હોય ત્યારે એમાં ભાષાના વિભવની સાથે સાહિત્યક્ષેત્રની વિદ્વત્તા તે હોય જ ને ? એમાં વળી ઉમાકાંત જે મિષ્ટ વાણીનું વરદાન પામેલ પ્રોફેસર ભોલે ત્યારે અઘરા વિષય પણ સરલ પ્રવાહી બની જાય એમાં શી નવાઈ ! બધા રસથી સાંભળતા હતા. પ્રકાશચંદ્ર પણ સાંભળવામાં લીન થઈ ગયેલા ત્યાં એકાએક એમને પોતાના કાન પાસે ઊડેથી ધીમે ધીમે બલાતે અવાજ સંભળાયા કે “વાણીવિલાસ કરી રહ્યો છે. આ ઉમાકાંત કેવળ શબ્દોને રમાડી રહ્યો છે.” પ્રકાશચંદ્ર અવાજ આવ્યો એ દિશા તરફ ડેકું ફેરવ્યું ત્યાં એને પેલે વાદળા જે માનવ-આકાર જોવા મળ્યો ! એમને બહુ આશ્ચર્ય થયું. એમને મનમાં થયું “ઉમાકાંતની આભા આ શું કહે છે?..” વધુ વિચારે ત્યાં પાછા કાન પથિક-દીપોત્સવાંક-પૂતિ ડિસેમ્બર ૧૯૧
For Private and Personal Use Only
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
પાસે અવાજ સાંભળાયા. : “જુએ, જીરું, શું કહે છે પેલે ? હવે એ તમને પ્રહાર કરે છે! માંભળે, એ કહે છે કે ધનવાને) ધન આપે છે, પણ સાહિત્ય સમેત્રને એમનાથી નથી થતાં, સાહિત્ય સંમેલના તે સાહિત્યકારાથી ભરાય છે, ધનવાન થાડા સાહિયમાર થઈ શકવાના છે?...' જોયું એનુ' અસલી રૂપ? તમે એના કરતાં મોટા સાહિત્યકાર થઈ શકે! એમ છે. તમારે થવું છે?... હુ કહુ એમ રા તા થવાય...''
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
પ્રકાશચંદ્ર દિગ્મૂઢ થઈ ગયા. પળ એ પળ પછી એમણે કાન પાસે સાંભળેલા ઉમાકાંતના શબ્દો પુનઃ સ`ભળાષા અને એ ઉમાકાંત ઉપર મનમાં ને મનમાં ગુસ્સે થઈ ગયા. એમને મુઠ્ઠી વાળેલો હાથ ટેબલ ઉપર પછડાય ત્યારે શમિયાણામાં બેઠેલા તળીએ પાડી રહ્યા હતા અને પ્રા. ઉમાકાંત માઈક પાસેથી પેાતાની બેઠક તરફ સસ્મિત વને આવી રહ્યા હતા, મંત્રી માઇક પાસે જાય એ પહેલાં પ્રકાશસ પેલા માનવ-આકારને માઇક પાસે પ્રે. ઉમાકાંતની જેમ વર્તન કરતે અને ભાષણ માપતા હાય તેમ ડેટ હલાવતા જોયે...
પ્રકાશચંદ્રની ડાબી બાજુએ બેઠેલા સમિતિના મંત્રીએ એમને કહ્યું : “શેઠે ! પ્રે, ઉમાક્રતિ આપની અને સ્વાગત સમિતિની ભારે પ્રશંસા કરીને અમારો ઉત્સાહ વધારી દીધો.” પ્રકાશચંદ્ર તે એ કાંઈ બન્યુ ન હતું, અને તેા પેલા આકારના અવાજે કાંઈક જુદું જ કર્યુ હતુ. તેથી આછી મૂંઝવણ સાથે એમણે જવાબ આપ્યા હૈ... ! બ્રા, હા... એમણે ત્યારે પ્રશંસા કરી.”
X
પ્રકાશચંદ્ર વાકય પૂરુ કરે તેવામાં એમની જમણી બાજુ ગ્મ:વેલી ખુરશી ઉપર ઉમાકાંતે પેાતાની બેઠક લઈ પ્રકાશચંદ્ર સાથે કાંઈક વાતચીત શરૂ કરી......
X
X
X
For Private and Personal Use Only
X
સાહિત્ય પરિષદ પૂરી થયાને ઘેાડા દિવસો વીતી ગયા ડેા છતાં પરિષદની સ્વાગત સમિતિનુ મળેલું અધ્યક્ષપદ, પરિષદના મચ ઉપર મળેલ આગવું સ્થાન અને પરિષદના પ્રમુખ ઉમાકાંત જેવા દેશના નામાંકિત સાહિત્યકારે એની સાથે કરેલા-એકલા એની સાથે કરેલા--વાર્તાલાપથી પ્રકાશચક્રને ચડેલા નશા મનમાંથી ઊતર્યો ન હતા. એમને એ બધા પ્રસ`ગા મળ્યા હતા, એમને ત્યાં મળેલ સ્થાન તેમ માન ગમ્યાં હતાં. એમને પેાતાના ભાષણું પછી સાહિત્યકાર-સક્રિયવિકાએ કરેલ તાળીઓના ગગડાઢ ગમ્યા હતા અને એમને એ પ્રસ ંગને ચડેલા નશા હજુ ઊતર્યાં ન હતા.......-ચાર દિવસે વધુ વીત્યા તે એમના મનમાં સાહિત્યસર્જનની એષણાના અંકુર ફૂટથા, ઉમાકાંત જેવા કવિ-લેખક તે સાહિત્યકાર થવાની ઈચ્છાવેલ ભેગનવેલ થઈ એના મનમાં વિકસવા માંડી, વિસ્તરવા મ`ડી, મૂળિયાં ઊંડા ઊતરવા માંડયાં, જેમ જેમ દિવસે વીતવા મડચા તેમ તેમ આ વેલ વધુને વધુ ઘટ્ટ માકાર લેતી સહેવાં મ'ડી, એને એકાંતમાં રહી વિચારા કરવા, વિચારાને કાગળમાં ટપકાવવા, કાવ્યો વાંચવા. વાર્તાનાં પુરતા ખરીદવાની ઇચ્છા થવા લાગી, એમણે એકાદ બે વખત ઉમાકાંત સાથે વાત કરવા ફોન પશુ બેષો હતા, પરંતુ ઉમાકાંત બહારગામ ગયા હોવાથી વાતચીત ન થઈ શકી. એક દિવસ સહજે પોતાની ઐફિસમાં એ એકલા બેઠા હતા ત્યારે ઉમતિ સાથે વાત કરવા ફાત જોડવા ડાયલ ઘુમાવતા હતા ત્યારે એને પોતાના કાન પાસે ઊંડે ઊંડેથી ખેાલાતા અવાજ સાંભળવા મળ્યે : “ઉમાકાંતને ફેન કરવાની જરૂર નથી. તમારે સાહિત્યસર્જક થવું છે ને? હું બનાવીશ.' એમણે અવાજની દિશા તરફ નજર કહી તેા પેલે; આકાર દેખાયા. એમનાથી પુછાઈ ગયું : “તમે? તમે કેશુ છે? મને કેવી રીતે મંદદરો ’’
૧૦
ડિસેમ્બર/૧૯૯૧
પથિ દીપાસવાં-પૂર્તિ
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org www.koba
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
પ્રકાશચંદ્ર શેઠ ! પ્રશ્નો પૂછવાને કઈ અર્થ નથી. સાહિત્યનું સર્જન કરવું હોય તો હું કહું તેમ કરશે.”
“શું કરું ?"
તમારા ઘેર તમારા રૂમના એક ખૂણામાં લખવાનું ટેબલ ગોઠવી એની ઉપર લેખન સામગ્રી તૈયાર રાખજે. હું રોજ રાત્રે એક વાગ્યે તમારી પાસે લખવા માટે આવીશ. હું તમને ત્યારે લખાવી. જે લખાવું તે અધ ર હોય તે વાંચવાનું નહિ. તમારે કાંઈ વાંચવું નહિ અને કોઈની સાથે સાહિત્યચર્ચા કરે ત્યારે મને યાદ કરીને કરજો. મને યાદ કર્યા વગર કોઈ સાથે સાહિત્યની ચર્ચા કરશો નહિ કે વ્યાખ્યાન આપશે નહિ. હું રાજ જે કાંઈ કાવ્ય વાર્તા લેખ લખાવું ને હું કહું તે છાપાને કે સામયિકને છાપવા મે કલવું. તમારે જો કોઈ દિવસ બહારગામ જવાનું થાય તે લખવાના ટેબલ પાસે આવી, મને યાદ કરી બહારગામ જવાની વાત કરજે...બસ, અત્યારે આટલું પૂરતું છે. આવતી કાલ રાતથી આપણે સાહિત્યસર્જનકાર્ય શરૂ કરીશું. આ બધું ગુપ્ત રાખજે.”
પણ રોજ રાત્રે લખવાથી હું સવારે મારા સમયે ઊઠી શકીશ નહિ, જેની અસર મારા રોજિંદા કાર્ય ઉપર અને ધંધા ઉપર પડે એનું શું ?”
“તમે તમારા સમયે ઊઠી શકશે. તમને દિવસે થાક લાગશે નહિ કે ઊંઘ આવશે નહિ, બસ ?. હવે હું જાઉં છું.” કહી એ આકાર અદશ્ય થઈ ગયો.
એના અદશ્ય થયા પછી પ્રકાશચંદ્ર કથય સુધી એના વિશે વિચારતા રહ્યા. સાહિત્ય સંમેલનમાં પ્રથમ વખત એને જોયા પછી અને એને અવાજ સાંભળે ત્યારથી અત્યારે વાત થઈ તે અક્ષ; યાદ કરતા રહ્યા. જેમ જેમ આ વાત એઓ યાદ કરતા રહ્યા તેમ તેમ મોટા સાહિત્યકાર થવાની એમની ઈચ્છા-વેલ પુષ્ટ થતી ચાલી અને પછી પોતે રંગીન સ્વપ્નાઓમાં ડૂબી ગયા. એમના માણસે આવી એમને ઘેર જવા વિશે પૂછ્યું ત્યારે એ અનિરછાએ આ સષ્ટિમાં આવી પડયા! એમને જલદી વાર્તાઓ કાવ્યો અને નવલકથાઓ લખવાનું મન થઈ ગયું. એમને સાહિત્ય જગતમાં છે. ઉમાકાંત કરતાંય મેટા કવિ અને વાર્તાકાર જલદી થવાની તીવ્ર ઈચ્છાએ એમના અસ્તિત્વમાં પિતાનું દીવાનખાનું બનાવી દીધું ! પ્રકાશચંદ્ર બીજા દિવસની અડધી રાતની રાહ આતુરતાપૂર્વક જેવા લાગ્યા, ઘેર ગયા ત્યારે પાની મેં પૂછ્યું કાંઈ ને એમણે જવાબ આપે બીજો કાંઈક, તે પુત્ર ઉપર ક્યારેય ગુ ન કરનાર પતે પુત્રની નાની અમથી વાતમાં ગુસ્સે કરી બેઠા. બધાં જમવા બેઠાં ત્યારે થોડું જગ્યા ન જમ્યા ને ઊભા થઈ પલંગમાં પડ્યા ત્યારે તબિયત સારી નથી કે શું?' એવું એમનાં પત્નીથી પુછાઈ ગયું.
હું માથું દુખે છે. આજ કામ બહું હતું તેથી થાકને લીધે માથું દુખે છે. તું ચિંતા ન કરીશ. વહેલે સુઈ જઈશ તે સારું થઈ જશે.” કહી આંખ મીંચી ગયા.
પ્રકાશચંદ્ર સૂઈ તે ગયા, પણ એમને ઊંઘ થેડી આવવાની હતી ? એમના મનમાં તે પેલી ઈચ્છાની જ ગાંડી વેલ મહાલતી હતી અને તેથી એમને આવતી કાલની અધરાતની આતુરતા હતી...એ પુનઃ સ્વપ્નમાં સરી પડયા.....
રોજ રાત્રે પેલે આકાર પ્રકાશચંદ્ર પાસે આવે અને એમનામાં સમાઈ જ, એ ખવાઈ જતા અને એમના હાથ કલમ લઈને પાનાંઓનાં પાનાં લખાતે રહેતે, પ્રાશચંદને કઈ ખબર ન પડતી, પણ એ વારે ભાનમાં આવતા ત્યારે પિતાના રજના ઊઠવાના સમયે પિતાની પથારીમાંથી ઉઠતાં પતે કયારે સૂઈ ગયા એ એમને યાદ ન રહેતું. ઊઠીને એ એ લખવાના ટેબલ પાસે જતા ત્યારે જે લખાણ પણ થયું હોય તે બાધેલી પેથીની જેમ કાગળે ટેગમાં બંધાયેલા અને એના પ્રથમ પાને પથિક-
દ સવાં-પૂતિ ડિસેમ્બર/૧૯૯૧
For Private and Personal Use Only
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
શીર્ષક લખેલું રહેતું અને જે લખાણ અધૂ હોય તે કાગળે ફાઈલમાં બંધ રહેતા. શીર્ષક લખાયેલી પોથી જોતા ત્યારે એ ખાનાં ઉથલાવતા, મનમાં આશ્ચર્ય પામતા, હરખાતા પણ ખરા. પિથીમાંથી એમને લખાયેલું કવર મળતું' કે જેમાં પિતે નામાંકિત સામયિકને એ વાર્તા કે કાવ્ય મેકલવાને લખેલા પત્ર જોવા મળતું. વાર્તા કે કાવ્ય એ પત્રવાળા સામયિકને મેકલવામાં આવતું,
જ્યાં સ્વીકારાઈ જતું. એમ જુદાં જુદાં મોટાં મોટાં માસિકેમાં પ્રકાશચંદ્રની વાર્તા તેમ કાવ્યો છપાવા મંડયાં. જેમ જેમ છપાતાં ગયાં તેમ તેમ એમને નશો ચડતા ગયા અને એઓ એક રાત પણ પાડ્યા વગર લખવાના ટેબલ પાસે હાજર થતા રહ્યા. પછી તે નવલકથા હપ્તાવાર છપાવાની શરૂ થઈ, જેતજોતામાં પ્રકાશચંદ્ર ખૂબ લોકપ્રિય વાર્તાકાર નવલકથાકાર અને કવિ બની ગયા. એમના પુસ્તક છપાવા મંથિ અને એમને પારિતોષિકે પણ મળવા મંડ. પ્રથમ કાવ્યસંગ્રહની પ્રસ્તાવના છે. ઉમાકાતે સાડા લખી આપી. બીજા સંગ્રહ માટે સામેથી પૃછા કરી, વાર્તાસંગ્રહ અને નવલકથા માટે પણ એમણે ભરપેટ વખાણ લખી આપ્યાં. પછી પ્રકાચંદે વિવેચને લખવા શરૂ કર્યા છે પણ ઉચ્ચ કક્ષાનાં સામયિકે અને વર્તમાનપત્રોમાં છપાતાં થયા.....એમ વિવેચનસંગ્રહ પણ છપાયો. સાહિત્ય સભા, સાહિત્ય પરિષદ અને કવિસંમેલનમાં પ્રકાશચંદ્રની હાજરી અનિવાર્ય બની ગઈ છે. ઉમાકાંતની સાથે જ એમને બેઠક પ્રાપ્ત થતી. પ્રકાશચંદ્ર જે કાંઈ સાહિત્ય અંગે જયારે જ્યારે બોલતા ત્યારે પેલા આકારનું સ્મરણ કરતા અને પછી એ શું બોલતા એની એમને પણ ખબર ન રહેતી, પણ શ્રોતાઓ મંત્રમુગ્ધ બની સાંભળી રહેતા. એમનું વક્તવ્ય પૂરું થાય ત્યારે બે ત્રણ મિનિટ તાળીઓ સંભળાતી રહેતી. પ્રકાશ ચંદ્રને સાહિત્ય અકાદમીનું પારિતોષિક મળ્યું અને છેવટે છે. માકાંત જે ઉચ્ચ સાહિત્યિક ઍવોર્ડ મેળવવા ઝંખતા હતા તે પણ એક દાયકાની સાહિત્યસેવા પછી પ્રકાશચંદ્રને પ્રાપ્ત થયો. ટી.વી. ઉપર એ સમાચાર સાંભળી છે. ઉમાકાંત તરત એમને અભિનંદન આપવા એમના ઘેર દેડી ગયા. પ્રો. ઉમાકાંતે પ્રકાશચંદ્રના ઘરની ઘંટડી વગાડી ત્યારે પ્રકાશચંદ્ર એમના રૂમમાં બેઠા હતા અને પેલે આકાર ઓચિંતે એમને દેખાયે. પ્રકાશચંદ્રને એનો અવાજ સંભળા: “પેલે આવ્યું છે તેમને અભિનંદન આપવા.” પ્રકાશચંદે પૂછ્યું: “કે?”.
"કોણ? એ પેલે ઉમાકાંત.” સારું !” એ તે ઠીક છે, પણ એ પિતાતા પુસ્તકની સમીક્ષા લખવા વિનંતી કરશે ત્યારે વાત ટાળી દેજે.”
એવું તે કેમ કરાય ! એ મોટા ગજાના લેખક અને કવિ છે. મારા કરતાં વધુ પાત્રતા ધરાવે છે. એમની એ માગણી તે સરકારવી જ જોઈએ ને?”
“શી વાત કરે છે ?” તમારા કરતાં વધુ પાત્રતા ? મેં તમને કયાંથી કયાં પહોંચાડી દીધા છતાં તમારા કરતાં એઓ મોટા એમ તમે માને છે ?
બહાતે; એઓ સ્વયંપ્રકાશિત છે, જ્યારે હું તે તમારા કારણે મોટો થયો છું. તમારે એમના પુસ્તકની સમીક્ષા લખવા દેવી પડશે. હવે તે મનેય સાહિત્યનું જ્ઞાન થયું છે.”
“પ્રકાશચંદ્રા!' એ આકારને ઊંડા રેલાતે અવાજ જાણે મોટે થઈને હરાવવા બોલતો ન હોય એવો પ્રકાશચંદ્રને લાગ્યો. એ અવાજ કહેતે હતું : “તમને સાહિત્યનું જ્ઞાન થયું છે, એમ એટલે તમે મારી ના છતાં એમના પુસ્તકની સમીક્ષા લખવા માગે છે?'...
આગળ સંભળાય ત્યાં નેકર આવ્યો અને છે. ઉમાકાંત આવ્યા છે તથા સીટગ રૂમમાં બેઠા રાહ જુએ છે એમ જણાવ્યું. પ્રકાશચંદ્ર એની સાથે સીટિંગ રૂમમાં ગયા. એમને આવતા જોઈ છે.
ડિસેમ્બર ૧૯૯૧ પથિક-દીપોત્સવીક-પૂતિ
For Private and Personal Use Only
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
ઉમાકાંત ઊભા થઈ ગયા અને બે હાથ જોડી, નમસ્કાર કરી એ પાસે આવ્યા ત્યારે ભેટી પડથી અને સહુજ માલ્યા :
“પ્રકાશચંદ્ર ! તમને મારા ખૂબ ખૂબ હાર્દિક અભિનંદન. ખૂબ ટૂંક સમયમાં તમે મા સરસ્વતીનું વરદાન પામી દેશને સાહિત્યના ઉચ્ચ ઍવોર્ડ મેળવી શકયા છે. હું ખૂબ પ્રસન્ન થયો છું.''
“તમે તેા મારા વડીલ છે. મે જે મેળગ્યુ છે તે તમારા બાશીર્વાદથી મળ્યુ છે,'' વિવેક ખાતર પ્રકાશચંદ્રે કહ્યુ ત્યાં તેા એમની નજરની સામે પેલા આકાર આવી ઊભે! રહ્યો,
પછી બંને સાફા ઉપર બેઠા બેઠા વાતો કરવા માંડયા. ચા-નાસ્તા આવ્યા . બન્નેએ કર્યાં, પછી ઉમાકાંતે કહ્યું : “પ્રકાશચંદ્ર ! આજના શુભ દિવસે એક વિનંતી છે.” “અરે! આપે વિનંતી કરવાની હાય ? હુકમ કરી.” પ્રકાશચન્દ્રે કહ્યું. વાત એમ છે કે મારા હમણાં પ્રકાશિત થયેક્ષ વિવેચનસ ગ્રહ ‘સાહિત્ય સગતિ’ની સમીક્ષા તમે લખા એવી મારી વિનંતી છે. તમારી સમીક્ષા મારા પુસ્તકની યોગ્ય મુલવણી કરી શકશે. પુસ્તક લાવ્યો છુ. લા, સ્વીકારા.’' કહી ઉમાકાંતે પ્રકાશચંદ્રને ‘સાહિત્ય-સંગતિ' પુસ્તક આપ્યું. પ્રકાશ “તમારા અધિકાર છે. સમીક્ષા લખવી મને ગમશે.” કહી પુસ્તક સ્વીકારવા ઊભા થયા અને પુસ્તક સ્વીકાર્યું ત્યાં પેલા આકારતા બત્રાજ બને સંભળાયા : “ઉમાકાંત ! મને જુઓ. એળખા છા મને 1’
ઉમાકાંતે અવાજ તરફ નજર ફેરવી. એમને ધૂંધળા વાદળાંઓના બનેલા માનવ-આકાર જોવા મળ્યે, પણ એ એળખી ન શકયા. એમણે કહ્યું: “કાના અવાજ છે, ભાઈ ? હું તમને એાળ ખો નથી શકતા.”
ફરી અવાજ આવ્યો : ‘‘જરા ધ્યાનથી જુએ, મારું નામ રશ્મિ”
ઉમાકાંતે જોયુ, પણ ઓળખાણ ન પડી. પ્રકાશચંદ્ર તેા દિશાશૂન્ય બની ગયા. ઉમાકાંતે કહ્યું : “ભાઈ ! હું તમને ઓળખો નથી શકતા. કાંઇક એળખાણ પાડા તા ખબર પડે.''
“સાંભળેા ત્યારે: આજથી અગિયાર વર્ષ પહેલાં પ્રથથ વર્ગમાં એમ.એ.ની પરીક્ષા સુવર્ણ ચંદ્રક મેળવી પાસ કરી. તમારા હાથે મને સુવ ચંદ્રક આપવામાં માન્યો હતે. ચંદ્રક સ્વીકારતી વખતે મેં તમને કહેલું : 'સર ! એક સગ્રહ બહાર પાડી શકાય તેટલા કાવ્યો મેં લખ્યાં છે. તમે એની પ્રસ્તાવના લખી આપશો ?' ‘સરસ જરૂર લખી ાપીશ, કાવ્યપોથી સાથે મારા ઘેર આવજો.
“હું મારી કાવ્યપોથી લઈ તમારા ઘેર બ્રીજે જ દિવસે આવ્યો. મારા વિશે ચેડા પ્રશ્નો પૂછી, કાવ્યપથી જોવા માટે તમારી પાસે રાખી અને એક માસ પછી આવવા કહ્યું. એક માસ પછી મળ્યા ત્યારે તમે પછી કહ્યુ'.: કામને લીધે જોઇ શકયો નથી, તે ગણુ સપ્તાહ પછી આવજો.’
!ણ સપ્તાહ પછી આવ્યો ત્યારે તમે બઢ઼રગામ ગયા હતા અને એ પછી તમારા એક નવા ફ્રોબ્યુસ ગ્રહની છાપામાં સમીક્ષા વાંચી ત્યારે એમાં ટપકાવેલ કાવ્યપતયા તે મારાં કાવ્યેાની પંક્તિઓ લાગી. મે` કાવ્યસ`ગ્ર ખરીદી લીધા અને જોયુ તા તમે મારા કાવ્યસ ંગ્રડ તમારા નામે છપાવી માર્યાં હતા, આથી તમારી સાથે ઝલડા હું તમારા ઘેર આવતા હતા ત્યારે તમારા ઘર પાસે રસ્તા એળગવા જતાં એકબાજુથી ઝડપથી આવતી બસ હેઠળ કચડાઈ મૃત્યુ પામ્યા. તમારી પાસેથી જવાબ તા માગી ન શકયો, પણ તમારાથી સવાયો થવા પ્રકાશચંદ્રમાં મેં પ્રવેશ કર્યાં. તમારા સારસ્વત તેજે હું તમારુ કાંઈ બગાડી ન શકો, પણ તમારાથી ચડિયાતે થઈ તમે ન મેળવી શકયા તે દેશને સર્વોચ્ચ સાહિત્યિક [ અનુ. પા. ૨૦ વચ્ચે
પ.ચેક ની પેસવાંક્ર-પૂતિ
ડિસેમ્બર/૧૯૯૧
૧૩
For Private and Personal Use Only
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
માણેક સિત્યઘટનાત્મક]
શ્રી ચંદ્રકાંત પટેલ બરાબર રૂડી રૂપાળી ભાદરના કરાળકાય દક્ષિણના કાંઠા ઉપર ચડીને જોશે તે દેખાશે કે દેશી નલિયામાં ગૂંચળું વળીને બેઠેલું માંડવા ગામ પોતાની જૂની -પુરાણુ સંસ્કૃતિ જાળવી રહ્યું છે. પૂર્વમાં પીરની દરગાહ અને આમ થોડે દૂર ઉત્તરમાં આલેચની ગિરિમાળાની ફધી આવી ગઈ છે.
ઉત્તરમાં દૂર આલેચના ડુંગરાઓના પથ્થરોની બનેલી વાંકી-ચૂકી ટેકરીઓ ને ધારે, તે નજીકમાં ઉત્તરે ખળ ખળ કરતાં ભાદર નદીનાં નિર્મળ પાણી વહ્યાં જાય છે, નદીને કાંઠે બેરડીએની ઘટાઓ, બાવળની લાંબે સુધી છવાયેલી કાંત્ય અને લીલીછમ વાડીઓની હરિયાળી આકર્ષણ કરી રહી છે.
કાળનાં પાષાણુકાય પિપડાં ઉખેડી જશે તે દેખાશે કે ગારમાટીથી લીંપાયેલાં માંડવા ગામના મકાનની વાંકીચૂંકી શેરીઓમાં પહેલાં પગલાં જાણે કઈ જાજરમાન નારીનાં ગઈ કાલનાં જ કેમ ન હાય અર, હમણાં જ જાણે ભાદરમાંથી પાણીનું બેડું ભરી કઈ નવયૌવના ચાલી ન ગઇ હોય ને કંકની ઢગલીઓ વેરતી ગઈ કેમ ન હોય! કેણ હતી એ નારી? કેવી હતી એ ?
કે કેટેસર હેમના, કાંબી કડલાં જોડ, ભાદર-આરે જળ ભરે, ચાલે અંગ મરેડ..... કંઈક રૂ૫ નીતરતી જોડલીઓ માથે પિત્તળની ચળકતી હે લઈ યુગ-પુરાણી ભાદરના કાંઠાના મારાઓને કાંબી-કડલાંને રશકે ગજવતી ગઈ હશે ને ખિલખિલાટે નિર્મળ નીરને કહેત્યાં પણ હશે.
ભાદર તે રૂપાળી, એનાથી રૂપાળાં કાંઠાનાં ગામડાં ને એમાંય એનાં મમલ માનવીઓનાં રૂપ તે અને ખાં. ઊડીને આંખે વળગે, ઘણાંને ગાંડાયે કર્યો છે.
એ ઘેલુડાં લોકેની વાતે અલાયદી છે. નીતિ રીતિ ને ટેક એ એ વખતનાં ઘરેણાં હતાં. ખાનદાની ને રખાવટ એ પિરસનાં અંગ હતી. શિયળ માટે તે સેરઠના માટૂડાએ મરી ફીટતા, પણ કાયર બની પાછા ડગ ન ભરતા. આ ધરા પર કંઈક સ્ત્રીઓએ કટારીઓ હુલાવી છે, ખડગ ધારણ કર્યો છે.
એક જ માને બે બેટડા : એક ખાનદાન, બીજે નાવર; એક સૂરવીર, બીજો કયર અને મૂએય સગા બાંધવાને કાંધ ન આપે તે.
આવા માંડવા ગામમાં બે પાટી હતી : એક પાર્ટીના અડધ ભાગના માલિક મૂળુભાની આખાય પથામાં ફેં ફાટતી. ની રીત ટેક અને ખાનદાનીને એણે નેવે મૂક્યાં હતાં. વેઠવારા ને બદચલનથી એની પાટીનાં લકે પાંદડાંની જેમ થરથર ધ્રૂજતાં. એની નજર જેના પર પડે તે સલામત રહે નહિ. કહેવાય છે કે પિતાને સ્વાર્થ સાધવા હાજી હા કરનારા કેટલાક લેકે એ આ દરબારને બૂરી આદત તરફ વાળ્યું હતું. સુરા-સુંદરીનો કેફ એની આંખમાં કાયમ ડેકાતે.
ને આવાં બધાં કારણોને લીધે મૂળુભાની મોટા ભાગની વસ્તી માંડવા ગામના બીજા અડધ ભાગના ભાગીદાર રામભાની પાર્ટીમાં આવી વસી હતી.
રામભાની ખાનદ નીને જે ભાદરકાંઠામાં જોવા મળતું નહિ. નીતિ રીતિ અને પ્રામાણિકતાને એ પૂજારી હતા.
આમ તે બંને ભાઈઓ પિતરાઈ હતા, પણ બેયમાં ધરતી-આકાશને ફેર હતું. ભાયાત-ભાગે બે જણાને અડધી અડધી પટી ભાગમાં આવી હતી. એવી આ માંડવા ગામની પૂર્વ તરફની પાટીમાં એક આહીર બેડ રહેતે હતો. એની પાસે ખેડવા
ડિસેમ્બર/૧૯૯૧ પથિક-દીપેસવાંક-પૂતિ
For Private and Personal Use Only
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
માટે નહિ જેવી જમીન હતી તેથી મજુરી-દહાડિયા-દહિયાં કરીને પેટનું ગુજરાન ચલાવતે હતે. એનું નામ ઓઘડ,
એવાની પરણેતર વરસ પહેલાં ધાવણી દીકરીને બાળતિયામાં વીંટાળાને ગુજરી ગઈ હતી. ત્યાર પછી ઓ વડે બીજું ઘર નહોતું કર્યું એનું ઊણુ આયખું દીકરીને ઉછેરવામાં ફાવ્યું હતું.'
ને એમ જ દિવસ પછી મહિના ને મહિના પછી વરસે જતાં વાર ન લાગી. દીકરી મોટી થઈ. કેળના સોટા જેવું રૂપ એકાએક ખાલી બન્યું. નસકસતી જુવાની અંતરને ઓરડે આવી ઘૂંઘટે વાળી બેસી ગઈ.
પણ કેવી રૂપાળી...! પિત્તળ સરીખી પીડિવું, હીંગળા સરીખા હાય, પંચ બનાવી પૂતળી, જે દી નવ દીનેનાથ.” અરે ! આવી તે કેક જ સરજનહારે સઈ હશે જગતમાં. “હાલ થયાં હંસવું, બેલે ચંગાં વેણ, મમળ મજલસ ભર્યા, નારી હૂંદા નેણ.” અને..... “આંગળિયા ફળિયા જશી, દાડમ-કળિયા દંત, સોતમેં રેખ સારખી, જિળિયા વળત.”
પીઠ નીચે સાથળ સુધી અડપલાં કરતે નાગણ જે કાળા ભમ્મર એટલે. બિલોરી કાચ જેવી મેટી મેટી મારકણી અને આંખમાં આજેલ કાજળની કામણગારી સેર. પૂનમના ચંદ જેવું મુખ અને એની સિંહ જેવી લાક, ઠઠાંસ ભરેલાં એના રૂપ માંડવા ગામના મેભ વળેટી ગયા હતાં.
ખળ ખળ ખળ વહેતાં ભાદરનાં નીરમાં કે ખોળે વાળી, માથે પિત્તળની હેલ લઈ એ પાણી ભરતી ત્યારે કંઈક લેરખડા જુવાનિયા એનાં લૂબેએ નીતરતાં રૂપ ફાટફાટ થતી જુવાની જોઈને ઘેલા થતા.
રૂપની સાથે એનામાં લેઠિકાઈ પણ આવી વસી હતી. ભર-માસામાંય ગાંડીતૂર બની બે કાંઠામાં ઘુઘવાટા નાખતી ભાદર નદીમાં મગરની માફક સેલા મારતી તરીને એ સામે કાંઠે પહોંચી જતી.
બાપ કહેઃ “બેટા! મારે દીકરી નહિ, પણ તું દીકરે જ છે.” ને દીકરી ખડખડ ખડ હસી પડતી.
ઘરમાં બાપ દીકરી બે જ હતાં. દીકરી પણ બાપને ખુશ રાખવા પડ્યો બોલ ઉપાડતી. મમતા અને વાત્સલ્યનાં અમીઝરણું દીકરીના દિલમાં પણ ઘુઘવાટા બનીને વઘ જતાં. બાપ દીકરીની આવી ચારી જોઈ એ ઓછો થઈ જતો. એની આંખમાં હરખનાં આંસ ભરાઈ આવતાં,
ને એ દીકરીનું નામ માણેક.
દીકરીની ફૂલગુલાબી જુવાની જોઈ બાપ કહેતોઃ “બેટા ! હવે તારાં ઘડિયાં લગનિયાં કરી દઈને તને સાસરિયે વળાવી દઉં એટલી આ જીવને અભળખા છે.”
એવું બેલશે નહિ, બાપા ! મારા ગયા છે તમારું ?” એમ કહી માણેક બાપને મેં આડે હાથ દેતી ને બાપની બેચેની વધતી. એ વિચારતે ઊજળી તેય રાય. પારકું ઘરેણું. કાવ્ય શું થાય ને ખબર છે? છતાં દીકરી ઉપર ધડને ભરોસે હતા કે માણેક ફાટે, પણ ફિટ તે નહિ જ.
પણ એક દિવસ એ સુખી ઘર પર વીજળી ખળી. ભલે ભોળા એધડ પણ સમસમી ગયે. લંપટ મળુભાની આંખ માણેકના જોબન પર ઠેરાણી હતી. એની પસ્ત્રીલેલુપતાએ હદ વટાવી માઝા મૂકી હતી. સામી પાટીને મૂળુભાના કાને માણેકનાં રૂપની વાતે રોજ આવતી ત્યારથી એ માને પિતાની કરવાના ઘડા ઘડવા લાગ્યો હતે. પથિક-દીપાવા-પૂતિ ડિસેમ્બર/૧૯૯૧
For Private and Personal Use Only
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
* પર રામભાની પાર્ટીમાં પગ મૂકવાની એનામાં હિમત હતી છતાં ગમે તે ભોગે માણેકને મેળવવાની એને તાલાવેલી લાગી. એના હજારિયાઓને ભેગા કરીને એ અનેક દાવપેચ અજમાવવા લાયે ને વધુમાં વડને અનેક લાલચે પણ આપવા મંડ્યો.
પણ મૂળુભાન મનઃકામના પૂરી થાય એવાં ચિહ્ન બહુ ઓછી હતી છતાં લાગ જોઈને ગડી મારવા એ થનગની રહ્યો હતો.
ભાદર નદીમાં પાણી ભરવા આવતી માણેકની કુરતી જુવાનીમાં ઝબૂકતી વીજળી જેવી કાયા જોઈને મૂળુભા વાસનાની આગમાં ભડથું થઈ રહ્યો હતો.
મૂળુભાને માની પાસવાન ગમે રામભાની પાટીમાં રહેતા હતા. માઢ મેડીએ એની ખાનગી પણ વધુ બેઠ–ઊઠ હતી. કયારેક નાચ-ગુજરાને મિજલસમાં પણ ભાગ લે. માણેકને પોતાની કરવા મળળાએ એ ગમાને સાથે,
પણ ઝેરના કટકા જેવી માણેકને મેળવવી એ લોઢાના ચણા ચાવવા જેવું હતું એ ગેમે સારી રીતે જાણતા હતા ને એ પણ જાણતા હતા કે જે એ વાતની ખબર રામભાને પડશે તે મતથી બચી શકાશે નહિ.
ને માણેકનાં રૂપ પાછળ ઘેલે થયેલ મૂળુભા પણ કોઈ વાતે માને એમ ક્યાં હતો? ગેમાના તે સરપે છછુંદર ગળ્યા જેવા હાલ થયા.
મૂળુભાના કાવાદાવાની ગંધ આવતાં વડની બંધ વેરણ થઈ ગઈ. જતી જિદગીએ વખ ઘોળવાના દા'ડે આવે એવાં એધાણ વરતાવા લાગ્યાં. એક બાજુ જુવાન દીકરીની જાળવણું તે બીજી તરફ સીમનું કામ ને વીફરેલો દરબાર ! શું ન કરે? એને ખજપે વધી ગયે. એણે દીકરીને બેલાવી ?
બેટા માણેક' ભૂંડું થયું છે !” “ બાપા ! એવાં બધાં વેણ? શું થયું છે?” ઘરને બરો ઝાલીને ઊભેલી ભાણેકે બાપ સામે દૃષ્ટિ માંડી.
મારું એક વેણ રાખીશ, બેટા” “ બે ને, બાપા! કે દી ના પાડી છે ?” “ તે હવે તું પરણી જા તો સારું.” , " દીકરીને રોટલે ભારે પડે છે, બાપા ?”
એવું નથી, દીકરી !..ને આપણે તેના નસીબનું ખાતાં હશું કોને ખબર? પણ...પણ...!” " પણ કેમ અટકી ગયા, બા પા?” “ અરેરેરે !” ને એણે ઊંચે જઈ નિસાસે નાખે. કેડિયાને છેડે આંખનાં આંસુ લૂછય. ઘડીભર માણેક બાપ સામે જોઈ રહી. થોડી વાર પછી એચડે ઉમેર્યું :
દીકરી માણેક ! મને તારા પર પૂરો ભરોસો છે કે તું પવિતર જ છે, પણ પુરુષ ક્યાં પવિતર છે? એની આંખમાં નર્યો ઝેર ઝાલક નાખી રહ્યાં છે. એ શિકારીએ ફાંસલા લઈને ઊભા જ છે!”
* બાપા ! એ માટે બેફિકર રે'જે, જેની અખ આ માણેક ઉપર ઠરશે તે આંખ સલામત નહિ રહે.”
દીકરી ! ઈ તે મને ધરત છે, પણ એક વાત આજે મારે કાને આવતાં હું મૂંઝાઉં છું કે વખતેક...!”
* કઈ વાત, બાપા
સામી પાટીને મૂળુભા તારી પાછળ કાવતરાં કરે છે, દીકરી...”
ડિસેમ્બર/૧૯૯૧ પથિક-પેસવા-પૂર્તિ
For Private and Personal Use Only
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
તી કરવા છે ને, બાપા ! આપણામાં પાણી ભરે તે ને ... કાંઈ ફિકઈ નહિ, બાપા!. લાકડું લાકડાને ભારે ભાંગી જશે...” ને પછી માથે ઓઢણું ઠીક કરતાં મે: “હવે ધરપત રાખજે, બાપા ! જે ડી તમારી માણેકમાં પાણી મર્યાને અણસારોય આવે તે દી ફટથ કે'જો...” દીકરીની હિંમત ઉપર બાપ ઓળઘોળ થઈ રહ્યો.
એક દિવસ અમાસની કાળી રાત્રિ માંડવા ગામ પર ઝળુંબી રહી હતી. રાત્રિને બીજો ગજર ભો હશે ત્યારે મૂળુની ડેલીની માદ્ર-મેડીની ચેકટમાં એક માણસ દાખલ થયા. એણે માથા પર શેફાળિયું બાંધ્યું હતું. એક હાથમાં કડિયાળી ડાંગ હતા. ઓખાઈ પગરખાંના અવાજથી મૂળુભા ચમક
એલા કોણ ?” • એ તો હું ગમે. ” * આવ... આવ્ય... ત્યા! ... હું તને જ સંભારતે તે” . “ બાપા ! હુકમ કરો”
મૂછ આમળતા મૂળુભાએ ગેમાને કહ્યું: “તું એ ઘડની દીકરીને તે ઓળખ છે ને “ હા બાપા ” “ ઈ માણેકને એક દિવસ ડેલીએ...”
પણ બાપા,...!” છે એલા ! મને ખરા ?”
બાપા ! ઈ સિંહણને છંછેડવા જેવું નથ, હે ?..” “ અરે, એવી કેટલીયે સિંહણે મૂળુભાના પગ ચાટતી આવી છે.” છે ઈ બધી તે બકરિયુ હસે, બાપા !' પછી ઉમેર્યું : બાપા ! આ કામ એટલે મોતને નોતરું દેવું...”
ગે ! આવાં વેણ સાંભળવા તને નથી લાગે. ને પછી દઢતાથી મુળુભાએ કહ્યું : & આવતી બીજે રાત્રિએ હું એારડે માણેકની રાહ જોઈ...”
પણ, બાપા! મારું કાંઈ...?” કે જેઈ ગેમાએ સેગડી બાવી. ખડખડ ખડ... હસીને બાપાએ કહ્યું : “ હું ગણર ન, હે? તારુંય થઈ જામે...” ને હવસના કીડા-સમો એ જુવાન મૂળમા માણેકનાં રૂપનાં દિવાસ્વપ્ન જેવા લાગે.
પુરુષની સામે ઘણીની નજરથી જોતી માણેક નદીકાંઠે બેસી પાણીનું બેડું માં જતી હતી. આજ લગએણે પરણવાને વિચાર અળગે રાખ્યો હતો. એ વિચારતી કે શું ધણ વગર એકલાં ન જીવી શકાય? પણ આજે એનું અંતર સમૂળગું જ બદલાઈ ગયું. એની નજર સામે પોતાની પડોશમાં રહેતા વેજનું પડછંદ શરીર તરી આવ્યું. એણે કંઈ દિવસ એકેય આડે શબ્દ ઉચ્ચાર્યું ન હતું. બસ, દરથી જ માણેકનાં રૂપના કટોરા અખથી પીધા કર્તા હતા. એ જવાનની પરણેતર બનવાના કોડ માણેક અંતરમાં પહેલી જ વાર ફૂટી નીકળ્યા.
પાણીનું બેડું ભરીને માણેક ઘેર ગઈ. એવા સૂનમૂન થઈ ઓસરીની કોરે બેઠો હતે.
“ બેટા માણેક !” પાણીનું બેડું ઉતારતી દીકરીને એ ઘડે કહ્યું : “હવે આ ગામમાં રે'વામાં માતમ ના. ઈ કાળમુખે સુ નું શું કરી બેસે છે કેવળે નહિં. મારી હંસલી જેવી દીકરીને હું કાગડાના હાથે ચૂંથાવા ન દઉં...” પથિક-દીપેસવાંક-વૃતિ ડિસેમ્બર/૧૯૯૧
૧૭
For Private and Personal Use Only
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
બાપાના વલાપાત દીકરી સજતી હતી ને એ પણ જાણતી હતી કે મૂળુભા પોતાની પાછળ
માંધળા ભીત થયા છે.
..
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
આખી રાત અજંપામાં ગાળી, પે। ફ્રાંટતા ઊડીને એણે બાપને કહ્યું':
બાપા! વેજાને ખારડે જશે ?”
“કાં, બાપ ! કીમ ?”’
“ મારાં લગનનું નક્કી કરી આવે !'
“ અરે ! દીકરી ! સું ખેલ છ ?” આથડને થયું ; પોતે સપનુ તે નથી જોતે। ને ? આજ દી લગણ જેણે પરણવાની ના પાડી તે માણેક આમ એકાએક ઊઠીને વેન્દ્રને ખારડે જવાની વાત કરે એ એવાના માન્યામાં ન આવ્યું.
જીવનના થાક તેવા ભાર ઊતર્યાં ઢાય એ રીતે એઘડે મેટી મેટી ડાંફાએ વેજાના ખેારા તરફ ડગલાં માંડર્યાં. ઘડિયાં લગન લેવાણાં. વેજો વરરાજો બન્યું, માણેક પરણીને સાસરે ગઈ.
.
0
0
.
બીજની અંધારી રાત્રે મૂળભાની માઢ-મેડીની પાછલી બારીએ એક એવા ડેલીમાં ખલ થયા. ચોકટ ને પરસાળ વટાવી અ ંધારામાં એ મૂળુભાની ઉપલી મેડીના રવેશની બારીમાં થઈ મંદર કૂદી પડયો.
ખખડાટ થતાં મૂળુભા ચમકયો. ઢાલિપ્રામાં બેઠો થતાં કહ્યું : “ એલા ! કાણુ તું?”
''
' માણેકના ધણી વેજો, ''
સાંભળતાં તા મૂળુભાના મતિયા મરી ગયા.
“ આવા અસૂરા ટાણે ?” મૂળુભા થાથવાણે,
(f
તે અસૂરા ટાણે જ ઓરડે માણેકને ખેાલાવી હતી ઈ કેમ ભૂલી જા', યા ??’ “ તી એનું સુ' છે અટાણે ”
એને બદલે હું આળ્યેા છે, બાપા !”
‘એમ ?” નમ’ડી અવાજે બપેા ઊઠવા ગયા, પણ સિ'ની જેમ લાઉ મારી વેજો એના પર
કૂવો ને એની ગળચી પકડી લીધી અને એનુ મેઢુ એશીકામાં દબાવી, ગણિયા વાળી માથે ચડી બેઠે. આપે ભાંભરી રહ્યો : “ અને માક્ ક, વેજા...! તારી ગયતરી...''
“ આજે નૈં મેલું, બાપા ! તે' માણેક જેવી ઘણીયે મતરિયુની આબરૂ માથે હાય નાખ્યા છ...” વેજો વિકરાળ બન્યા. દાંત કચકચાવી કહ્યું : “તું માણેકને નયિાતી માન છે, ઈમ ?”
“ ના, ના, વેજા | જે અસતરી પર ધણીનુ એાઢણુ હોય તેને પૃથ્વીને સત્ર પણ હાય લગાડી સકતા નથ્ય...
વેજાએ વધુ ભીંસ દીધી. બાપાની ખેાના ડોળા નીકળી ગયા. પછી થૂ...થૂ...યૂ... કરીને, ઉઘાડી બારીમાંથી રેકીને જેમ આવ્યા હતા તેમ પાછે વળી ની
સવારે યમણી પાટીમાં મૂળુભાના મેાતની ચર્ચા ચાલી રહી. રામભાએ એટલું જ કહ્યું કે એને અસતરીઆની કળકળતી આંતરડીની હાય ભી ગઈ છે, તે કાર્યએ કીધું કે કર્યાં ભાગળ્યા વિના આરેા નથ્ય.
નોંધ :- આ લકથાનાં પાત્રા સાર્યા છે, પણ માણેકનુ નામ કુસુમ હોવાનું પણ ચર્ચાય છે, જાણીતા લાકથાકાર બામુભાઈ પેથાણી બતાવે છે કે એનુ નામ માણેક હતું. જે. પટેલ પેઇન્ટર, સ્ટેશનપરા, માણાવદર-૩૬૨ ૬૩૦
૧
ડિસેમ્બ૨/૧૯૯૧
For Private and Personal Use Only
પથિક—દીપોત્સવાંક-પૂર્તિ
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
શું તાનસેન મુસલમાન હતું?
શ્રી હસમુખભાઈ વ્યાસ અકબરના અંતરંગ મંડળમાં મહત્વનું નવરત્નોમાંના એકનું સ્થાન પામનાર તાનસેન હિંદુ હતું કે મસલમાન એ પ્રશ્ન અવારનવાર ચર્ચા રહ્યો છે. એના નામ આગળ લાગેલ ‘મિયાં’ વિશેષણ અને ગ્વાલિયરમાં દર્શાવાતી એની વર્તમાન કબરના આધારે એ મુસલમાન હોવાનું એક વર્ગ નિશ્ચિત સ્વરૂપે માને છે. આ અંગે વિગતવાર ચર્ચા કરીએ.
વલભ સંપ્રદાયને પ્રસિદ્ધ પુસ્તક સે બાવન વૈષ્ણવની વાર્તા (સમય લગભગ ૧૭ મી સદી)માં એને મુસલમાન હવાનું મળે છે. તાનસેન માટે પ્રસ્તુત ગ્રંથમાં બડી જાતિવારે' (અર્થાત મુસલમાન) શબ્દ પ્રયોજાયેલ છે. “નિજમત સિદ્ધાંત” એને તેલંગ બ્રાહ્મણ ગણાવે છે, તે મિશ્રબંધવિનોદ' એને ગ્વાલિયરવાસી બ્રાહ્મણ કહે છે. શિવસિંહ સરોજ એને ગૌડ બ્રાહ્મણ દર્શાવે છે.
પુરાતત્વ વિભાગ-ગ્વાલિયરના એક ક્ષેત્રીય અધિકારી શ્રી એમ. બી. ગદે એને મુસલમાન દર્શાવે છે, એટલું જ નહિ, ગલિયર નજીક આવેલ શેખ મહંમદ ગીસના મકબરા નજીકની એક કબરને ‘મિયાં તાનસેનની કબરે” હવાનું દર્શાવતી એક તકતી (બોર્ડ પણ લગાડેલ છે. આમાં તાનસેનને સંક્ષિપ્ત પરિચય આપેલ છે અને 'મિયાં’ વિશેષણ ને કબ્રસ્તાનમાં કબર આવેલ હોઈ એમાણે તાનસેને ઈસ્લામ ધર્મ અંગીકાર કર્યાની પણ નોંધ કરેલ છે, અર્થાત્ તાનસેને પછીથી મુસ્લિમ ધર્મ સ્વીકારેલે.
દંતકથાઓ તાનસેનને મુસલમાન માને છે અને આના માટે એનું વિશેષણ મિયાં જ કારણભૂત છે. હકીકતે એ મુસલમાન ન હતું.
સ્મિથે દતકથાઓના આધારે એ મુસલમાન થઈ ગયાનું અને ગ્વાલિયરમાં એની કબર હોવાનું લખ્યું છે. આપણા ઈતિહાસના ઘણા મુદ્દાઓને અંગ્રેજોએ બેટી રીતે લખી દર્શાવતા એક પરંપરા શરૂ થઈ ને આપણે પણ અંગ્રેજો ને અંગ્રેજીમાં જે લખાયું હોય તે સાચું જ હોયની આંધળા દષ્ટિ-માન્યતાથી પ્રેરાઈ એને આજ પર્યત સ્વીકારતા આવ્યા છીએ. આમાંની એક એ તાનસેનની રિમથે દર્શાવેલ ઉક્ત વિગત, જે, અલબત્ત, હવે ધીમે ધીમે આપણે એક વર્ગ પણ અંગ્રેજોએ લખેલ ઈતિહાસની તટસ્થ સમીક્ષા કરે, પુનર્લેખ કરતા થયે છે જ.
૧૮ મી સદીના પૂર્વાર્ધ સુધી તે તાનસેને મુસ્લિમ ધર્મ સ્વીકાર્યાની ક્યાંય ચર્ચા થયેલ નથી, કેમકે ખરે ખર જે એણે મુસ્લિમ ધર્મ અંગીકાર કર્યો હોય તે તત્કાલીન ઈતિહાસ માંથી એને કમસે કમ ઉલેખ-નોંધ તે મળે જ, જે મળેલ નથી.
મુઘલકાલીન, વિશેષત: અકબરીય, સમાજશાસન ઈત્યાદિ વિશે અબુલ ફઝલે એના પ્રખ્યાત તત્કાલીન સર્વસંગ્રહ જેવા ગ્રંથ “અકબરનામા' કે “આઈ અકબરી'માં વિગતવાર લખેલ હોવા છતાં એણે તાનસેનને ચાય પણ મુસ્લિમ કહેલ નથી, એટલું જ નહિ, એણે સ્પષ્ટતા તાનસેનનું મૃત્યુ આગ્રામાં થયાનું દર્શાવ્યું છે. (જુએ “અકબરનામા' ખંડ ૨ પૃ. ૮૮૦) જો એને વાલિયરમાં દફનાવેલ હઈ જ્યાં એની અબર હોવાનું બતાવાય છે તે પ્રમાણે તે આની નોંધ અબુલ ફઝલે કથક તે કરી જ હેત, પરંતુ ક્યાંય નથી એ હકીકત છે. હકીકતે વાલિયરમાં દર્શાવતી વિદ્યમાન તાનસેનની કબર આ સદીના પ્રારંભથી તાનસેનની કબર' તરીકે ઓળખાવા લાગી છે. સંભવતઃ એ કબર કઈ અન્ય તાનસેનની હેય, કેમકે તાનસેન નામનો વ્યક્તિ એક કરતાં વધારે થયેલ છે!
તાનસેનની આગળ મિયાં' વિશેષણથી એ મુસ્લિમ હોવાનું માનતે એક વર્ગ છે, પરંતુ એ તે સૂફી સંતે સાથેના એના ગાઢ સંબંધનું પરિણામ છે, અર્થાત્ તાનસેનને સૂફીઓ સાથે સંબંધ પથિક-દીપેસવા-પૂતિ ડિસેમ્બર/૧૯૧
૧૯
For Private and Personal Use Only
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
www.ko
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
'
હાઈ સૂફીએએ એને ‘મિયા” વિશેષ આપેલ છે. સૂફીઓના સંપર્કમાં આવનાર રહેનાર હિંદુને મિયા” કહેવાની એક રૂઢિ હતી. ઊલટાનું અકબરે તે તાનસેનને કંઠાભરણવાણીવિલાસ' નામની ઉપાધિથી નવાજેલ છે, જે તાનસેન સ્પષ્ટતયા હિંદુ હેવાનું સિદ્ધ કરે છે.
તાનસેનને મુસ્લિમ પુત્રોમાં તાનતરંગખાન અને વિલાસખાન તેમજ હિંદુ પુત્રામાં હમીરસેન અને સુરતસેન હેવાનું મળે છે. અને અર્થ એ કે તાનસેનની વિવાહિત હિંદુ સિવાય એને કઈ મુસિલમ ઉપપત્ની પણ હતી.
સમગ્ર ચર્ચાને સાર એ કે તાનસેન મુસમાન નહિ, પણ હિંદુ જ હતું. હવે પછી એ કઈ (હિં;) રાતિને હવે એ બાકી રહે છે-લેખના પ્રારંભે કેટલાક વિદ્વાનોએ એ બ્રાહ્મણ હેવાનું દર્શાવેલ છે, પણ સામાન્યતયા બ્રાહ્મણ જ્ઞાતિ રાજદરબારોમાં ગાતી ન હોઈ તાનસેન બ્રાહ્મણ ન હોવાને એક તર્ક છે.
તે તાનસેન કલાવત્ત નામની સંગીત-ઉપજીવી જાતિમાં જગ્યાને પણ એક મત છે. અબુલ લઇલે "આઈને અકબરી' (ખંડ ૨ પૃ. ૭૩૪ ૨૫૭ ગ્લેવિન)માં ઢાઢી કદવાલ ડફજન નટ કલાવતા ઈત્યાદિ સંગીતેપછી જાતિઓ વર્ણવી છે. આ બધી જાતિઓ રાજદરબારમાં નાચ-ગાનથી આજીવિકા મેળવતી. અકબરના સમયે “કલાવત’ કહેવાતી જાતિમાં તાનસેનનો જન્મ થયાનું અબુલ ફઝલનું કહેવું માનવું છે, જે હકીકતની નજીક હોઈ શકે ! , ઠે. હાઇસ્કૂલ, જામકંડોરણ-૩૬૦૪૫૦ ” [અનુ. પા. ૧૩ નીચેથી એ મારા લખાણે મેળવ્યું અને એ જ લખાણને કારણે તમે તમારા વિવેચનના પુસ્તકની સમીક્ષા એ લખાણ જેમના નામે પ્રસિદ્ધ થયું તેમની પાસે લખાવવા વિનંતી કરવા આવ્યા. તમારી વિનંતી સાંભળી અને તમને આટલું સંભળાવી હું તુત થયે છું. હવે હું જાઉં છું... પ્રકાશચંદ્ર! તમે સારા માણસ છે. તમને ઠીક લાગે તેમ કરજો. મારે વિખિ શાંત થયું છે, મારું કાર્ય પૂરું થયું છે, હું હવે જાઉં છું, તમારી પાસે હવે કદી નહિ આવું.”
અને એ આકાર અદશ્ય થઈ ગયે,
પ્રકાશચંદ્ર અને ઉમાકાંત આશ્ચર્યચકિત થઈ એકબીજાને જતા રહ્યા !!! છે. ૧૦/આદિત્ય સેન્ટર, ફૂલછાબ છે. . સામે, રાજકોટ-૩૬૦ ૦૦૧ સ્થાપના તા. ૧૧-૧૦-૨૭
ફેનઃ ૫૫૩૨૯૧/૫૫૮૩૫૦ ધી બડા સીટી કે-ઓપરેટિવ બેન્ક લિ.
રજિ. આફિસ સંસ્થાવસાહત, રાવપુરા, વડોદરા-૩૯૦૦૦૧ શાખાઓ ઃ ૧. સરદારભવન, જ્યુબિલી બાગ પાસે, ટે. નં. ૫૪૧૮૨૪
૨. પથ્થરગેટ પાસે, ટે. નં. ૫૪૧૯૩૧ ૩. ફતેગંજ ચર્ચ સામે, ટે. નં. ૩૨૯૩૬૪ ૪. સરદાર છાત્રાલય, કારેલીબાગ, ટે. નં. ૬૪૮૧૨ ૫. ગોરવા જાતનાકા પાસે, વડોદરા, ટેન. ૩૨૮૩૪૯
દરેક પ્રકારનું બૅન્કિંગ કામકાજ કરવામાં આવે છે. મેનેજર કાંતિભાઈ ડી. પટેલ મંત્રી ચંદ્રકાંતભાઈ યુ. પટેલ
પ્રમુખ કીકાભાઈ પટેલ ડિસેમ્બર ૧૯૧ પથિા-
દીલવાંક-પૂતિ
For Private and Personal Use Only
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
આઝાદીના આંદોલનમાં મહિલાઓનું પ્રદાન * [ખેડા જિલ્લા]
ડો. નરાઈ બાર. પટેલ , હિંદુસ્તાનનું બ્રિટિશ શાસન હેઠળ બને છે, ' , તું હતું. ૮૦ + ઝ = મ મ ટે ક કરુણ ઘટનાઓ બનેલી છે. હિંદ સ્વાdયસંચામાં ગુ જર ત ફળેને તે નથી. છેડા જિલ્લામાં પુરુષોની સાથે મહિલાઓ પણ પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે સાયરૂપ બની છે. આ લોન મૂક પ્રેસહિત કરી હતી. મહિલાઓમાં જાગૃતિ લાવવા . ઘન યા ' હતાં તેથી શિક્ષિત તેમજ અશિક્ષિત એમ બધા પ્રકારની મહિલા ના )વ લ ના : બર: થયું હતું.
ખેડા જિલ્લાની મહિલાઓને મહામ બધીજી, સરદાર જય ઈ પટેલ, વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ : તથા રવિશંકર મહારાજ જેવા વિરલ -1ોનાં મન સન કે સાઈન માય હતાં તેથી સત્યાગ્રહની લડા, અસહકાર-૨', લ, વિતુ'મ કે બળવળમાં ખેડા જિલ્લાની મહિલા સક્રિય બની . 3:, રે - ', ખદ! . . “જે હવધ પ્રવૃત્તિઓમાં એમણે ઉત્સાહ પૂર્વક ભાગ લીધે હા , ' ! દ્વારા મ ાં નું કે હું કાર્ય કર્યું હતું. ખેડામાં દારૂની હરાજીમાં પિટર : ર :
, જામ, કલાસી એક બહેન લાલતી અશર પ્રત્યે બોરસદના લીક ક પ માં ' એ હર એપ બહુ" . " એ .
હિંદના રાષ્ટ્રિય નેતા છે કે આ કે. ક ક માટે શરૂ કરો , (ા, બે સદ સત્યાગ્રહ, રાસ સલાડ, મડાને આ ', ૧૮: , પ ' ના ડે : ' વગેરે એ દે. લનામાં ખેડા જિલાની માં હેલએ સંકેલ બનો તે જ પોતાના પુરુષને મત પ્રસા ન આપીને : માભોમને માટે અનેરું કાર્ય કર્યું હતું ?'ri P - માં નામની રઝી છે બે પ ઉપાહપુર્વક ભાગ લઈને અનેરું કાર્ય કર્યું હતું ?
ખેડા જિલ્લાનાં વિવિધ નગરે . . કે હુ ' ..• . ઝોલો ૩ : ૨ રyભુત કામગીરી બજાવેલી તેમજ જેવા બે પ
બાફ વા પ્રયાસ કર્યો છે. આણંદ: આણંદ નગર : ધી ની ' , . ર છે આ વેપ: હાં તેમણે સુરત તેમજ ભક્ષ્યમાં રાષ્ટ્રિય ગ્ય કેમ તે પ્રક સ હ . તે ૧૯૩ ૦ અને ૧૯૩૨ માં એમને જેલવાસ ભોગવવું છે. થા ૧૮ . : ૨
# ' નાં મે લીધે હતો. એમણે ખાદીવ્રત લીધું હતું. ?
કરમસદ : સરદાર વલ્લભભાઇ પટેલ ( 4 5 5 2 હર એપ દ 1 જ ન હતાં. એઓ ગુજરાત વિદ્યાપીઠનાં સ્નાતક .. એ છે ક૨૦ થી ડર -
ના પેઇનિષ્ઠ સેવા બજાવી હતી. સમગ્ર ભારત છે. પ દિપે છે ચૂં કે કરની કલમનાં સભ્ય તરીકે ચૂંટાયાં હતાં. નવજી વન ટ્રસ્ટ, ૬ : ૨ : છે , 4 (1 ટૂરવગેરેનાં ટ્રસ્ટી તરીકે સેવા બજાવેલી. કોગ્રેસ પક પાન છે કે ન ત થ .. ક, ખાદી પ્રવૃત્તિ, રાષ્ટ્રિય કેળવણી, અર હકાર, સ ૧ - -નૂ ને એ 15 પ્રકાર અને રહીને દેશસેવા માટે સતત કામગીરી બા - ની એક જિલી 'ફાં સમગ્ર ભારત નારીસમાજ માટે ત્યાગ અને ગૌરવની મૂd – ' * :
ગુજરાત ઈતિહાસ પરિવારના રોસ શ : દ) . ૧૬-૧૮ ફેબ્રુ૯૧ માં વંચાયેલ નિબંધ પથિક-દીપેસવા-પૂતિ
૨૧
For Private and Personal Use Only
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
પિટલાદ પેટલાદ નગરનાં વતની પ્રેમીલાબહેન રસિકલાલ પરીખે નાની ઉંમરે જાહેર પ્રવૃત્તિઓમાં સક્રિય ભાગ લીધો હતો. એ મ્યુનિસિપાલિટીની ચૂંટણીમાં પણ વિજયી બન્યાં હતાં. દેશના હિતમાં અનેક ઠરાવ કરીને નેધપાત્ર કાર્ય કર્યું હતું.
સેજિત્રા : પ. કમળાબહેન શંકરભાઈ સોજિત્રાનાં વતની હતાં. ૧૯૨૦ માં એમણે સસ્કારી શાળાને બહિષ્કાર કર્યો હતો. ૧૯૬૫ થી ૧૯૨૮ સુધી સત્યાગ્રહ-આશ્રમ, સાબરમતીમાં એ રહ્યાં હતાં. એમણે પિકેટિંગ વગેરે પ્રવૃત્તિમાં ભાગ લીધે હતે.
પા. જયાબહેન બાબુભાઈએ ૧૯૪૨ ની લડત વખતે સુરત જિલ્લામાં બારડોલી ગામે પિકટિંગ કર્યું ત્યારે એમની ધરપકડ થઈ હતી. એમણે ત્રણ માસની જેલની સજા ભોગવેલી.
પા. ડાહીબા નાથાભાઈ સેજિત્રાનાં નિવાસી હતાં. એમણે ૧૯૩૦ માં માતર તાલુકાનાં લીંબાસીમાં સ્ત્રીઓની પરિષદમાં મંત્રી તરીકે ફરજ બજાવી હતી. એમની ધરપકડ થઈ અને એમણે ૪ માસની સજા ભોગવી હતી.
પા, શાંતાબહેન શંકરભાઈ સમજત્રાનાં વતની હતાં. ૧૯૩૦ ના મીઠા સત્યાગ્રહ વખતે કરતૂરબાની બહેનની ટુકડીમાં એઓ સક્રિય હતાં. એમણે વિદેશી કાપડને બહિષ્કાર કર્યો હશે તેથી ૧૦ માસની સજા એમને થઈ હતી. રાસમાં પણ બે વર્ષની સજા થયેલી,
ભાદરા: શ્રીમતી કાશીબહેન પુરુષોત્તમદાસ પટેલને જન્મ ભાદરણમાં થયેલે, મહાત્મા ગાંધીજીની પ્રેરણાથી દારૂના પીઠાં અને વિદેશી કાપડની દુકાન પર જઈને એમણે પિકેટેગ કરેલું. એઓ લેકોને ખૂબ સમજાવતાં. સભા સરઘ દ્વારા પ્રજામાં જાગૃતિ લાવવાનું એમણે ખૂબ જ મહત્વનું કાર્ય કર્યું હતું. ૧૯૪૨ ની લડતમાં પણ એમણે ભાગ લીધેલ અને ત્રણ વખત જેલવાસ ભોગવેલ.
પા. કાશીબહેન પુરુષોત્તમ ૧૯૩૧ માં અસ્પૃશ્યતાનિવારણ અંગે ખાદી પ્રવૃત્તિમાં સક્રિય બન્યાં હતાં.
પા. મણિબહેન શિવાભાઈ ભાદરણનાં વતની હતાં. ૧૯૨૧ માં અસહકારની લડત વખતે એમણે સ્વયંસેવિકા તરીકે કાર્ય કર્યું હતું. આણંદ તાલુકામાં એમણે લડત ઉપાડી હતી, ૧૯૨૩ માં નાગપુર સત્યાગ્રહ-સંચાલનમાં પણ એમણે સહાય કરી હતી. ૧૯૨૮ માં બારડોલી સત્યાગ્રહમાં એમણે ભાગ હી હતે. કડોદ કેદ્ર કઈ પણ કામ કર્યું હતું. ૧૯૩૦ ની નાકરની લડત વખતે એ મને ૧ વર્ષની જેલ થઈ હતી. નાકરની લડતમાં પિતાનાં બાળકે સાથે એમણે જેલની સજા બે ગણી હતી. અને ૧૯૭૨ માં આખા કુટુંબ સાથે જેલવાસ ભેગો હતો.
ઉમરેઠઃ શ્રી કુસુબહા હરિલાલ દેસાઈ ઉમરેઠના વતની હતાં. ગાંધીજી અને કસ્તુરબાના નજીકના પરિચયમાં આવતાં એમણે રેલ આદેલનમાં કસ્તૂરબા સાથે પ્રવાસ ખેડ્યો હતે. ખેડા જિલ્લામાંથી એમાં ધરપકડ થયેલી અને એમણે જેલની સજા ભોગવેલી.
તારાબહેન રિપાકર ઠાકારનું વતન ઉમરેઠ હતું. એમણે ભગિની સહાયક સરકારી ગૃહઉદ્યોગ મંદિરનાં મંત્રી તરીકે કામગીરી બજાવેલી. એમાં એક સમાજસેવિકા હતાં.
ઓહ : શ્રીમતી ડાહીબહેન રાવજી ભાઈ પટેલ ઓડનાં વતની હતાં. સાબરમતી આશ્રમમાં પતિ સાથે રહેતાં હતાં. ૧૯૩૦મી થી કરતુરબા સાથે અમદાવાદ જલાલપોર આjદ માતર નગ્લિાદ તેમજ બોરસદની આસપાસનાં ગામોમાં સત્યાગ્રહ, સરકારી કાનૂની જંગ અને પિકટિંગ વગેરે પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા લડતમાં ભાગ લેતાં હતાં. એઓ ખાદી પ્રાિમાં પણ સક્રિય હતાં. એમને છ વખત જેલ થયેલી તથા પિલીસને લાઠીમાર પણ ખાધેલો.
ડિસેમ્બર ૧૯૯૧ પાક-દીપેસવાંક-પૂતિ
For Private and Personal Use Only
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
પા. કાશીબહેન પુરુષોત્તમ ઝેડનાં નિવાસી હતાં. ૧૯૩૦ માં પિક્રેટિ’ગ કરેલું. એ સમયે એમની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી અને પા. કાશીબહેન હનુમાનભાઇ એડનાં વતની હતાં. ૧૯૩૨ ની યુ હતુ. એમને ૧ વર્ષની સજા થયેલી.
પા. ગંગાબડુંન દેસાઈભાઈ ઍડનાં નિવાસી હતાં. ૧૯૩૨ ની લડત વખતે સુણાવમાં મેટુ' સરઘસ નીકળેલુ તે વખતે એમની ધરપકડ કરવામાં આવેલો અને પ્રેમને ત્રણ માસની સજા તથા શ. ૩૦૦ ના દંડ થયેલું. ૧૯૩૩ માં પણ એમને જેલ થયેલી,
વિદેશી કાપડની દુકાના૨ છે. એમને છ માસની જેલ થઈ હતી. લડતમાં એમણે નાંધપાત્ર કા
પા, દિવાળીબહેન પુંજાભાઈ એના વતની હતાં. એભણે ખેડા અને ૧૯૩૦ ની લડતમાં ભાગ લીધેલા. આણ ંદની વિદેશી કાપડની દુકાને પર પિકેટિંગ કરેલુ તેથી એમને છ માસની સજા થયેલી. એડમાં મીઠું' વેચતાં પણ એમને જેલવાસ ભાગવવે પડેલા. ૧૯૬૨ ની લડત વખતે પણ એમને ખે
વર્ષની જેલની સન્ન થયેલો.
પા. સૂરજબહેન ઝવેરભાઈ એનાં નિવાસી હતાં. ૧૯૩૦ માં માણંદમાં વિદેશી કાપડની દુકાનો પર પિકેટિંગ કરતાં એમની ધડપકડ થયેલી અને એમને છ માસની સજા થયેલી.
૫) દુરખાબહેન છેટાભાઈ, એમનું નિવાસસ્થાન એડ હતું. ૧૯૩૦માં આણંદમાં વિદેશી કાપડની દુકાને પર પિકેટિંગ કરતાં એમની ધરપકડ થયેલી અને એમને પણ છ માસની સજા થયેલી. ગભીરા : શ્રીમતી પ્રભાત્રતીબહેન અંબાલાલ શાહુ ગંભીરાનાં વતની હતાં. એએ બાળવિધવા થયાં હતાં. ૧૯૪૧ ના વ્યક્તિગત સત્યાગ્રહમાં તેમજ ૧૯૪૨ ની આઝાદીની લડતમાં એમણે સક્રિય ભાગ લીધા હતા અને ખે વાર જેલવાસ ભાગવ્યા હતા.
આખડાલ : પટેલ દિવાળીબહેન આખડેશનાં વતની હતાં. એમણે ૧૯૩૨ ની લડતમાં ભાગ લીધા હતા. મહેસલ નહિ ભરતાં એમણે ગાયકવાડી ગામમાં પણ હિજરત કરી હતી.
ઉત્તરસંડા : ચેકસી વિમળાબહેન મણિભાઇ ઉત્તરસ`ડાનાં વતની હતાં. ૧૯૪૨ ની ક્રાંતિ વખતે એઆ ભૂગર્ભમાં કામ કરતાં હતાં. એમણે અમદાવાદથી પત્રિકાએ તેમજ ફાટક પદાર્થો છૂપી રીતે લાવવાનુ` ભારે જોખમવાળુ કાર્યાં કર્યું હતુ..
નડિયાદ : દલાલ કપિલાગૌરી ચંદુલાલ નડિયાદનાં રહેવાસી હતાં. ૧૯૩૦ ની લડતમાં આગૅવાની લઈતે એમણે વિદેશ ચીજવસ્તુએના બહિષ્કાર કર્યાં હતા, પિકેટિંગ અને ભાષણે પણ કર્યાં હતાં. ૧૯૪૧ની લડત વખતે એમને જે વાસ થયેા હુંતે.
નાયક પુષ્પાઠેન નીલકંઠ નડિયાદનાં વતની હતાં. ૧૯૪૨ ની લડત વખતે મુંબઈમાં સ્વયં સેવિકા તરીકે એમણે કાર્યાં કર્યું... હતું, ૧૯૪૩ અને પછીની લડતમાં કોન્ગ્રેસનુ કામ કર્યું હતું,
વસે। : દેસાઈ શકુ તાબહેન મડ઼ેદ્રભાઈ વસેનાં નિવાસી હતાં. ૧૯૩૦ માં વિદેશી કાપડની દુકાન પર જઈને પિકેટિંટંગ કર્યું હતુ. એમને ૧૫ મહિનાની સજા થયેલી. ૧૯૩૯ માં વ્યક્તિગત સત્યાગ્રહ સમયે ૧૪ દિવસ અટકાયતમાં રહેલાં,
દેસાઈ શાંતાબહૅન સૂર્યકાંત વસેાનાં હતાં. એમણે ૧૯૩૦ ના મીઠા-સત્યાગ્રહની લડતમાં ભાગ લીધેલા, ૫ દિવની સજા ભોગવેલી અને કરીથી એમને ૧૫ માસની સજા થયેલી. ૧૯૩૨ માં વીરસદમાં એમની ધરપકડ થયેલી તથા પુન: ૯ માસની જેલની સજા અને શ. ૨૦૦ની દોડ થયા હતા.
પા, ઝવેર નારણભાઇ વસેાના રહેવાસી હતાં. ૧૯૩૨ માં મેરસદમાં બહેનેાના સરળસ પર લાઠીમાર થયેલા તે સમયે પેટ ઑફિસ પાસે પકેટિંગ કરતાં એમની ધરપકડ થયેલી અને એમને છ પથિક-દીપે।સવાંક-કૃતિ
ડિસેમ્બર/૧૯૯૧
૨૩
For Private and Personal Use Only
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
છ માસની જેલની ૨જા તથા રૂા. ૧૦૦ ! દંડ પણ થયેલું
ભક્તિભ્રમાં ગવાસ દેવસેના વતતી હતા. હું મૂળ પાટીદાર જ્ઞાતિનાં હતાં. એન પતિ દરખારગે ભાદાસ દેા હતા. તે ખાધ રાદિવસ દેશસેવા કરવામાં એએ અથાગ શ્રમ ઉઠાવ્રત, જે શે મા મા શ્રેયના જ જગામાં હરશે...ગામામાં સરકારે જે દાળ સળગાવી હતી તે પુત્ર ન હતી. એ ગામમાં દાશ્રીન પ્લગ, મકાન ઉપર સરકારે તાળાં લગાવ્યાં હતાં, પણ નીડરણે તેમણે અને એમને પતો તાવ નાખ્યાં હતાં... આમ ગુજરાતે પહેલી જ વાર એક સુદામા તીર ગ ને ભેમ જાગે તુ
ખેડા જિલાની ટુકડી ૧૨-૬--૧૯૨૩ ના જ ન હંસી, શ્રી ર્જાતા તથા અન્ય ત્રણ અહેના નાગપુર તે છાણનુ એન્ડ્રુ સંભાળ્યુ . વિશ કર મહારાજ લખે છે કે “સત્યાગ્રત મા મારી ટુકડી ઊપડીહ ભકનો મારા કાળમાં કંકુથી ચાંલ્લા કર્યા હતા, વળી, એમણે રાજ્યપ્રાપ્તિ થે રાજ્યને ભાગ કરહાની પતિની ભાવનાને હૃદયપૂર્વક ટકા આપ્યું હતા. ૧ કરોડ ૫. ૧ મેરી કયાાંથી ફંડ જ ગાંધીજીને આપી. ૧૯૩૨ અને ૧૯૪૦ ના સત્યાગ્રહોમાં જે બે ૧. લીંડીમાં કયા નષદ ભામાં લાડ઼ીમાર વખતે સૌને માટે પ્રેરણામૂર્તિ ખી .
ખેડા વરદણના દેશપ્રેમી મહિલાએ રાષ્ટ્રના તમાં આ રીતે અદ્ભુત કાર્યો કર્યું હતું . ધર્મજ હું તયુદ્ધોમાં ખ! ગમે તે પના કાળે આપેલ છે. ૧૯૩૦-૩૨ ની લડતમાં ગામનાં ૩૨ પુરુષષ જેલ ભાગ લીમી શી હૈ રસીની હતી ૧૯૩૯ માં લાંભવેલ સિપેદા અને બેરી થઈ હતી.
. ૧૯૩૨ ની લડતમાં છ માસની જેલ થયેલી. સ્તંગનું સત્યાગ્રહમાં ફરીથી એમને જેલની સજા
ડભાડું : નર્મદાબહેન ચિઝનલ ભટ્ટ. ભાણનો રહેવાસી હતાં. ૧૯૩૦ ની લડતમાં એમણે દારૂબંધી અંતે વિદેશી કાપડને અડિષ્કાર કરેલા તેથી અમને ૩ માસની સ થઈ હતી.
ચિખાવવા : ધા બહેન સોમાભાઈન ન ા હતું. ૧૯૩૦ ની લડતમાં કરતૂરબા સાથે ખહેતેની ટુરમાં સાત જિલ્લામાં એમર્દો કાર કરેલું, કેરી ધરપકડ થયેલા અને ત્રણ માસ જેલની સન્ન થયેલા. પ્રહ ને ત્યાગ કરી તંવાર ખાદી પર જ તેનય કર્યાં હતા.
એરિયાવી : ધ ડારી કત્લા એરિયામાં છ ાં. ૧૯૪૨ માં ગાંધીજીની આજ્ઞાથી વ્યક્તિમત રાખી ભર્યું ભાત્ર લધેલ, સ્થી માં ત્રશ જેસ જવુ પડેલું . ૧૯૪૩ માં પણ એમની ધરપકડ કરેલી અને !. ૫૯ ૧ દડ હેલ
વીરસદ, મણને દુખ હું. પાટીલર પતિમાં હની, એનુ વહન વીરસદ હતું. ૧૯૩૦ ની ચળવળમાં એમણે પાર' લખને વધતા શવેલાગમાં પણ એમણે કાર્ય કર્યુ” હતું, એમણે ૧૯૪૨ની ચળવળમાં પણ આ વાત
કપડવ જ : શ્રીમતી નિતાર શોક, ત્રવેદી જંબુસર તાલુકાના કારેલી ગાંમાંથી નાગુ કરતાં અહી ધરપકડ ભોગવવા પડેલે એ રસમાંથી પણ એ કર ધ્રુવ કસુખબત ઈિ સાઈ વિષ કે અને કસ્તૂરબાને વિશ્વામ સા
ા યંગ ડેસેમ્બર/૧૯૯૧
૨૪
વજન નિવાસી હતાં. બરૂચ જિલ્લામાં થયેલી અને ૫ માસને જેલવાસ એમને અને પાંચ માસની જેલ થયેલી. વન કડવ જ હતું. એમણે ગાંધીજી સભળાવવામાં ગાંધીજીને મદદ કરતાં. પથિક-દીપાસવાંક-પુતિ
For Private and Personal Use Only
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
બારડેલી તાલુકામાં અને ભરૂચ જિલ્લા કાં દારૂ-તાડીનાં પીડાં તથા પરદેશી કાપડ પર ચેકીનું કામ કરતાં એમને બેરસદ સત્યાગ્રહમાં જેલમાં સજા થયેથી : - વાડાસિનેર: વીરમતી નટવરલાલ મોદીનું વતન વાશિનેર હતું. ૧૯૪રમાં પતિ તુલસીદાસ
મોદી અડાસ ગોળીબારમાં શહીદ થતાં ૧૯૪૫ માં જાણીતા સમાજવાદી કાર્યકર નટવરલાલ મોદી સાથે એમણે સુધારક વિધવા-લગ્ન કર્યું.
મહેમદાવાદ: જોશી પાવતી બહેન મેહનલાલ મહેમદાવાદનાં વતની હતાં ૧૯૩૦ માં દારૂના પીઠા ઉપર એમની ધરપકડ થયેલી. એમને એક માસની સજા અને રા ૧૫૧ ને દડ થયેલ. ૮૨ વર્ષની ઉંમરે એમને જુસ્સે ગજબનો હતે. ફરીથી એમની અમદાવાદમાં સરઘસમ થી ધરપકડ થઈ અને બે માસની સજા તથા રૂ. ૫૦૧ ને દંડ થયાં હતાં. " દેસાઈ જયાબહેનનું વતન મહેમદાવાદ હતું. ૧૯કર ની લડત વખતે મહેમદાવાદ તાલુકાની રાજકીય પરિષદનું પ્રમુખસ્થાન એમણે સંભાળેલું, એ સમયે એમની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.
શાહ શારદાબહેન ચંદુલાલ પણ મહેમદાવાદનાં વતની હતાં. ૧૯૩૦ની લડતમાં એમણે ભાગ લીધેલ. એ કલકત્તામાં વિકેટિંગ-પ્રચાર પત્રિકા ની કામગીરી બજાવતાં, કલકત્તા જેલમાં એમને છે ભાસની સજા થયેલો.
- આ રીતે ખેડા જિલ્લાનાં નગરો તથા ગામ, જેવાં કે આણંદ કરમસદ પેટલાદ સે જિત્રા . ભાદરણ ઉમરેઠ ડ ગંભીર આખડેલ ઉત્તરસંડા નડિયાદ વસે ધર્મજ લીંબાસી ડભાણ ચિખોદરા બરિયાવી વીરસદ કપડવંજ વાડાસિનોર તથા મહેદાવાદ વગેરેમાંથી મહિલાઓએ આઝાદીની લડતમાં સક્રિય બનીને અદ્ભુત કાર્ય કર્યું હતું. ખૂબ ઉત્સાહ અને હિંમતથી વિદેશી કાપડની દુકાને અને દારૂ-તાડીનાં પીઠ પર પિકેટિંગ કરવાનું જોખમવાળું કાર્ય કર્યું હતું. નાની બાળાઓ તથા મહિલાઓ પ્રભાતફેરી દવજવંદન તથા સભા-સરઘસમાં જતાં. કારાવાસ ભોગવત, દંડ કે લાડીની કે જતીની પરવા ન કરતાં ભૂખ તરસ કે તાપ અથવા ઠંડીની દરકાર પણ ન કરતાં. પોલીસની લાઠીઓ અને અપમાન પણ સહન કરત. .
ખેડા જિલ્લાની મહિલાએ સુરત અને અમદાવાદમાં પણ સેવાતાકી શિબિરમાં સારી સંખ્યામાં જતી. થરડ અને બેલગ મની જેલ માં એમને ખબ ગામ ભોગવેલે, ૧૯૪ર ની હિંદ છોડો' ચળવળમાં પણ ખુબ મોટી સંખ્યામાં મહિલાઓ જેલમાં ગયેલો . અબરમતી જેલ તે ‘જરથી ધ૫ સુધી બહેનોએ ધમધમાવી મૂકેલો......સ્વરાજ્યની લડતથી ગુજર તેની બહેનમાં અપૂર્વ જાગૃતિ આવી હતી.
આમ, દેશના સ્વાતંત્ર્ય-સ ગ્રામમાં પુરુષોની સાથે સાથે મહિલાઓ એ પણ ઓછા પ્રમાણમાં છતાં સક્રિય ભાગ લીધે. એ માટે એમણે બલિદાને આપ્યાં હતાં, એમણે સરકારી પિલો સની લાડીઓને વારંવાર માર ખાધું હતું અને એમણે જેલમાં પણ ખૂબ મુશ્કેલીઓ વેઠી હતી, એમ છતાં એમણે સ્વાતંત્રય મ ટેની લડતમાં પીછેહઠ કરી ન હતી. એ સ્વાતંત્ર સંગ્રામમાં “અબળાને બદલે પ્રબળા પુરવાર થઈ હતી તેથી જ ભારે આતંત્ર્ય સેનાનીઓનું સ્મરણ કરવામાં આવે ત્યારે આ દેશભક્ત સ્ત્રી
ની વિસ્મૃતિ ન થાય એ જોવું જોઈએ. ઠે. ઈતિહાસ વિભાગ, સરદાર પટેલ યુનિવર્સિટી વલભ વિદ્યાનગર-૩૮૮૧૨૦
વિદ્વાન લેખકે પેતા ના આ નિબંધ અનેક સંદર્ભો આપીને યાર કરેલ. સ્થળસંકેચને કારણે - સ દ આપ શકયા નવો એની ક્ષમા ચાઇયે છિયે. પથિક-દીપેસવાંદ-પૂતિ ડિસેમ્બર/૧૯૯૧
-તંત્રી
For Private and Personal Use Only
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
મિંયાણીથી પ્રાપ્ત વિષ્ણુ
શ્રી. દિનકર મહેતા - જગતના પાલક દેવ વિષ્ણુ અતિ પ્રાચીન દેવ છે. એમની ભક્તિને પ્રચાર પ્રાગૈતિહાસિક કાલ પહેલાં પણ હેવાનું એક અનુમાન છે. પ્રાચીન ભારતીય ઉપખંડમાં વિષ્ણુની ભિન્ન ભિન્ન નથી પૂજા થતી અને આજ પણ એ પરંપરા ચાલુ છે. ગુજરાતમાં પણ વિષ્ણપૂજાને પ્રચાર પ્રાચીન કાળથી હતે એવા સાહિત્યિક તેમજ પુરાતાવિક પુરાવા મળેલા છે. જનાગઢમાં આવેલ પ્રસિદ્ધ શત લેખમાં
સ્કંદગુપ્તના સૂબા પણદત્તની પુત્ર ચક્રપાલિકે સુદર્શન તળાવને કાકે ઇ. સ. ૪૫૭–૪૫૮ માં અભૂત વિષાણુનું મંદિર બંધાવ્યાને ઉલેખ છે. આ પ્રમાણભૂત લેખથી ગુજરાતમાં વિષ્ણુપૂજા ઓછામાં ઓછી પંદર વર્ષ પ્રાચીન સિદ્ધ થઈ જાય છે. વિષ્ણુ ગુજરાતના લોકપ્રિય દેવ હવા વિશે પણ કંઈ ટાંકા નથી. ગુજરાતમાં ઠેરઠેરથી વિષ્ણુપતિમાઓ પ્રાપ્ત થઈ છે. ભરૂચ જિલ્લાના તેને ગામમાંથી છે. . ના. મહેતાને મળેલ વિગપ્રતિમા આશરે ત્રીજા-ચોથા સૈકાની હેવાનું માનવામાં આવે છે. એ પછી તે વિષ્ણુનાં અલગ અલગ સ્વરૂપની અનેક પ્રતિમાઓ ગુજરાતના જુદા જુદા ભાગમાંથી મળી આવી છે. વિષ્ણુના પ્રતિભાવિધાન માટે પ્રાચીન સાહિત્યમાં ઉલેખે છે. વિષ્ણુનાં વિવિધ રૂપની સંખ્યા બાવન જેટલી નેંધવામાં આવી છે. રૂ૫મંડન’ અનુસાર વિષ્ણુનાં ચતુર્વિશતિ સ્વરૂપ છે. વિષ્ણુના ચાર હાથમાં શંખ ચાક ગદા પન્ન જુદા જુદા ક્રમમાં હાથમાં ધારણ કરવાથી આ ચોવીસ ભેદ પડે છે. આ ચાવીસ અtતારમાંથી દસ અવતારને મુખ્ય ગણવામાં આવે છે. ગુજરાતમાંથી આવી દશાવતાર-પ્રતિમાને અલગ અલગ જગ્યાએથી મળી આવે છે. ગાંધીનગર જિલ્લાના ધોળાકુવા ગામ નજીક આવેલ ધોળેશ્વર મહાદેવના મંદિરમાં આવેલ દશાવતાર વિષ્ણુની પ્રતિમા તાજેતરમાં નોંધવામાં આવી છે. શાસ્ત્રીય રીતે વિષ્ણુનું પ્રતિભાવિધાન આ રીતે ક૫વામાં આવે છે, જેમાં વિણ સમભંગમાં ઊભા હોય છે. ચાર હાથમાં અનુક્રમે શખ ચક્ર ગદા અને પદ્મ ધારણ કરેલાં હોય છે. શિરપ્રદેશ પાસે બંને બાજુ શિવ અને બ્રહ્મા તથા પાદાનુસગે બંને પત્નીએ અને માથે મુકુટ તથા ગળામાં વનમાલા હોય છે સૌરાષ્ટ્રને પશ્ચિમ કાંઠા સંમિશ્રિત સંસ્કૃતિથી હર્યોભર્યો છે. પોરબંદરથી દરિયાના કાંઠે વાગ્યે વીસેક કિમી, અડીને મિયાણી નામનું એક પ્રાચીન ગામ આવેલ છે, જ્યાં પ્રાચીન નોંધપાત્ર દેવાલયે પણ આવેલાં છે. ભગ્ન દેવાલયોનાં કેટલાંક અંગે અત્રતત્ર જોવા મળે છે. અત્રે ચર્ચિત વિષ્ણુપ્રતિમાને ઉપરનો આ ભાગ પણ મિયાણીથી પ્રાપ્ત થયેલ છે. ૯
વિષ્ણુની આ પ્રતિમા ખંડિત છે. કટિયા ઉપર જ ભાગ પ્રાણ થયેલ છે. પરંતુ ઘસાઈ ગયેલ હેવા છતાં મને ડર મુખાકૃતિ આકર્ષક છે. શિર પર સમૃદ્ધિને ખ્યાલ આપતે કિરીટમુકુટ છે. કાનમાં કુંડળ છે. કાન પાછળથી ઉબવતી કેશાવલી અંધને સ્પર્શે છે. ગ્રીવામાં ત્રિશર હાર છે. દેવને સૌમ્ય ચહેરો ભક્તને શાતા આપે છે, સ્નાયુબહ અંધ, સપ્રમાણ વૃક્ષ સ્થળ અને પાતળી કટે શિપકારનું કલા પરનું પ્રભુત્વ રપષ્ટ કરે છે. પ્રતિમા સમકંગમાં હશે એમ શેષ ભાગથી જાણી શકાય છે. ચતુર્ભુજ પ્રતિમાના ત્રણ હાથ ખંડિત છે, જ્યારે ઉપરના વામ હસ્તમાં ચ જળવાઈ રહ્યું છે. “પમંડનમાં જણાવ્યા અનુસાર જુદા જ ક્રમમાં હસ્ત નાં ઉપકરણ ધારણ કરવાથી વિષ્ણુનાં જે ચાવિ શનિ રૂપે પ્રગટ થાય છે તે મુજબ આ પ્રતિમાને તપાસીએ તે ફક્ત એક જ આયુધ જળવાઈ રહ્યું છે, નિર્ણાયક રીતે ઈ મત પણ આપી ન શકાય, એમ છતાં ઉપરના વામ હસ્તમ ચ હેય તે વિષ્ણુના કેશવ ત્રિવિકમ પદ્મનાભ વાસુદેવ અયુત કે ઉપેદ્ર હોઈ શકે. ગુજરાતમાંથી ત્રિવિકમ
ડિસેમ્બર/જ પથિક-દીપસ-પૂતિ
For Private and Personal Use Only
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
સ્વરૂપની પ્રતિમ. સેંકડાની સખ્યામાં મળી અહી છે એ શ્વેતાં આ પ્રતિમા પણ ત્રિવિક્રમસ્વરૂપની ઢાવાનું અનુમાન કરી શકાય, સૌરાષ્ટ્રમાં પ્રાચીન સમયથી વિષ્ણુનુ આ સ્વરૂપ વિશેષ લે!કપ્રિય હરી એમ માનવાને કેટલાંક કારણે પણ છે. કદવારમાં આવેલ વરાહ મદિરની દીવાલમાં આવેલ એક ત્રિવિક્રમસ્વરૂપની પ્રતિમા જડેલી છે, જેને સમય ઈ. સ.ના ચોથા-પાંચમા સૈા ગણવામાં આવે છે. ૧
પ્રસ્તુત પ્રતિમા સ્થાનિક મળતા ખરતા પથ્થર-નિર્મિત છે. લાસભર કિરીટમુદ્ર, સૌમ્ય ચહેરા, ત્રિસરી માલા વગેરેને અભ્યાસ કરતાં આ પ્રતિમા ઇ. સ.ના અગિયારમા સૈકામાં પ્રચલિત સોલકીરોલીની હાવાનુ જણાય છે.
પાટીયા
૧. દવે. ક્ર. ભા, ‘ગુજરાતનુ` મૂર્તિવિધાન', (અમદાવાદ-૧૯૬૩, પૃ. ૧૬૯)
૨. દેસાઈ શ’. હ., ‘જૂનાગઢન્સ'ક્ષિપ્ત પરિચય.' (શ્રી સેારઠ સ ંશાધન સભા, જૂનાગઢ. ૧૯૬૯, પૃ. ૩૫) થાઉં. ઉં. પ્રે., માટા મોન્સીસ' ('ગ્રેજી. પૃ. ૬)
3.
૪, મહેતા દિનકર, દશાવતાર વિષ્ણુ-ધેળેશ્વર' (સામીપ્ય. એપ્રિલ ૮૮–સપ્ટે, ૮૮, પૃ. ૩૭), ૫. ગોકાણી પુષ્કરભાઈ, ‘વિષ્ણુનાં વિભિન્ન સ્વરૂ૫.’ (પથિક, જુલાઈ-ગટ, 'જ. પૃ. ૧૦૭) ૬. દવે . ભા, ઉપર્યુક્ત પૃ. ૧૭૨, ૭. મહેતા દિનકર, ઉપર્યુક્ત, પૃ. ૩૭
૮. દવે ૪. ભા, ઉપર્યુક્ત, પૃ. ૧૭૧
હે સને ૧૯૮૯-૯૦ નું વ પુરાતત્ત્વ ખાતાનું રજત જયંતી વર્ષ હતું. એ સંદર્ભમાં પુરાતત્ વિશે એક પ્રવાસ સૌરાષ્ટ્રનાં પ્રાચીન સ્મારક્રાના અભ્યાસાથે યોજવામાં આવેલ. એ સમયે મા શિપ પણ લેખકને મિયાાંથી પ્રાપ્ત થયેલ, જે હાલમાં અમદાવાદમાં પુરાતત્ત્વ-નિયામકની કચેરીમાં સંગૃહીત છે.
૧૦. વિષ્ણુના વાદ્યસ્વરૂપ માટે જુઓ રવિ હજરનીસને લેખ, વિદ્યાપીઠ-સળ′ગ અંક-૧૨૩, મે-જૂન, ૧૯૮૩, ૧૧. દવે ૪. ભા, ઉપર્યુંક્ત, પૃ. ૧૭૬
જીતુભાઈ શાહ વાઇસ ચેરમેન પથિ-દીપે સાંક-પૂર્તિ
શુભેચ્છા સહ....
ગુજરાત રાજયની ૨૮૮ નાગરિક સહુારી બૅન્કામાં બૅન્કની મુખ્ય ઑફિસ તેમજ ૧૯ શાખાએક મારત બૅન્કિંગ સેવાઓ દ્વારા વર્ષો થયાં ગૌરવવંતુ પ્રથમ સ્થાન ધરાવતી આાપની જ સૈન્ય રાજકાત નાગરિક સહકારી બૅન્ક લિ (શેડયુલ કા-ઓપરેટિવ બેન્ક)
જિ.આફિસ : નાઝિર ભવન નં. ૧, ઢેબરભાઇ રાડ,
:
ફ્ટ ક્રિસ ન. ૨૫૩, રાજકેટ-૩૬૦ ૦૦૧ ગ્રામ : નાગરિક બૅન્ક ફ્રોન ઃ ૩૩૯૧૬-૮ (પીબીએકસ) થાપા : રૂા. ૧ અબજ ૫૬ કરોડ ધિરાણા
: રૂા. ૧ અબજ ૩૧ કરાય લલિતભાઇ મહેતા માનદ મને’િગ ડિરેકટર ડિસેમ્બર,૧૯૯૧
લાલજીભાઈ રાજદેવ ચેરમન
For Private and Personal Use Only
२७
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
ટીંબા અને રાજી ઠાકોર
--શ્રી. વીરભદ્રસિંહ સોલંકી સં. ૧૭૭૮ (ઈ.સ. ૧૭રરની વાત છે. સગિલ-હાદાર રાજસંગજી (રાવળજી-સેલંકી) પિતાના ભાઈઓ સરદારસંગજી અને જિતસંગજી સાથે દરબાર ભરીને બેઠા હતા તે સમયે ચવાણ ગામનું (ટીંબા ગામનું) પટેલો અને બીજા મહાજનેનું બનેલ એક પ્રતિનિધિમંડળ હાજર થયું.
એએએ જણાવ્યું કે ઉચવાણ ગામમાં બંગાળીખાન નામને એક મલેક સૂબે છે. ( ચવાણ અને બાજુના ઉદલપુર ગામમાં મલેક સૂબાની નિમણૂક મહમૂદ બેગડાએ પાવાગઢના પતન પછી એટલે કે ઈ. સ. ૧૪૮૩ પછી કરેલી. મહી નદીની પશ્ચિમ બાજુએ ઠાસરા તાલુકામાં આ જ અરસામાં ૧૨ ગામે આપેલાં હતાં.) આ સબે ગામની વસ્તીને ઘણે જે ત્રાસ આપે છે. ગામ ફક્ત હિંદુઓની જ વસ્તી છે. હિંદુ વરતી હોવાથી કોઈ એઓની ફરિયાદ સાંભળતું નથી. બાજુના ઉદલપુર ગામમાં પણ મલેક સૂબે છે તે પણ કંઈ જ મદદ કરતે નથી; ઉપરથી એ બંગાળીખાનને રૈયતને દુઃખ પહોંચાડવામાં પ્રેત્સાહન આપે છે.
ચવાણના પ્રતિનિધિ-મંડળે સંગેલ-હાકેરને વિનંતી કરે: “આપ હિંદુ રાજ છે, રાજપૂત છે, અમારા પડોશી છે. આ સિવાય અમને બચાવી શકે, અમારા ધર્મનું રક્ષણ કરી શકે તેવી કોઈ વ્યક્તિ નથી, અમને મદદ કરશે. આ સૂબાના ત્રાસથી છેડા વે.”
સોલાર વિચારમાં પડી ગયા. સબ ઉપર હુમલે એટલે મુસલમાનો ઉપર હુમલા બરાબર હતું, વર મોટું બાંધવું પડે એમ હતું. બીજી બાજુ શરણે આવેલાનું રક્ષણ કરવું એ રાજપૂતી ધર્મ હતો તેથી આનાકાની કરી શકે એમ નહતું. ભાઈ એ અને પુત્ર સાથે વિચારવિમર્શ કરી, પ્રતિનિધિમંડળને સાંત્વન આપી વિદાય કર્યું.
આજુબાજુનાં ગામમાં પોતાના પિતરાઈ ભાઈઓ હતા તે બધાને ભેગા કર્યા અને ઊંચવાણું ઉપર હલ કર્યો.
સાંગોલ ગામ મહી નદીના પશ્ચિમ કાંઠે વસેલું હતું. હાલમાં એ ખેડા જિલ્લાના ઠાસરા તાલુકામાં આવેલ છે. વણાકબેરી થર્મલ પાવર સ્ટેશન આ ગામની નજીકમાં જ થયેલું છે, જ્યારે ઊંચવાણ ગામ મહી નદીના પૂર્વ કાંઠે અને કુણુ નદીના ઉત્તર કાંઠે સંગમ ઉપર વસેલું હતું. હાલમાં એ પંચમહાલ જિલ્લાના ગેધર તાલુકામાં છે.
ઉચવાણ ગામથી ઉત્તરમાં છેડે દૂર એક ખેતરમાં બંગાળી ખાન અને રાજસંગજી વચ્ચે યુદ્ધ થયું તેમાં બંગાળીખાન મરાયો, સાથે થોડા રાજપૂતે પણ ભરાડ!.
જે ખેતરમાં યુદ્ધ થયું હતું તે ખેતરને ત્યારથી “તુર્કવાળું’ કે ‘ત વાળુ* ખેતર કહેવામાં સાવે છે. મસલમાનોને પહેલાંના જમાનામાં g' તરીકે ઓળખવામાં આવતા. આજે આ ખેતરની માણિકી ટીબા ગામના શ્રી રમેશભાઈ રઈજીભાઈ પટેલની છે. યુદ્ધમાં જ્યાં રાજપૂતે મરાયા હતા તે જગ્યાએ એની યાદમાં એક પાળિ કરવામાં આવ્યો છે. આ પાળિયાની પૂળ તહેવારોના દિવસોએ તેમજ એ ખેતરના પાકની કાપણી-વાવણી વખતે આજે પણ શ્રી રમેગ્નભાઈ કરે છે. રસંગજીએ કહલાલ(જિ. ખેડા)ના ઠાકર ભૂવાજી ગોહિલના દીકરી ભાશંબા સાથે લગ્ન
ડિસેમ્બર/૧૯૯૧ પથિક દીપેસવાં-પતિ
For Private and Personal Use Only
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
www.kobau
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
કર્યું હતું. એથી એમને પાંચ સંતાન (૧) પહાડ ગઇ, (૨) ફરસંગજી, (૩) પરતાપબાં (જેએનું લગ્ન સુથ-હાલનું સંતરામપુરના રાણજી સાથે થયું હતું) (૪) વખતબા, (૫) જેરા. આમ જોરાજી સૌથી નાના કવર હતા, પરંતુ ઘણા જ બહાદુર અને શક્તિશાળી હતા. ઊંચવાણના યુદ્ધમાં એમણે ઘણું જ પરાક્રમ બતાવ્યું અને બંગાળખાનને વધ એઓએ કર્યો. આમ કરવા જતાં એ ઘણા જ ઘાયલ થયેલા. યુદ્ધની જગ્યાએથી પૂર્વ તરફ ઘાયલ હાલતમાં જ ભાગ્યા. હાલ જ્યાં શ્રી અભયસિંહ કિશોરસિંહ ઠાકોર(લેખકના પિતાજી)નું ખેતર આવેલું છે ત્યાં આગળ ઢળી પડ્યા, ત્યાં જ પ્રાણ છોડ્યો. એઓની યાદમાં આ ખેતરનું નામ “જેરાવાળુકે ઝેરાવાળું રાખ્યું
બંગાળીખાનનું મૃત્યુ થવાથી ઊચવાણુની હિંદુ પ્રજા ગભરાઈ ગઈ. હવે એએને કાળ નિશ્ચિત રીતે આવે લાગ્યા. ખેડા જિલ્લા બાજુનાં બાર ગામના મલેક અને ઉદલપુર મલેક એને જીવતા નહિ મૂકે એવી આશંકા હતી તેથી ગામના પટેલે અને બીજી પ્રજાએ લકર રાજસંગજીને હવે ચવાણ જ રહી જયા અને એમનું કાયમી રક્ષા કરવા વિનંતી કરી. રાજસંગજીએ પિતાના ભાઈઓમાંથી અથવા પિતાના દીકરાઓ માંથી કોઈને મૂકતા જવાની વાત કરી, પરંતુ ગામલોકે એટલા ગભરાયેલા હતા કે એઓ રાજસંગજી સિવાય કેઈને પણ ઊંચવાણુમાં રાખવા તૈયાર ન હતા. એને એમની ઉપર જ વિશ્વાસ હતા, આથી રાજ સંગજીએ પોતાના ભાઇ સરદારસંગજીને સાંગાલગાદી ઉપર બેસાડી ભાઈ જિતસંગજીને પણ સગાલ રાખ્યા, જ્યારે પોતે તથા બચેલા બંને દીકરાઓ પહાડસંગજી અને ફતેસંગજી સાથે 'ચાણ જ રહેવા નિર્ણય કર્યો. જેરાજીના પુત્ર બાધરજીને પણ સાથે રાખ્યા.
ચવાણ ગામ મહી નદી અને કૂણુ નદીના સંગમ ઉપર હતું તેથી પૂરને હંમેશાં ભય રહેતે તેમજ મલેકાનાં ગામ નજીકમાં હતાં તેથી એ તરફની પણ ભય રહેતા, આ કારણથી મૂળી ગામથી પૂર્વ તરફ બે ત્રણ કિલોમીટરના અંતરે કૂણુ નદીના ઉત્તર કિનારે ઊંચા ટેકરા ઉપર ગામે ફરીયા વસાવ્યું. “ચવાપાનામને બદલે નવું નામ ‘ટી બા' રાખ્યું. હાલમાં એ પંચમહાલ જિલ્લાના ગોધરા તાલુકામાં આવેલું છે.
ગામની ચારે બાજુ કાંટાળી વેલ જેની વનસાથી કાંકરતે કોટ બના હતા. આ વનસ્પતિ વિલની જેમ એવી છવાઈ જાય છે કે એમાંથી પસાર થવું મુર કેલ બને. (ગામના " વિકાસ સાથે , કકરને કટ રહ્યો નથી, પણ કંઈક જગ્યાએ એના અંશ મેજૂદ છે.) ગામમાં જવા આવવા માટે બે દરવાજ રાખવામાં આવ્યા હતા. મુખ્ય દરવાજો ઉત્તર તરફ રાખવામાં આવ્યું અને જે જીવી યાદમાં એને “રાજીને ઝાંપો' એવું નામ આપવામાં આવ્યું. હાલ આ ઝાંપે પ્રાથમિક શાળા આવેલી છે, જ્યારે બીજો દરવાજો નદી તરફ દાણમાં રાખવામાં આવશે, જેથી નદીએ જવા આવવાની અનુકૂળતા રહે. નદીના સામે કિનારે વિદ્યા ખત્રાનું સ્થાનક બનાવવામાં આવ્યું હતું તે આ ઝાંપાની સામે હોવાથી તેને “વિધ ખત્રીને ઝા” એવું નામ આપ્યું.
જોરાજીના દીકરા બાધરજીને ર્નિવંશ જતાં હાલમાં ટીંબા ગામમાં પહાડસંગજી અને ફસંગજીના વંશજો હયાત છે તેમજ પટેલ બ્રાહ્મણ વાણિયા સુથાર બારેય વાળંદ લુહાર હરિજને તીરઘર ચમાર વણકર પ્રજાપતિ વગેરે અનેક કેમની પ્રજા વસે છે. ગામની વસ્તી આશરે પાંચ હજાર ઉપરની છે. છે. ૧૭, દયાળબાગ, મજલપુર, વડોદરા-૩૯૦૦૧૫ પથિક-દીપભાવાંક-પૂર્તિ ડિસેમ્બર/૧૯૯૧
For Private and Personal Use Only
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
પાદલિપ્તપુર (પાલિતાણા) એના ઉદભવ
અને વિકાસને ઇતિહાસ
શ્રી ધીરુભાઈ પુરોહિત
અણુંજય પર્વત અતિપ્રાચીન અને પવિત્ર છે; આ સ્થાનની પ્રાચીનતા સૂચવતા લોક જન સાહિત્યમાં જોવા મળે છે? ભૂમીન્ધઃ સગરઃ પ્રહલતગરસ્વામશમuથઃ શ્રીમ(અ)પિ યુધિષ્ઠિરે(અ)પિચ શિલાદિત્ય તથા જાડિ: મી. વાક્ષટદેવ ઈયભિહિતાઃ શણું હારિણઃ ' આ છોક સુચવે છે કે પુરાણકાલમાં પૃથથી પતિ મહારાજા સગર, ભગવાન શ્રીરામ તથા યુધિદિર આદિએ પણ શત્રુંજયને ઉદ્ધાર કરેલ છે, જે આ પર્વતની પ્રાચીનતા પુરવાર કરા માટે પર્યાપ્ત છે.
આ પર્વત લિંગાકાર છે તેથી બ્રાહ્મણે એને પિતાને પર્વત માનતા હતા અને આ કારણે છે. સેલં સિદ્ધરાજ જયસિંહના સમય સુધી બ્રાહ્મણે તથા જેને વચ્ચે વિવાદ અને વિગ્રહ ચાલ્યા કરતા.
ખુદ સિદ્ધરાજને હેમચંદ્રાચાર્ય સાથે શત્રુંજય પર જતાં બ્રાહ્મણોએ અટકાવ્યા હતા તેથી એ રાત્રિના સમયે, એળખાઈ ન જાય એ રીતે, કાવડિયાને વેશ ધારી, કાવડની બંને બાજુ ગંગાજળના કુંભ મૂકી પર્વત પર ચડ્યો હતે. વ્યાધિની એ દલીલ હતી કે આ પર્વત જલાધારીયુક્ત લિંગના, આકાર લેવાથી એને પાદસ્પર્શ થઈ શકે નહિ.
“શ્રીસિદ્ધાધિ રજનીમુખે કુતકાઈટિકાવેઃ નિહિતવિહંગિકેભયપક્ષન્યસ્તગંગોદકસ્તન્મયે ભૂવા(s)પરિજ્ઞાતસ્વરૂપ એવા ગિરિમધિરુહા ગંગોદકન શ્રીયુગાદિદેવં સ્નપયન પર્વતસમીપતિશ્રામદ્વાદશશાસને શ્રીદેવાચચે વિશ્રાણયામાસીર
આ ક્ષેત્રમાં ત્યારે બ્રાહ્મણોને કેટલે પ્રભાવ હશે ! સિદ્ધરાજ જેવાને પણ ભયથી કાવડિયા બની, ગંગાજળ ઉપાડી રાત્રિસમયે ખુલ્લા પગે જવું પડે એ એની શક્તિની કેવી નાશી ગણાય!
સિદ્ધરાજે પછી બ્રાહ્મણને સિાહાર (સિંહપુર) ગામ આપી તુષ્ટ કર્યા અને દેવઅર્ચનાથે શત્રુંજય તાર્થને-બાર ગામ આપ્યો. આ બાર ગામે પકીનું એક તે પાલિતાણું.
વિવિધ ગ્રંથોમાં પાલિતાણાને પાદલિપ્તપુર, પારિતનગર, પાલિતાખ્યનગર, પાલિતાણ જેવાં બિન ભિન્ન નામથી ઓળખાવે છે. જૈન ગ્રંથમાં માધુરી વાચનામ ‘પાલિતાણ” કહ્યું છે, જેનું
- ઈ. સ. ૭૦૦ ના અરસામાં જનસંઘમાં પાદલિપ્તાચાર્ય નામે એક પ્રભાવક આચાર્ય થયા તે ભડ (શાક) રાજના સમયમાં થયાં. ઈતિહાસમાં આ સમય “અનુમૌર્યકાલ' કહેવાય છે. આ આચાર્ય પ્રતિષ્ઠાનપુર(પૈઠણ), ભરૂચ મનખે તથા પાટલિપુત્રના રાજાએથી સંમાનિત હતા એમણે પ્રાકૃત કથાસાહિત્યમાં આદર પામેલી તરંગવતી' નામે ધર્મકથા રચેલી (હાલ આ રચના ઉપલબ્ધ નથી). આ પાદલિપ્તાયા તીર્થ યાત્રા કરતા કરતા ઉત્તર ભારતથી સૌરાષ્ટ્રમાં આવ્યા ત્યારે સિદ્ધયેગી નાગાર્જુન એમના પ્રભાવમાં આવ્યા અને પિતાના ગુરુ ગયા. આ સિદ્ધયોગી નાગાજુને પિતાના ગુરુનું પવિત્ર નામ જેડી પાલિતાણા ગામ શત્રુંજય પર્વતની તળેટીમાં વસાવ્યું અને એને “પાદલિપ્તપુર' એવું નામ આપ્યું. સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છ ઈતિહાસ પરિષદ તા. ૪-૧૧-૯૦ની બેઠકમાં ઊનામાં વંચાયેલ.
ડિસેમ્બર/૧૯૯૧ પથિક-દીપભવાંક-પૂર્તિ
For Private and Personal Use Only
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
પાલિત્તાણું ગામ એ પવિત્તય નામેણ, નાગજજુણ કવિ ઈમર્સ તિર્થીમ્સ પુરજથી સિરિસરજયતલહદિયાઈ નાગજજીણણ નિમ્મવિય. સુરીશું નેમેણે સિરિપાલિત્તયપુરં તઈયા."
શ્રીપાલિતાગે નગરે ગરીયસ્તરંગલીલાદલિતાકતા પણ, તડાગાભાગઃ લયહેતુચ્ચકાર મંત્રી લલિતભિધાનમ”
આમ પાલિતાણા વિવિધ નામે ઓળખાતું હતું, પરંતુ વ્યવહારમાં તે એ પાલિતાણા જ રહ્યું કહેવાનું જણાય છે. વિ. સં. ૧ર૮૬ માં વરધવલના ભત્રી વસ્તુ પો શત્રુંજયની યાત્રા કરી હેવાના ઉલ્લેખે છે. આ સમયે વસ્તુપાલે પાલિતાણામાં પોતાની પત્ની લલિતાદેવીના ભાગથી અતિમહેર “લલિતા સરોવર” કરાવ્યું હતું તેમજ વિરધવલ રાજા તથી “અર્થપાલિતક” (અંકેવાળિયા) શામ લવ જયતીથને અપાવ્યું હતું.
“અપાલિતક ગ્રામમિત પૂજાતે કૃતી,
શ્રીવરધવલક્ષમાપા દાપયામાસ શાસને 9 વિ. સં. ૬૩૦ શીલાદિત્ય રાજાના સમયને તામ્રપત્રવાળે એક લેખ થયો છે કે જેમાં પાલિતાણાના રોજ વરાહદાસે દ્વારકાના રાજાને હરાવ્યાનો ઉલ્લેખ છે.
આ લેખ પરથી પણ એમ સાબિત થાય છે કે વિ. સં. ૬૩૦ માં પાલિતાણાનું અસ્તિત્વ હતું; એ રાજ્ય અન્ય રાજ્યને હરાવી શકે તેટલું સમર્થ થઈ ચૂક્યું હતું. શ્રી રત્નમણિરાવ ભીમરાવ જેટ કહે છે કે જૂનાગઢના રાજયસિહે સેકજજી ગોહિલને કરીમાં રાખી સાવર સહિત ૧૧ ગામ આપ્યાં; સેજકજીએ પિતાની પુત્રી વાલમકુંવરને રા'ના પુત્ર માંડલિક સાથે પરણાવી; સેજકજીએ સાવર પાસે સેજકપુર વસાવ્યું; સેજકજીને રાણજી સારંગજી અને શાહજી નામે ત્રણ પુત્રો હતા; હવે આ લોને જુનાગઢના રા' તરફથી વધારે ગામે પણ મળ્યાં હતાં; સેજકજીની જાગીરને મોટા ભાગ મેટા પુત્ર રાણને મળે; રાણજી ભાવનગર રાજયને મૂળ પુરુષ થયે; બીજા પુત્ર સારંગજીને લાઠીનું રાજ્ય મળ્યું; કવિ કલાપી આ સારંગજીના વ શતા હતા; ત્રીજા પુત્ર શાહજીને પાલિતાણું મળ્યું.
પાલિતાણા વિશે છેલે આધારભૂત કિલ્લેખ દીવાન રણછોડજીએ પિતાના ફારસીગ્રંથ “તવારીખે સેરઠમાં કરે છે, જેનું તવારીખે-સેરઠ વ હાલાર' નામે શ્રી શંભુપ્રસાદ હરસાદ દેસાઈએ ભાષાંતર રેલું છે, રણછોડજી દીવાન વિ. સં. ૧૮૯૭ના મહા વદિ છે ને રોજ કૈલાસવાસી થયા એ મુજબ એ સમયની પાલિતાણાની રાજકીય સ્થિતિ એઓ આ પ્રમાણે નોંધે છે:
પાલિતાણા ભાવગનરના ભાયાતને વારસામાં મળેલું છે, તેને કિટલે શત્રુંજય પર્વતની તળેટીમાં છે. ભાંગેલા તૂટેલા આ કિલ્લાને વિ. સં. ૧૭૮૧ માં સમાવવામાં આવ્યો છે. અહીં દૂરદૂરથી સંઘે યાત્રાર્થે આવે છે.
“આ રાજપની પૂર્વ તરફ સમુદ્ર, પશ્ચિમે અમરેલી પરગણું. ઉત્તરે ઝાલાવાડ, શ્રી ભીમનાથભાવનગરબંદર અને ઘોઘા છે, દક્ષિણ બાબરિયાવાડ, ને પરગણું અને મુઝફરાબાદ છે. આ રાજયની પેદાશ આઠ લાખ રૂપિયા છે.” •
સામાન્ય માન્યતા એવી છે કે “સિદ્ધહેમ'ના કર્તા હેમચંદ્રાચાર્યનું અવસાન પાટણમાં થયું હશે, પરત પ્રો. પિટર્સને નેપ્યું છે કે હેમચંદ્ર અનશન કરી શકું જપ પર અવસાન પામ્યા આ હકીકતને આ જ શબ્દમાં પંડિત હીરાલાલે તથા પાલીતાણાના જનધર્મ વિદ્યાપ્રસારક વર્ગ તરફથી પ્રકાશિત થયેલ પથિક-પસવાં-પૂર્તિ ડિસેમ્બર ૧૯૯૧
For Private and Personal Use Only
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
જૈન ઈતિહાસમાં પણ સ્વીકાર થયો છે, હેમચંદ્રાચાર્યની અંતિમ વિધિ-રમશાનયાત્રામાં ગુજરેશ્વર સિદ્ધરાજ સ્વયં હાજર રહ્યો હતો એ ઉલેખ છે તેથી શબને પાછળથી પાટણ લઇ જવાયું હશે એમ માનવું રહ્યું. જો અગ્નિસંસ્કાર પાલિતાણામાં થયેલ હોય તે સિદ્ધરાજ પાલિતાણા આવ્યો હોય
એવું બને.
શત્રુંજય માં વિમલગિરિ નામથી વિશેષ જાણીતું છે, શત્રુંજય વિશે વિચારશ્રેણમાં ઉલ્લેખે ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ વિસ્તારભય તથા વિશ્વની અનુરાને લક્ષમાં રાખી પાલિતાણા સિવાયના
અન્ય ઉલ્લેખને અત્રે પ્રસ્તુત ગયા છે. છે : શત્રુંજયની યાત્રાએ જવા માટે પાલિતાણામાં પ્રવેશ અનિવાર્ય છે, પરિણામે સૈકાઓથી પાલિતાણા
વિકાસક્રમ ઉત્તરોત્તર વધતો રહ્યો છે, યાત્રાળુઓની આવશ્યક સુવિધાઓ માટે અહીં અનેક વ્યક્તિઓને - આજીવિકા મળે છે. અહીં હરહમેશ વિરાળ સં આવે છે. જેના પરિવારે સાધનસંપન્ન પણ હોય
છે તેથી આ સ્થળની આર્થિક આબાદી સ્વાભાવિક રીતે જ વિકસી રહી છે. સિદ્ધરાજ અને કુમાર પાલના સમયથી જ આ તીર્થને મહિમા વિસ્તરી રહ્યો છે, પરિણામે પાલિતાણાની જાહોજલાલી જગવિખ્યાત બની છે. આર્થિક ક્ષેત્રે એને અગમ્ય વિકાસ થયો છે.
અર્થ' એ જ એક માત્ર વિકાસની પગદંડી નથી, શિ૯૫ અને સંસ્કાર પણ વિકાસનાં સોપાન છે, શિપ અને સ્થાપત્યની દૃષ્ટિએ પણ પાલિતાણું સમૃદ્ધ છે. મુસ્લિમ સત્તાના અવારનવાર આક્રમને કારણે પાલિતાણાની ઘણી શિલ્પસમૃદ્ધિને નાશ થયે છે છતાં જે છે તે આપણને ગૌરવ અપાવે તેવું છે. અહીં સંઘે અને યાત્રાળુઓ જ આવે છે તે તમામ પિતાનાં સાંસારિક આધિ ઉપાધિ અને વ્યવસાયનો વળગણને છોડીને આવે છે, પરિણામે અહીં ધર્મલાભની જ વાત થતી હેય છે. પાલિતાણા આવું સંસ્કારધામ છે.
આમ પાલિતાણાએ આર્થિક સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક વિકાસને કલ્પનાતીત ત્રિવેણીસંગમ સાપો છે. જન-સમાજની કુલીનતા દાનશીલતા અને ધર્મનિષ્ઠાને કારણે હજ પણ દિનપ્રતિદિન પાલિતાણાની પ્રગતિકૂચ ચાલુ જ રહેશે એ નિશિક નિર્વિવાદ છે. છે. વામનજીના મંદિર પાસે, વંથળ-૩૬૨૬૧૦ નોંધઃ શત્રુંજય પર્વત જેમાં સિદ્ધાચલ અને વિમલગિરિ નામથી વિશેષ ખ્યાત છે. સિદ્ધરાજના સ્મરણમાં સિદ્ધાચલ' અને વિમલ મંત્રીની સ્મૃતિમાં વિમલગિરિ' કહેવા હશે એમ માનું છું.
પાદટીપ ૧. વસંતવિલાસ સર્ગ-૧૪, બ્લેક-૨૩ શ્રીબાલચન્દ્ર સુરિ
૨, શ્રી રામચન્દ્ર દીનાનાથ શાસ્ત્રી : ૩. પ્રાચીન ભારત ભાગ-૧, શ્રી ડો. હરિપ્રસાદ ગ. શાસ્ત્રી
૪. શ્રી સોમપ્રભાચાર્ય વિ. સં. ૧૨૪૧ ૫. સંઘતિલકાચાર્ય વિ. સં. ૧૪૨૨ ૬. ન્યુય મહાકાવ્ય, શ્રી ઉદયપ્રભસૂરિ
એજન ૮, એપિગ્રાફિ ઈન્ડિકાવો. ૯, પૃ. ૧૭ (રુ. ગુજરાતને સાંસ્કૃતિક ઈતિહાસ, શ્રી રત્નમણિરાવ ભીમરાવ જેહે. ૧૦. તવારીખે સેરઠ વ હાલાર ....બી શંભુપ્રસાદ હરપ્રસાદ દેસાઈ.
ડિસેમ્બર/૧૧ પથિક-પત્યવા-પૂતિ
ઉર
For Private and Personal Use Only
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ડિસેમ્બર -91 Reg. No. GAMC-19 જ્યારે ગુજરાતની ધરતી | સોનું પકવશે સરદાર સરોવર યોજના ગુજરાત માટે કામધેનુની જેમ દૂઝણી સાબિત થવાની છે, સરદાર સરોવર યોજના અર્થાત 437 વર્ષનું આયુષ, પ્રતિદિન રૂ. 4 કરોડની આવક, 6 લાખ લેને કાયમી રોજગાર, 131 શહેરો અને 4,720 ગામડાંઓનાં 2,95,00,000 લોકેની તૃષાતૃપ્તિ, 25,00,000 લોકોને સિંચાઈનો લાભ, 8 લાખ હેકટર જમીનને સિંચાઈ, '4.25 કરોડ વૃક્ષોનું વૃંદાવન, 500 કરોડ યુનિટ વીજઉત્પાદન, ઉદ્યોગના વીજ-કાપનો અંત, મ ઘોગથી રૂ. 185 કરોડનો ફાયદો, કૃષિક્ષેત્રે રૂ. 900 કરોડને લાભ, 45 ટકા ખેતઉત્પાદનમાં વૃદ્ધિ, આરોગ્ય સુધરશે, રણ અટકશે અને પર્યાવરણ મધુવન જેવું બની જશે, નળ સરોવર બનશે નવલું નઝરાણું'. ધુડખર, કાળિયારે અને દુખમેલ રીંછને અભયજીવન, સૌરાષ્ટ્ર બનશે સુજલામ સુફલામ, રણ રોકાશે, પવિત્ર કિનારે પ્રવાસધામ બનશે, દુષ્કાળને ગુડ બાય, રાજ્યને આર્થિક વિકાસ થશે, સ્થાપિતોને નવજીવન મળશે, ગુજરાત નંદનવન બનશે. સરદાર સરોવર નર્મદા નિગમ, લિ., બ્લોક નં. 12, પ્રથમ માળ, સરદાર ભવન, ગાંધીનગર-૩૮૦૨૧૦ મુદ્રક પ્રકાશક અને તત્રી : " પથિક કાર્યાલય ' માટે છે. કેશવરામ કા. શાસ્ત્રી, કે. મધુવન, એલિસબ્રિજ, અમદાવાદ-૩૮૦ 00 6 તા. 15-12-1991 મુદ્રણસ્થાન : પ્રેરણા મુદ્રણાલય, રુસ્તમઅલીને ઢાળ, મિરજાપુર, અમદાવાદ-૩૮ + 8 01 પ' : ઈન્ટરનેશનલ પ્રિન્ટિંગ વર્કસ, શાહપુર, માળીવાડાની પોળ સામે, અમદાવાદ-૩૮૦ 0 01 For Private and Personal Use Only