Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________
૨૩૬ ]
શ્રી જી. એ. જૈન ગ્રન્થમાલા
નિગેદ–સ્વરૂપ આ સંસારમાં સર્વથી કનિષ્ઠ અવસ્થાને ભોગવનારા જ નિગોદના નામથી ઓળખાય છે. તેમને ત્રણ વેગમાં માત્ર શરીર જ હેવાથી તેઓ શરીર સંબંધી અનંતી પીડા ભગવે છે, છતાં અત્યંત અવ્યક્તપણું હોવાથી તેઓ પીડા ભેગવતાં સમભાવ સંપાદન કરી કમ ખપાવી શકતા નથી; માત્ર વિપાકેદયવડે જે કર્મ ખપે છે તે જ ખપે છે. તેના પ્રમાણમાં કર્મ બંધાય પણ છે. પ્રાણી માત્રના કેટલાક કર્મ પ્રત્યેક સમયે પ્રદેશદયથી પણ ખપે છે, પરંતુ તેની અહીં વિવક્ષા કરવામાં આવી નથી.
નિગદ બે પ્રકારની છે: સૂક્ષ્મ-નિગદ અને બાદરનિગોદ. “સૂક્ષ્મ-નિગદ તે સૂક્ષ્મ વનસ્પતિકાય છે સમજવા. સૂક્ષ્મ પાંચેય પ્રકારના સ્થાવરો પૈકી માત્ર વનસ્પતિ કાય જ નિગોદ છે અને તે જ એક શરીરમાં અનંત જીવપણે રહેલ છે. બાકીના ચાર (પૃથ્વી, અપ, તેઉ અને વાયુકાય) સ્થાવર સૂમે જે કે અદશ્યાદિક ગુણવડે વનસ્પતિકાય જેવા છે, પરંતુ તેઓ પ્રત્યેક શરીરી છે અને તેની ગણના વ્યવહારરાશિમાં કરેલી છે.
નિગદને બીજો પ્રકાર બાદર-નિગોદ છે. તે કંદદિકની માફક સાધારણ વનસ્પતિ તરીકે ઓળખાય છે. કંદમૂળ, લીલકુલ વિગેરેને તેની અંદર સમાવેશ થાય છે. તે છદ્મસ્થ અને ચર્મચક્ષુવાળા જીને દશ્ય છે, પરંતુ
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________
પારમાર્થિક લેખસંગ્રહ
[ ૨૩૭ તેની અંદર પણ એક શરીરમાં અનંતા જીવોની સ્થિતિ છે. નિગદ નામ (બન્ને જાતિમાં) તેના શરીરનું પણ છે. તેવા શરીરે અસંખ્યાતા છે અને દરેક શરીરમાં જ અનંત હોવાથી તે બધા જ અનંતા છે. કર્મગ્રંથકારના મતે નવ પ્રકારના અનંતા પૈકી સૂક્ષ્મ-બાદરનિગદના સર્વ જીવે તેમજ એક નિગોદમાં રહેલા છે પણ આઠમે મધ્યમ અનંતાનંતે વતે છે. કેઈ પણ કાળે જે સર્વજ્ઞને પ્રશ્ન કરવામાં આવે, તે તેઓના તરફથી ઉત્તર એ જ મળે કે-બાદર અથવા સૂક્ષ્મ એક નિગદમાં રહેલા જીને અનંતમે ભાગ સિદ્ધિપદને પામેલો છે.
બાદર-નિગોદ કરતાં સૂક્ષ્મ-નિગોદમાં જીવની સંખ્યા વિશેષ છે, એટલે કે-અસંખ્યાતગુણી છે. બાદર માં એક પર્યાપ્તાની નિશ્રાએ બીજા અસંખ્યાતા અપર્યાપ્ત જીવે હોય છે, જ્યારે સૂક્ષમ-નિગોદમાં તેથી વિપરીત પણું છે એટલે કે–તેમાં એક અપર્યાપ્તાની નિશ્રાએ અસંખ્યાતા પર્યામાં જ હોય છે.
બે પ્રકારની નિગોદ પૈકી સૂમ નિગદ તે “અવ્યવહારાશિ છે. તેમાં એવા પણ અનંતા જીવો છે, કે જે અનંતકાળથી તે જ અવસ્થામાં રહેલા છે અને રહેવાના છે. જેઓ કદાપિ સૂક્ષમ-નિગોદમાંથી બહાર નીકળ્યા જ નથી. તેઓ ગુફામાં જન્મ્યા અને ગુફામાં મૃત્યુ પામ્યાની પેઠે અવ્યવહારી છે. બાદર-નિગોદને “વ્યવહારરાશિ” કહેલી છે, કારણ કે તે જીવો વ્યવહારમાં આવ્યા કરે છે. એક વાર સૂફમ-નિગદરૂપ અવ્યવહારરાશિમાંથી નીકળેલ જીવ
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________
૨૩૮ ]
શ્રી જી. અ. જૈન ગ્રન્થમાલા ફરીને સૂકમ-નિગદમાં જાય, તે પણ વ્યવહારરાશિઓ જ કહેવાય છે અને તે અમુક કાળ (અનંતી ઉત્સર્પિણ-અવસર્પિણીએ) પાછે તેમાંથી નીકળીને બીજી વ્યવહારની જીવજાતિમાં જરૂર આવે છે. વ્યવહારરાશિમાં રહેલા છે સર્વે મેક્ષે જવાના છે એ નિશ્ચય નથી, કારણ કે–તેમાં અનાદિકાળથી બાદર-નિગોદ રહેલી છે, કે જેના અનંત ભાગ જ મેક્ષે ગયેલ છે અને જવાને છે. તેમજ વ્યવહારરાશિમાં રહેલા અનંતા અભવ્ય જીવે છે, કે જેઓ કદાપિ મોક્ષે જવાના જ નથી. (અભવ્ય છે એથે જઘન્યયુક્ત અનંતે છે) તેમજ અવ્યવહારરાશિમાં રહેલા સર્વ જીવો મોક્ષે જવાના નથી એમ પણ નથી, કારણ કે-વ્યવહારરાશિમાંથી એક જીવ મેક્ષે જાય ત્યારે અવ્યવહારરાશિમાંથી એક જીવ વ્યવહારરાશિમાં આવે છે–એ અચળ ક્રમ છે. માત્ર જે છે “જાતિભવ્ય છે અને તથા પ્રકારની સામગ્રીને અભાવે અવ્યવહારરાશિમાંથી નીકળવાના જ નથી, તેથી જ તેને મોક્ષની સામગ્રી મળવાની નથી અને તેવી સામગ્રીના અભાવથી તે (જાતિભવ્ય) છ મેક્ષે પણ જવાના નથી. જે સામગ્રી મળે તે તેઓ મેક્ષે જઈ શકે તેવા સ્વભાવવાળા છે. આ જીને અભવ્યની કેટે વળગેલા કહેવામાં આવે છે. અનંત જીવે એવા છે, કે જેઓ ત્રસત્વ પામ્યા નથી અને અનંતાનંતકાળ નિગોદમાં સબડ્યા કરે છે.
સૂમ-નિગદ ચૌદ રાજલોકમાં સર્વત્ર સર્વ આકાશપ્રદેશમાં રહેલી છે. કાજળથી ભરેલી ડાબડીની જેમ સકળ લેક આ જીથી ભરેલું છે. જેમ પુદ્ગલ વિનાને કઈ
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________
પારમાર્થિક લેખસ ગ્રહ
[ ૨૩૯
પ્રદેશ નથી, તેમ આ જીવા વિનાનું પણ કાઈ સ્થાન નથી અને ‘બાદર-નિગોદ’તા લાકના અસખ્યાતમા ભાગમાં રહેલ છે.
સૂક્ષ્મ-નિગાદ અને માદર-નિગેાદ એ તે જીવેાના શરીરનું નામ પણ છે. એક નિગેાદમાં રહેલા અનંત જીવાનું શરીર એક જ હોય છે, તેથી તે જીવા પણ નિાદના નામથી ઓળખાય છે. સમકાળે ઉત્પન્ન થયેલા તે અનંત જીવાની શરીરરચના પણુ સમકાળે (સર્વ જીવાની એકી સાથે) થાય છે, ઉચ્છ્વાસ-નિઃશ્વાસયેાગ પુદ્ગલેાનું ગ્રહણ અને મૂકવાનું પણ સર્વ જીવાનું સમકાળે એકી સાથે છે. અનંત જીવાનું ઔદારિક શરીર એક જ હોવા છતાં તૈજસ-કાÖણુશરીર તેા તે જીવના પાતપાતાના જૂદા જૂદા હોય છે. દરેક જીવ પાતપેાતાની અવગાહનામાં અસખ્ય આત્મપ્રદેશવાળા હોય છે. અને તેના પ્રદેશેાની સખ્યા લેાકાકાશના પ્રદેશ તુલ્ય ખરાખર છે. કાઈ પણ જીવ જ્યારે લઘુમાં લઘુ અવગાહના કરે, ત્યારે પણ અસંખ્યાત આકાશપ્રદેશને અવગાહીને જ રહી શકે છે. જો કે તે તે આકાશપ્રદેશે બીજા અનતા જીવેાના દરેક અસંખ્ય અસ`ખ્ય આત્મપ્રદેશેા હાય છે, તા પણ જીવાના અને પુદ્ગલાનો મળીને રહેવાના સ્વભાવ હાવાથી એકેક આત્મપ્રદેશે અનતા છૂટા પરમાણુ એથી માંડીને ચાવત્ અનંતા પરમાણુના સંધા અને અનંત જીવાના અસંખ્ય અસંખ્ય . આત્મપ્રદેશા પરસ્પરને માધા કર્યાં સિવાય રહી શકે છે. (જેમ એક દીવાના પ્રકાશમાં અનેક દીવાના પ્રકાશા મળી જાય છે તેમ. ) તે દરેક જીવના પ્રત્યેક આત્મપ્રદેશે અનતી અન ંતી
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________
૨૪૦ ]
શ્રી છ. અ. જૈન ગ્રન્થમાલા કર્મવર્ગણાઓ લાગેલી હોય છે. તે વર્ગણાઓ અનંત પરમાણુઓના સ્કર્ધની બનેલી હોય છે.
આ પ્રમાણે પ્રત્યેક આકાશપ્રદેશે જે કે અનંતા જેના અસંખ્ય અસંખ્ય આત્મપ્રદેશે રહેલા છે, તે પણ તેમાં જઘન્યપદ અને ઉત્કૃષ્ટપદ લાભે છે. લેકને અંતે જ્યાં ખૂણા નીકળેલા હોય છે અને જે નિષ્ફટ કહેવાય છે ત્યાં, કે જ્યાં રહેલા જીવોને ત્રણ દિશિને જ આહાર મળી શકે છે,
સ્પર્શના પણ ત્રણ દિશાની જ તેમને હોય છે, બાકીની ત્રણ દિશાએ અલેક હોય છે, ત્યાં જ “જઘન્યપદ લાભે છે. ત્યાંના પ્રત્યેક આકાશપ્રદેશ ઉપર જીવપ્રદેશ સર્વથી થોડા હોય છે તે જઘન્યપદ કહેવાય છે. તે જઘન્યપદના જીવપ્રદેશે કરતાં સર્વ જી અસંખ્ય ગુણ હોય છે અને ઉત્કૃષ્ટ પદવાળા એકેક આકાશપ્રદેશે તે સર્વ જી કરતાં વિશેષાધિક જીવપ્રદેશ હોય છે. બાકી જ્યાં ચાર કે પાંચ દિશાને આહર મળે, ત્યાં “મધ્યમપદ લાભે છે.
ત્રણ, ચાર કે પાંચ દિશાથી આહાર મળે તેવા સ્થાનેમાં ખંડગેળા ઉત્પન્ન થાય છે. જ્યાં છ દિશાને આહાર મળી શકે, ત્યાં જ પૂર્ણગોળા ઉત્પન્ન થાય છે અને એવા ગાળામાં જ “ઉત્કૃષ્ટપદી લાભે છે. આ ખંડગેળા અને પૂર્ણગોળાની નિષ્પાદક નિગદ કહેવાય છે. ગેળાઓનું ખંડપણું કે અખંડપણે તે અવગાહનાની અપેક્ષાએ નથી પણ સ્પર્શનાની અપેક્ષાએ છે.
ગોળક (ગેળા) તે આકાશપ્રદેશની રચના છે. તેને આકાર ગોળ લાડવા જેવું હોવાથી તે ગેળક કહેવાય છે.
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________
પારમાર્થિક લેખસંગ્રહ
[ ૨૪૧ જ્યાં ઊર્ધ્વ, અધે અને પૂર્વ-પશ્ચિમાદિક ચાર મળી છ દિશાએ લેક હોય છે, ત્યાં પૂર્ણ ળક ઉત્પન્ન થાય છે. તે પ્રત્યેક અસંખ્ય આકાશપ્રદેશના બનેલા હોય છે. તે પ્રત્યેક ગેળાના એકેક મધ્યબિંદુ તરીકે આકાશપ્રદેશને મૂકીને બીજા મધ્યબિંદુને આશ્રીને અસંખ્ય ગોળાએ એ દિશામાં ઉત્પન્ન થાય છે, તેથી તેવા પૂળાઓ પ્રસ્તુત પૂર્ણળક કરતાં પણ અસંખ્યાતગુણ થાય છે. આવા ગેળા જ્યાં એક-બે-ત્રણ દિશાએ અલેક હોય છે ત્યાં બની શકતા નથી, તેથી તે સ્થાને ખંડગોળા બને છે અને તેથી જ ત્યાં જીવના પ્રદેશે ઓછા હોય છે. તે હેતુથી જ ત્રણ દિશાએ અલકવાળા સ્થાનને “જઘન્ય” કહેવામાં આવેલું છે. આવા એકેક ગેળાના સર્વ પ્રદેશને અવલંબીને અસંખ્ય નિગોદો રહેલી છે, કે જેની અવગાહના તે પૂર્ણગોળક સદશ જ છે. પરંતુ તે પ્રસ્તુત ગેળાને અનુસરીને બીજા તે ગેળાની બહાર અસંખ્ય ગોળાઓ નિષ્પન્ન થાય છે અને ગેળાઓની સંખ્યા કરતાં નિગોદની સંખ્યા અસંખ્યાતગુણ થાય છે. આવા ગોળકે પ્રસ્તુત ગેળકમાં એકેક પ્રદેશની હાનિ અને એકેક પ્રદેશની અન્ય તરફ વૃદ્ધિ-એમ કરતાં જૂદા જૂદા મધ્યબિંદુ ક૨વાથી અસંખ્યાતા બને છે. તે સંબંધી વધારે સમજુતી “નિગેદષત્રિશિકા પ્રકરણમાં આપેલી છે.
વ્યવહારને જેટલા પૂર્ણળક છે તેટલા જ ઉત્કૃષ્ટપદ છે. નિશ્ચયનય આ સંબંધમાં એટલું વિશેષ કહે છે કેજ્યાં બાદર-નિગદ કંદાદિ રહેલ હોય તે આકાશપ્રદેશ,
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________
૨૪૨]
શ્રી જી. એ. જેન ચન્થમાલા બાદર-નિગોદમાંથી અને સૂફમ-નિગેદમાંથી નીકળેલા પણ તે બે પ્રકારની નિગોદમાં જ ઉપજવાના છના આત્મપ્રદેશ, તેમજ તે બન્ને પ્રકારની નિગોદમાં ઉપજવા આવતા અન્ય પૃથ્વીકાયાદિ છોના આત્મપ્રદેશે જ્યાં જ્યાં વધારે લાલે ત્યાં ત્યાં ઉત્કૃષ્ટ પદ સમજવું જેથી ગોળક અને ઉત્કૃષ્ટપદ એ બે સરખા નહિ થાય પણ ઉત્કૃષ્ટપદ ગેળા કરતાં ઓછા થશે. બાકી બાદર-નિગોદ વિગેરેના આશ્રય વિના તે તેની સમાનતા જ થશે. ગેળા અસંખ્યાતા છે અને પ્રત્યેક ગોળામાં અસંખ્ય નિગદ તે તેટલી જ અવગાહનાવાળી રહેલી છે. બાકી વધતી–ઘટતી અવગાહનાવાળી નિગોદ અસંખ્યાતગુણી છે અને તે પ્રત્યેક નિગોદમાં અનંતા જી રહેલા છે. તે દરેક નિગોદના છ સિદ્ધના જીવ કરતાં અનંતગુણા છે. સિદ્ધના જીવ “પાંચમે મધ્યમયુક્ત” અનંતે છે અને આ એક નિગદમાં રહેલા જ આઠમે અનંતે છે. સમકિત પામ્યા પછી પતિત થયેલા છે, કે જેઓ અર્ધપુદ્ગલપરાવર્તનની અંદર ફરી સમતિ આદિ પામીને મેક્ષે અવશ્ય જવાના જ છે, તેવા જ અભવ્ય કરતાં અનંતગુણું છે અને સિદ્ધને અનંતમે ભાગે છે. તે પણ પાંચમે અનંતે છે. પાંચમા અનંતાના અનંતા સ્થાને હોવાથી આ સંખ્યા અબાધિતપણે ઘટી શકે છે. સિદ્ધના જીવમાં નિરંતર વૃદ્ધિ થતી જાય છે, છતાં તે પાંચમે અને તે આ કારણથી જ ગણી શકાય છે. પુદ્ગલપરાવર્તનને કાળ અનંતે હોવાથી અર્ધપુદ્ગલપરાવર્તન જેટલા કાળમાં પ્રથમના પડવાઈ જીવ મેક્ષે જાય છે અને બીજા લગભગ તેટલા જીવા નવા પડવાઈ થાય છે.
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________
પારમાર્થિક લેખસંગ્રહ
[ ૨૪૩ ક્ષેત્રવિચારણાએ પ્રત્યેક ગળકની તેમજ પ્રત્યેક નિગોદની અવગાહના અંગુલના અસંખ્યાતમા ભાગની અને અસંખ્ય આકાશપ્રદેશની એકસરખી હોય છે. બાદર-નિગેદની અવગાહના પણ અંગુલના અસંખ્યાતમા ભાગની છે અને તેમાં પણ દરેક નિગોદમાં અનંતા જીવે છે. દરેક જીવનું તેજસ અને કામણ-એ બે શરીર જૂદા જૂદા છતાં દારિક શરીર જુદું જુદું નથી.
નિગદના જી અનંતકાળ સુધી અતિ દુખિત કેમ હોય છે?—આ સંબંધી વિચાર જણાવવાને કેવળી સિવાય કઈ સમર્થ નથી, તે પણ તેને આશય સમજવા સારુ કિંચિત્ કર્મ પ્રકાર કહેવામાં આવે છે. નિગદના છે
સ્થૂલ આશ્રવ સેવવાને સમર્થ નથી, પરંતુ તે એકેકને વિંધીને એકેક શરીર આશ્રી અનંત રહેલા છે. તે પૃથક પૃથક્ દેહરૂપી ગૃહથી રહિત છે, પરસ્પર દ્વેષને કારણભૂત ઔદારિક શરીરમાં સંસ્થિત છે અને અત્યંત સંકીર્ણ નિવાસ મળવાથી અન્ય અન્ય વિધીને નિકાચિત વૈર બાંધે છે, જે પ્રત્યેકને અનંત છે સાથે ઉગ્રપણે બંધાય છે. હવે જ્યારે એક જીવે એક જીવ સાથે બાંધેલું વૈર અત્યંત ગાઢ હેઈને, એક જીવે અનંત જી સાથે બાંધેલું વૈર અનંતકાળે ભાગવાય તેમાં શું આશ્ચર્ય અને તે ભેગવવાને કાળ અનંત છે. કેદખાનામાં પૂરાયેલા કેદીઓ જેમ પરસ્પર સંમર્દનથી પીડાયા છતાં, આમાંથી કેઈ મરે અથવા જાય તે હું સુખે રહું ને ભક્ષ્ય પ્રમાણમાં કાંઈક વધારે મળે, એવી દુષ્ટ ભાવનાથી એકેક જીવ પ્રતિ અશુભ કર્મ બાંધે છે; તેમ નિગોદ
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________
૨૪૪ ]
શ્રી જી. એ. જેને ચન્હમાલય જીવોના કર્મબંધ વિષે પણ સમજવું. અતિ સાંકડા પાંજરામાં પૂરાયેલા પક્ષીઓ અને જાળ વિગેરેમાં સપડાયેલા માછલાં પરસ્પરની બાધાથી શ્રેષયુક્ત થયા છતાં અતિ દુઃખી થાય છે. પંડિતે કહે છે કે-“ચારને મરાતે અથવા સતીને. અગ્નિમાં પ્રવેશ કરતી કુતૂહલથી જેનારા દ્વેષ વિના પણ સામુદાયિક અશુભ કર્મ બાંધે છે, જે ખરેખર અનેક જીને એકી સાથે ભેગવવું પડે છે. એ પ્રમાણે, કૌતુકથી બંધાયેલા કર્મોને વિપાક અતિ દુઃખદાયી થાય છે, તે પછી નિગદના જીએ પરસ્પર બાધાજન્ય વિરોધથી અનંત જીવો સાથે બાંધેલા કર્મોને ભેગ (પરિપાક) અનંતકાળ વિત્યા છતાં પણ પૂરે ન થાય તેમાં શું આશ્ચર્ય છે?
નિગદના જીવોને મન નથી તેમ છતાં, પરિપાક અનંતકાળ સુધી પહોંચે-એવા કમ શાથી બંધાય છે?-નિગદના જીવને મન નથી, તે પણ અન્યોન્યની બાધાથી દુષ્કર્મ તે ઉત્પન્ન થાય જ. વિષ જાણતાં ખાધું હોય અથવા અજાણતાં ખાધું હોય, તો પણ તે મારે જ. જે જાણવામાં હોય તે પિતે અથવા બીજા ઉપાય કરે તેથી કદાચ બચી જાય, પરંતુ અજાણપણે ખાધેલું તે મારી જ નાંખે. તેવી જ રીતે મન વિના ઉત્પન્ન થયેલું પરસ્પર વૈર અનંતકાળે પણ ભેગવતાં પૂરું થાય નહિ. નિગોદના જીને મન નથી, પણ મિથ્યાત્વ, અવિરતિ, કષાય અને કાય. જે કર્મબંધના હેતુ છે, તે હોય છે. શાસ્ત્રમાં કહ્યું છે કે-“વીર્ય બે પ્રકારના છેઃ એક મનચિંતન સહિત (અભિસંધી) અને બીજું મનચિંતન રહિત (અનભિસંધી).
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________
પારમાર્થિક લેખસંગ્રહ
[ ૨૪૫ અનભિસંધી વીર્યથી પણ દરેક આત્મા સમયે સમયે કર્મબંધ કરે છે. જેમ આહારાદિકનું પાચન મનના ચિંતન વિના (અનાગથી) થાય છે, તેમ અનાભેગથી કર્મ પણ બંધાય છે. જીવ કઈ પણ દશામાં વતતે કેમ ન હોય, છતાં તેનાં પર્યાયે તેનાં વીર્યજનિત હે પછી તે વીર્ય અભિસંધી જ છે કે અનભિસંધી, પણ તેથી કર્મ બંધાય છે. કર્મબંધના કારણે મિથ્યાત્વાદિક ચાર-મિથ્યાત્વ, અવિરતિ, કષાય અને વેગ છે.” જીવ જેમ જેમ ઉપર ઉપરના ગુણ ઠાણે ચઢતે જાય, તેમ તેમ તેને કર્મબંધ ઓછા થતા જાય છે.
નિગદના જીવોને શરીરને લગતી સઘળી ક્રિયા સમાન હોય છે, પરંતુ કમને બંધ, ઉદય અને આયુનું પ્રમાણ એ કાંઈ સઘળા એકી સાથે ઉત્પન્ન થયેલાને સરખા જ હોય છે એમ નથી. સરખાય હાય તેમ ઓછાવત્તા પણ હોય.
બાદર-નિગેદના જ ચર્મચક્ષુવડે પ્રત્યક્ષ દેખી શકાય છે માટે પ્રત્યક્ષ છે, પરંતુ સૂક્ષ્મ-નિગોદના જીવને તે શ્રી સર્વજ્ઞ જ દેખતા હોવાથી આગમપ્રમાણથી માનવા લાયક છે, કારણ કે–સૂક્ષ્મ-નિગોદ જીવે ચક્ષુના સ્પર્શમાં આવતા નથી. કેટલાક પદાર્થો પ્રત્યક્ષ પ્રમાણથી મનાય છે અને કેટલાક પદાર્થો આગમપ્રમાણથી એટલે આસપુરુષના વચન પ્રમાણથી પણ માનવા જોઈએ. કેવળ પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ માનવાવાળા નાસ્તિક જ કહી શકાય.
નિદાનું સ્વરૂપ એટલું બધું સૂક્ષ્મ અને માત્ર કેવળીગમ્ય છે, કે જેને માટે શાસ્ત્ર ઉપર અને પરમાત્માની વાણી ઉપર જ આધાર રાખવાથી સમજાય તેમ છે. અતીન્દ્રિય
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ 246 ]. શ્રી છ. અ. જેન ચન્થમાલા પદાર્થ માત્ર શ્રદ્ધાવડે જ ગ્રહણ થઈ શકે છે, તે છતાં પૂર્વપુરુષોએ અનેક ગ્રન્થમાં અને સૂત્રોમાં તેમજ તેની ટીકાએમાં તેનું સ્વરૂપ વિસ્તારથી વર્ણવ્યું છે. સદરહુ નિગોદનું સ્વરૂપ એક મુમુક્ષુજન ગુરુગમ સમજેલા, તેમના ઉતારાની લીધેલ કેટલીક નોંધ તેમજ નિગોદષત્રિશિકા, લેકપ્રકાશ તથા પ્રસંગતઃ જૈનતત્ત્વસાર વિગેરે ગ્રન્થમાંથી ઉદ્ધરીને અત્ર સંક્ષિપ્ત દર્શાવ્યું છે. વિશેષ ખપી જીએ તે તે ગ્રન્થ વાંચી ગુરુગમદ્વારા સમજવું. નિશ્ચય-વ્યવહારથી દેવ અને પુરૂષાર્થ દેવ અને પુરૂષાકાર જેને લોકે પ્રારબ્ધ અને પુરૂષાર્થ કહે છે, તે દેવ અને પુરૂષાકાર તુલ્ય બળવાળા છે એ નિશ્ચય છે. આત્મા અને પુદ્ગલમાં પરિણમન ધર્મને સ્વીકાર કર્યા પછી આ બે વિના અવસ્થા ઘટતી નથી. દેવ એટલે શુભાશુભ કર્મ અને પુરૂષાકાર એટલે જીવને સ્વવ્યાપાર એમ બન્નેનો અર્થ છે. એ બન્ને પરસ્પર આશ્રયી છે એમ વ્યવહાર–નયાનુસાર કહેવાય છે. નિશ્ચય–નયાનુસાર તે દેવ અને પુરૂષાકાર પિતપોતાની પ્રવૃત્તિમાં પોતે જ કારણ છે અને વ્યવહાર-નયાનુસાર તે બન્ને પરસ્પર સાપેક્ષ વૃત્તિવાળા છે.