Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
श्री जैन धर्म प्रकाश.
'देवं श्रेणिकवत्पूजय गुरुं वंदस्व गोविंदवत् । दानं शील तपः प्रसंगसुभगां चाभ्यस्य सद्भावना || श्रेयांसश्च सुदर्शनश्च भगवानाद्यः स चक्री यथा । धर्म्ये कर्मणि कामदेववदहो चेतश्विरं स्थापय ॥ १ ॥
પુસ્તક ૩૪ મુ] ફાલ્ગુન-સ ́વત ૧૯૭૫. વીર સવત-૨૪૪૫ [ અંક ૧૨ મે श्री हेमचंद्राचार्य स्तुति.
( ગીતિ. )
શ્રીમદ્ સદ્દગુરૂ સ્તવીએ, કળીકાળસર્વજ્ઞ સિદ્ધ વાચા; સવ' તત્ત્વના વેત્તા, હેમચંદ્ર સૂરીશ્વરજી સામ્યા. કનક પરે નિત્ય અધિકા, વાતે વધતા જ્ઞાન ક્રિયા કરતા; સમ્યક્ પરિણતિ ધરતા, અનેક ભળ્યે તારી ભવ તરતા. હતા કાયલા જે તે, થયુ' હેમ પ્રત્યક્ષ ચરણ અડતાં; ચમત્કારી બહુ એવા, ચિત્ર ગ્રંથ મળે દ્રષ્ટિ કરતાં, ચંદ્ર સમાન સામ્યતા, શીતલકારો ત્રિતાપ દૂર કરે; ગુણનિષ્પન્ન સુનામે, શ્રદ્ધાળુ આત્મા કલ્યાણ વગે. તેહ મહાત્માકેર, જન્મ દિવસ તે સુર પણ માન્ય કરે; - ગુણ ધામે કરી ઉજવે મુજના દેવદિવાળી ચિત્ત ધરે. તે આજે આ આવી, પહેતી કાર્તિક શુક્લ પૂર્ણિમા જે; સત્કાર્ય ફરી અથવા, તે સદ્દગુરૂ ચુણ ગાવા મળી સાજે. શ્રેષ્ઠ દિવસ આ મ્હોટા, દ્રાવિડ વારિખિલ્લજી દેશ કેટી; સિધ્યા સિદ્ધગિરિ શિખરે, યાત્રા,વિધિથી ફળે આશ મહેાટી. નરનારી પુન્યવ‘તા, મળી સત્યપ્રેમે ગુરૂ ગુણરાગે; સફળ કરે સુસમય તે, કરી સુકૃત કરણી શુભતિ જાગે.
For Private And Personal Use Only
3
*
૫
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
નધર્મ પ્રકાશ.
બતાદે સખી કેન ગલી ” એ રાગ સ્તવન સ્તવું એ સદ્દગુરૂશિરદાર, વંદું હું વારંવાર, સ્તવન સ્તવું એ ટેક શ્રીમદ્દ હેમચંદ્રાચાર્યજી, પંડિત પ્રવર વિચાર
વ૦ ૧ નૈસર્ગિક ગુણ વાઘે પરમ ગુરુ, વિદ્યારણ વિસ્તાર
સ્તવ ૨ પડું દર્શન તને જાણ્યા, સુબુદ્ધિના ભંડાર.
સ્તવ૦ ૩ અનેકાન્ત સ્યાદાદ પ્રરૂપક, જિન આણા શિર ધાર.
સ્તવ. ૪ મિથ્યાતમ પટ હરણ દિનેશ્વર, જ્ઞાનોદ્યોત કરનાર,
સ્તવક ૫ જેહ જેનશાસન સુપ્રભાવક, કવિવર એ અપાર
સ્તવક ૬ સાડા ત્રણ ક્રોડ કાવ્યો કરી, કીધે પરમ ઉપકાર.
સ્તવ૦ ૭ શિષ્ય થયા સદ્ભાવ જેહના, પ્રગટ્યાં પુન્ય અપાર,
સ્તવ૦ ૮ અણહિલપુર પાટણ નરપતિને, પ્રતિબો સુખકાર
સ્તવ૮ ૯ ભેરવી-વિતાળ) શ્રાદ્ધ ધન્ય અવતાર, રૂચિ છે રૂડી હું જાઉં બલિહાર. (ટેક) કુમારપાલ ભૂપાળ કૃપાળુ, લામા શર્ય ભંડાર. રૂચિક દેશ અઢાર સ્વરાજ્ય વિષે તે, પણ પળાવે અમાર. રૂચિ૦ ગુરૂ અપમાન સહે નહિ ટેકથી, બધું પાલણહાર. રૂચિવ ધન્ય તેહ ક્ષત્રીય શ્રાવકને, ક્ષાત્ર તેજ ધરનાર. ચિત્ર ગુરૂ પસાયથી એ ગુણ પામી, થયા એક અવતાર, રૂચિવ ધન્ય ધન્ય એ સુગુરૂ સુશિષ્યને, પ્રણમું વિનયધરી સાર રૂચિ જેનોવક સદ્દગુરૂની શક્તિ, દે શિવફળ શ્રીકાર. ચિત્ર વિશુદ્ધ ભાવ કર પ્રસરતાં, આનંદ જય જયકાર, રૂચિ
જૈન સેવક-ગીરધર હેમચંદ
પાટણ.
જ
- 6
| ૐ ત્રર્દ મરવજ્ઞાય .
लोकरुढी हेय पद्य.
નીતી-લાવણી. વીરજિનેશ્વર વ્હાલા, વીતરાગ પ્રભુ ધર્મ માર્ગ આપે; અપારકુમતિ કુક, લેકરટીથી થતાં કષ્ટ કાપો.
ભેરવી-દાદરે. લેક રૂઢી આવી ? તે ક્યાં પેસી ગઈ?, જોતાં જણાય દશા બૂરી થઈ– લેક રૂહીટેક. જન્મ દિવસ તે કઈ ન જાણે, પણ દડાની રીત પ્રસરી ગઇ. લેર જે૧)
For Private And Personal Use Only
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
ઉપદેશક પદ
૩૬૩
બાળ લગ્ન કરી રાજી થાવું, નીતિ વચન બધાં વીસરી.જ. લેટ ૦ ૨ વૃદ્ધ વિવાહ કરી મલકાતા, નિશ્ચય બુદ્ધિ નાશી ગઈ. લેર જે૩ કુળવંતીને કેદના જેવી, બેહદ રીત મુંઝાવે જઈ. લેટ જવ. ૪ રડવા કુવામાં જેર કાઢી, માન મળ્યું એમ માને કઈ લ૦, જો ૫ પુરૂષ પતિ હું એ અભિમાને, પીડે અતિ કુળવધુને કઈ. લવ જે. ૬ મિથ્યા અભિમાની માનિની પણ, પજવે પતિને વિરૂપ થઈ. 'લેટ જે૭ સાસુ જાણે થઈ હું રાણી, આવી વહુ તે દાસી થઈ. લવ જેહ ૮ ગજ વગર ફેશનમાં ડુબા, પરદેશીને સર્વસ્વ દઈ.
લેટ જે. ૯ વિદેશી વસ્તુ અશુદ્ધ તોપણ, હોંશથી લે મેવાં મૂલ્ય દઈ. લો. જો ૧૦ સ્વદેશી વસ્તુ શુદ્ધ ને સસ્તી, છતાં અનાદર થાતો સહી. લેટ જોડ ૧૧ મૂળનાયક જિનવ કલ્યાણક, કયારે તે જણે વિરલ કી. લ૦ ૦ ૧૨ ચૈત્યપ્રવેશ કે સ્થાપના દિન જેમ, કલ્યાણક ઉજવે (કણ) દક્ષ થઈ લેજે ૧૩ લોકનું રંજન થાય તે થાતું, જિન આણાને વિચાર નહીં. લે. જો ૧૪ ચેતે હવે તો ચેત ચતુર થઈ, લક્ષ્ય આપે પ્રભુ ચરણે જઈ. કે. જે૧૫
જૈન સેવક-ગીરધર હેમચંદ.
પાટણ.
उपदेशक पद.
(રાગ-કાફી.) ભજ ભગવાન, તજી સબ મિયા આળ પંપાળ;ધિક્ ધિક્ સુખ સાહિબીમાંહે, ઉછર્યા નહિ કંગાળ; દુઃખમાં પણ નહિ નાથ નિરંજન, નામની જપી જપમાળ; રડે કર દેઈ કપાળ. ... ... ... ... ... ભ૦ ૧ જોબન વય ચાલી ગઈ તનથી, શિરે થયા ઉતાવળ વાળ; તે પણ મોહ મમત્વ માયાને છોડી નહિં જંજાળ; અનાદિની ટેવ એ ટાળ. ... ... .. ... .. , ભ૦ ૨ પચેંદ્રિય આધીન અવિવેકે ગુમાવ્યા બહુ કાળ; તૃષ્ણા તૃપ્ત થઈ નહિ મનની, તત્તવૃત્તિએ નિહાળ;
અસ્થિર સંસારની ઝાળ.. ... ... ... . ભ૦ ૩ ઘાટ ઘડે કેઇ , જાત ઘટમાં, જોતાં જગ ઘટમાળ; જન્મ જનાવર જેમ વિતાવે, સમય ન દિનદયાળ; ફરે શિર નિરખો કાળ.... ... ... .. ભ૦૪ નીપજે નહિ ધાર્યું વસુધામાં. અખાને કઈ કાળ;
For Private And Personal Use Only
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
૪
www.kobatirth.org
...
જૈન ધર્મ પ્રકાશ,
દ્વિત અદ્વિત સુખ દુઃખ ચિન્તાની, દૂર થવા સભ્ય કુળ; ફરજ સમ ભાવે પાળ.
ન્યાય પથ ધરવા સમ દ્રષ્ટિ, કુમતિ કદાવ્રતુ ખાળ; ક્રોધાદિક કપાય નિવારવા, ચિત્ત ચપળતા રહેા ન અજ્ઞાની રીસાળ.
ટાળ;
જેમ ઝાંઝવાના જળ ઉપર, મૃગલા ભરતા કાળ;
...
તેમ અજ્ઞાની જન જગમાંહે, સુખની કરે સંભાળ; નિરાશ થવાના નિહાળ. નાથ ચરિત્ર નિહાળી સમરતાં, મુદ્રા શાન્ત નિહાળ; દુર્લભ તરભવ એહ પિતાને, પથે ચડી અજવાળ; મિટે તજ દુઃખ અસરાળ
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
***
...
For Private And Personal Use Only
સૌ પ
'
ભજો
ભજો દુ ભજી વિ. ગુલાબચંદ. મહેતા.
ભો૦ ૭
भक्तामर अने कल्याणमंदिर.
( અનુસંધાન પૃષ્ટ ૧૭૭ થી )
આ ઉપરથી કલ્યાણુમંદિરની તેમજ ભક્તામરની સામાન્ય રચનાના ખ્યાલ આવ્યા હશે. અને સ્તોત્રના આરંભમાં શ્રી સર્વજ્ઞ અસ ંખ્ય ગુણાકર તીર્થંકરની ગુણગણના કરવાના પ્રયાસ કેમ થઇ શકે ? એવા સ્વાભાવિક મન:સકેચ અને કવિએ અનુભવે છે. તે છતાં પણ જેવુ આવડે તેવું ખાળપ્રજપિત લખી નાખવાને નિશ્ચય કરે છે. ત્યારબાદ સ્તુત્યાત્મક તેમજ કાવ્યચમત્કૃતિથી ભરેલા એક પછી એક લેાકેા કવિલેખિનીમાંથી ઉદ્ભવતા જાય છે. કલ્યાણમંદિરમાં જુદી જુદી રીતે પ્રભુના ગુણાની સ્તુતિ કરતાં કરતાં સમવસરણસ્થ ભગવાનની સમૃદ્ધિ-માઠ પ્રાતિહા નું વર્ણન કવિ કરે છે. આવા સર્વજ્ઞ પુરૂષાત્તમ પ્રભુની સ્તુતિ કરતાં પેાતે અત્યારસુધી તેમની અવગણના કરી એવા ખ્યાલ કવિહૃદયમાં સહુજ સ્ફુરી આવે છે અને આત્મનિન્દ્રાત્મક લૈક પ્રસવ પામે છે. ત્રિલેાકના નાથનું ચિંતન ન કર્યું, મનન ન કર્યું, દર્શન ન કર્યું, શ્રવણુ ન કર્યું–ના જેવી ખીજી શી મૂર્ખાઈ હાઇ શકે ? આવી ગ્લાનિ કવિયમાં જન્મે છે અને સાહજિકતાથી ભરેલા સુન્દર લેાકામાં તે મૂર્તિ મન્ત બને છે. છેવટે પ્રભુ એકજ શરણુ છે અને તે મચાવે તેાજ ખચી શકાય તેમ છે-આમ કહી પ્રભુચરણનું કવિ શરણુ સ્વીકારે છે.
ભક્તામરના આરામાં તા કલ્યાણુમંદિરનુ અનુકરણ સુસ્પષ્ટ છે. કલ્યાણુમંદિરને પેાતાની સામે રાખીને ભક્તામરની રચના આરંભવામાં આવી હોય . એમ
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
ભક્તામર અને કલ્યાણ મંદિર
૩૬૫ લાગે છે. કલ્યાણમંદિરના પહેલા આઠ લેકમાં જે જે વિચારોનું પ્રતિપાદન આવે છે તે જ વિચારે ભક્તામરને અનુક્રમે ૧, ૨, ૩, ૪, ૫, ૬, ૯ તથા ૭ મા. લેકમાં લગભગ અક્ષરશઃ દષ્ટિગત થાય છે. કલ્યાણમંદિરને ૧૭ મલેક અને ભક્તામરને ૧૦ મો લેક સમાનાર્થ પ્રતિપાદક છે. ફેર માત્ર વસ્તુસમર્થન અર્થે આપેલાં દેશોમાં છે અને ત્યાં પણ કલ્યાણમંદિરનું અનુકરણ હોઈને ભક્તામરની કપનાઓ કલ્યાણમંદિરથી ઉતરતી જણાય છે. જ્યાં સુધી માનતુંગાચાર્ય સિદ્ધસેન દિવાકરના ચીલે ચાલે છે ત્યાં સુધી બહુ મજા આવતી નથી, પણું જ્યાંથી પિતાના માર્ગે પ્રવાસ આરંભાય છે ત્યાંથી ખરે રર જામવા માંડે છે. ભક્તામરમાં જે ભક્તિપ્રાબલ્ય જોવામાં આવે છે તે કલ્યાણુમંદિરમાં નથી. માનતુંગાચાર્યનું હદય ભક્તિરસથી છલે છલ ભરાયેલું છે અને પ્રત્યેક લેક તે તેના અન્તરના જ ઉભરા છે અને આમ છતાં પણ કવિહૃદય લેકમાં જોઈએ તેવું ઠાલવી શકાતું નથી. આ ભક્તામરના કેઈ પણ વાંચકને સહજ ગોચર થાય તેવું છે. દુનિયાની જુદી જુદી સુન્દર વસ્તુઓ સાથે તેમજ લેકસમૂહના સંમાનનીય મહાપુરૂષ તેમજ દે સાથે સરખામણી કરતાં અનુપમેય જણાતા શ્રી સર્વજ્ઞ પ્રભુને છવીશમાં લેકમાં કવિ પૂર્ણ ભક્તિભાવે વંદન કરે છે અને ત્યારબાદ તેમની સમવસરણ આદિની સમૃદ્ધિ તેમજ તેમના સ્મરણને અને ગુણકીર્તનનો અપાર મહિમા બહુ સુંદર કેમાં વર્ણવીને કવિ વિરમે છે.
બને તે બહુ પ્રાસાદિક છે, છતાં પણ પ્રત્યેકની વિશિષ્ટતા ભિન્ન ભિન્ન ગુણોને અવલંકીને રહેલી છે. એક અમુક બાબતમાં ચઢિયાતું છે તો બીજી બીજી બાબતમાં ચઢિયાતું છે-આ રીતે બનેની સરખામણીને પૂરો અવકાશ રહે છે.
કલ્યાણમંદિરમાં ભાષા ભક્તામર કરતાં વધારે સાદી અને સરલ છે. કલ્યાશુમંદિરને લેકે સમજવા સહેલા છે, છતાં અગાંભીર્યમાં ચઢી જાય તેવા છે. ભક્તામરકારને અનુપ્રાસાલંકારનો બહુ શોખ જણાય છે; શબ્દની ચિત્રવિચિત્ર રચનાને તેમાં પ્રાધાન્ય મળ્યું છે અને તેથી સંગીતના વિષયમાં ભક્તામર ચઢે તેમ છે. શબ્દોની રમકઝમકે, મોટા સમાસ અને અનુપ્રાસવ્યાપકતા ભક્તામરમાં વિશિષ્ટપણે વિરાજે છે. કિઈ કઈ ઠેકાણે તેજ અનુપ્રાસ કાનને કઠેર પણ લાગે છે. દાખલા તરીકે – नात्यद्भुतं भुवनभूपण भूतनाथ, भूतैर्गुणैभुविभवन्तमभिष्टुवन्तः । तुल्या भवन्ति भवतो ननु तेन किंवा, भुत्याश्रितं य इह नात्मसमं करोति ॥१०॥
માર, અહિં જ્યાં ત્યાં મ” ઉપર બહુ ભાર છે અને તેથી કર્ણને કઠેર લાગે છે.
For Private And Personal Use Only
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
જેને ધર્મ પ્રકા,
તે સરખામણી કરીએ તો કલ્યાણમંદિરકારની ભાષા કાળીદાસને મળતી આવે છે; લાકડામરકારની ભાષા ભવભૂતિને મળતી આવે છે; એકની ભાષા મંદમંદ રહેતા નિર્મળ ઝરણા જેવી છે; અન્યની ભાષા “નાયગરા”ના ધેધ જેવી છે. કાણુમંદિરના દરેક લેક પિતાથી પૂર્ણ છે ભક્તામરનો એક “લેક કમસર અન્ય લેકની અપેક્ષા રાખતો જણાય છે.
કલ્યાણમંદિર કવિતાપ્રધાન કાવ્ય છે; ભક્તિ ગણરૂપે રહેલી છે. ભક્તામર તિપ્રધાન કાવ્ય છે; કવિતા ગણરૂપે રહેલી છે. કલ્યાણમંદિરમાં ભક્તિને આ વેગ કે ઉલ્લાસ નથી, માત્ર તીર્થકરની સ્તુતિ તથા પ્રશંસા છે. ભક્તામરના પદે પદે ભકિતભાવ ઉછળી રહેલે નજરે પડે છે; એટલું જ નહિ પણ કર્તા પોતાની સાથે વાંચકને ખેંચી જાય છે. એ કઈ પણ વાંચક નહિ હોય કે જે ભક્તામર આરંભથી વાંચતાં વાંચતાં લુખ્ય વહિવાતિ નાથ ઈત્યાદિ આગળ કવિ સાથે વાંચકે પણ પોતાનું માથું નહિ નમાવ્યું હોય!
કલ્યાણમંદિરમાં લેકે લેકે સ્વકથિતવ્યના સમર્થનમાં જે જે દ્રષ્ટાન્ત આપવામાં આવ્યા છે તે તે દ્રષ્ટાન્તોની સચોટતા તેમજ મનહરતા અનુપમેય છે. એક દ્રષ્ટાન્ત વાંચીએ અને એક ભૂલીએ. કલ્યાણમંદિરકારની કલ્પના શક્તિ અજબ પ્રકારની છે. દ્રષ્ટાન્ત સાદા અને એટલાં બંધબેસતાં હેય છે કે ઉપરનો અર્થ એની મળે ખુલી જાય છે. દાખલા તરીકે– अभ्युद्यतोऽस्मि तव नाथ जडाशयोऽपि, कर्तुं स्तवं लसदसंख्यगुणाकरस्य ।। बालोऽपि किं निज बाहुयुगं वितत्य, विस्तीर्णतां कथयति स्वधियांबुराशेः ||५||
કલ્યાણુમંદિર. યાં અસંખ્યગુણનિધાન ભગવાન અને ક્યાં હું મંદમતિ? મારાથી તે શીરીતે લાગવાનનું ગુણગાન થઈ શકશે ?” એવી મુંઝવણને કવિ એકદમ સુંદર દ્રષ્ટાન્ત આપીને ખુલાસો કરે છે કે “શું બાળક પોતાના હાથ પહોળા કરીને સમુદ્રને વિસ્તાર સમજાવવાનો પ્રયાસ કરતો નથી?” આ કાંઈ જેવી તેવી કલ્પના ન ગણાય !
આથી પણ વધારે સુંદર કલ્પના નીચેના લકમાં જણાય છે. हृवर्तिनि त्वयि विभो शिथिलीभवन्ति, जन्तोः क्षणेन निविडा अपि कर्मबन्धाः । सयो भुजंगममया इव मध्यभागमभ्यागते बनशिखंडिनि चंदनस्य ॥ ८॥
કલ્યાણમંદિર. અહિં પણ અન્તરમાં પ્રભુનું નસવું અને તેને લીધે પાપસમુદાયથી પ્રાણીનું મુક્ત દેવું–તેની રારખામણ ચંદનના વૃક્ષ ઉપર મોરનું આવીને બેસવું અને કેકાનિનાદ
For Private And Personal Use Only
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
ભક્તામર અને કલ્યાણમદિર.
૩૬૭ વડે સમગ્ર સર્પરૂપ બંધનથી ઉક્ત વૃક્ષનું મુક્ત થવું-આની સાથે કરવામાં કવિએ કેટલી બુદ્ધિમત્તા તથા કવિત્વ દર્શાવ્યા છે?
કેટલેક ઠેકાણે તે કવિ પરમાત્માને જ પ્રશ્ન પૂછે છે અને પછી બહુ બુદ્ધિપૂર્વક તે પ્રશ્નનું પિતાની મેળેજ નિરાકરણ કરી લે છે. દાખલા તરીકે;–
क्रोधस्त्वया यदि विभो प्रथमं निरस्तो, ध्वस्तास्तदा वत कथं किल कर्मचौराः। प्लोषत्यमुत्र यदि वा शिशिरापि लोके, नीलद्रुमाणि विपिनानि न किं हिमानि ॥ १३ ॥
કલ્યાણમંદિર. ધ વિના શત્રુહનન અસંભવિતજ ગણાય, છતાં શ્રી સર્વજ્ઞ પ્રભુમાં તે કેમ બન્યું? અહિં કવિની તર્કશક્તિ એકદમ ઉત્તર આપે છે કે આમાં કાંઈ નવાઈ નથી. શું હિમ ઠંડું છતાં વૃક્ષોને બાળવાને સમર્થ નથી નીવડતુ?”
કે સ્થાને કવિ કેયડાની માફક પ્રશ્ન મૂકે છે અને પછી તેના નિરાકરણમાં કવિ સામાન્ય વસ્તુઓનું પણ બહુ ઉંડું અવલોકન પ્રગટ કરે છે. દાખલા તરીકે:--
त्वं तारको जिन कथं भविनांत एव, त्वामुहिन्ति हृदयेन यदुत्तरन्तः । यद्वा दृतिस्तरति यजलमेप नूनमन्तर्गतस्य मरुतः स किलानुभावः ॥ १० ॥
કલ્યાણુમંદિર. સામાન્યત: વહાણની અંદર જે માલ લદાયેલો હોય તે વહાણને તારક ગણી શકાય નહિ–આ વાત ધ્યાનમાં રાખીને કવિ પૂછે છે કે “હે ભગવન્! સંસારને પાર ઉતારનાર ભવિછો તને હદયમાં ધારણ કરે છે તે પછી તું તેને તારક કેમ કહેવાય?” આ પ્રશ્ન જેટલો વિકટ તેટલેજ તેનો ઉત્તર સુન્દર તેમજ સુષ્માવલોકન પરિણામી છે. કવિ ઉપરોક્ત ગુંચવણનું સમાધાન “પાણીમાં તરતી ચામડાની કોથળીને તરવામાં જેમ તે કોથળીની અંદર રહેલો વાયુ કારણરૂપે છે તેમ અમને સંસાર કરવામાં અમારા અતરમાં સ્થિર થયેલ પરમાત્મા કારણરૂપે છે” આ પ્રમાણે કરે છે..
કઈ કઈ ઠેકાણે આવીજ વસ્તુસ્થિતિને કવિ કૈલેષથી ખુલાસે કરે છે. દાખલા તરીકે —–
For Private And Personal Use Only
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
૮
જૈન ધર્મ પ્રકાશ.
अन्तः सदैव जिन यस्य विभाव्यसे त्वं, भव्यैः कथं तदपि नाशयसे शरीरम् । एतत्स्वरुपमय मध्यविवर्तिनो हि, यद्विग्रहं प्रशमयन्ति महानुभावाः ॥ १६ ॥
કલ્યાણ મંદિર. અહિં “વિગ્રહ’ શબ્દ ઉપર લેષ છે અને તે ક્ષેષ-યોગને લીધે આ “લેક બહુ મનોહર લાગે છે.'
કઈ કઈ સ્થળે કલ્યાણમંદિરકાર લેષનો બહુ ઉપયોગ કરે છે અને પરસ્પર વિધી કથનને એક સ્થાને એકત્રિત કરે છે. દાખલા તરીકે – विश्वेश्वरोऽपि जनपालक दुर्गतस्त्वम्, किंवाक्षरप्रकृतिरप्यलिपिस्त्वमीश । अज्ञानवत्यपि सदैव कथंचिदेव, ज्ञानं त्वयि स्फुरति विश्वविकासहेतुः ।। ३० ।
કલ્યાણમંદિર. અહિં લે એટલા બધા વ્યાપક છે કે સંસ્કૃત ભાષાના સારા અભ્યાસ સિવાય આ લેક સમજ બહુ કઠિન પડે તેમ છે.
લોક ૩૧,૩૨, તથા ૩૩ મામાં શ્રી પાર્શ્વનાથ પ્રભુના ઉપસર્ગોનું વર્ણન આવે છે, અહિં ભાષા ભારે છે, શબ્દચિત્રમયતા પ્રધાનપણે છે, અને તે રીતે પ્રથ. મના *લેકેથી આ લેકે એકદમ જુદા પડી જાય છે.
આઠ પ્રતિહાર્યનું વર્ણન બહુ સરસ છે તથા તેને લગતી કલ્પનાઓ બહુ રમણીય દીસે છે. નિર્જીવ પદાર્થોને પણ દિવ્ય સંદેશ અર્પવાને કવિને પ્રયાસ બહુ સ્તુત્ય છે
' કલ્યાણમંદિરમાં ખરી મજા તે પાછળના ભાગમાં આ છે કે જ્યાં પિતે અત્યાર સુધી પ્રભુની અવગણના કરી તે સંબંધી કવિ ખરા અન્તરને પશ્ચાત્તાપ જણાવે છે. અહિં કવિત્વ દર્શાવવાનું છોડી દે છે, સુઘટિત દષ્ટાન્તની યેજના કર વાનું ભૂલી જાય છે, લેપની વિકટ ઘટનાને તિલાંજલિ આપે છે, અને માત્ર પિતાની આન્તરૂવેદનાને આગળ ધરે છે. છેલ્લા છેલ્લા *લોકમાં અમુક પ્રકારનો મનમેહ કરૂણરસ વ્યાપી રહેલ છે. “તારા પાદપંકજને પામીને પણ હું જે નમસ્કાર-નિસુખ બનું તે તે પછી-વધ્યોરિ વસાવન હાફતોw” આ ઉદ્ગારે નીચે કવિનું છૂપું રૂદન ભરેલું છે. છેવટે કવિ પરમાત્મા શ્રી જિનેશ્વર ભગવાનનું ભભવ શરણ યાચીને વિરમે છે. - આ રીતે કલ્યાણમંદિરની કેટલીક ખુબીઓનું નિરીક્ષણ કીધું. હવે ભક્તામર
For Private And Personal Use Only
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
ભક્તામર અને કલ્યાણુમંદિર તરફ નજર કરીએ, કેટલાક બનેની સરખામણી કરી એક અન્યથી ચઢિયાતું છે એવા નિર્ણય ઉપર આવવા આગ્રહું ધરાવે છે, પણ ખરી રીતે જોઈએ તે આવો આગ્રહ નિરર્થક છે. જે એકમાં છે. તે બીજામાં નથી, તેથી કયું કોનાથી ચઢિયાતું છે તેને સમગ્ર રીતે નિર્ણય થ અશકય છે.
શરૂઆતનો વિભાગ કલ્યાણ મંદિરનું અનુકરણ હેઈને આરંભના લે કે કલ્યાણુમંદિર જેટલા મનેહર નથી લાગતા, ઉલટું કોઈ કેઈ ઠેકાણે આપેલા દટાતો કલ્યાણમંદિરથી બહુ ઉતરતા લાગે છે. આ વાત ઉપર જણાવાઈ ગઈ છે, તેના સમઈનમાં નીચેને લેક ટાંક ઉચિત લાગે છે.
सोऽहं तथापि तव भक्तिवशान् मुनीश, कर्तुं स्तवं विगतशक्तिरपि प्रतः । "प्रीत्यात्मवीर्यमविचार्य मृगो मृगेंद्रम् , नाभ्येति किं निजशिशोः परिपालनार्थम् ।।५
ભકતામર.. અહિ “અવિચારિતા” એ સમાન ઘર્મ લઈએ તે દષ્ટાન્ત બેસતું આવે ખરું, પણ મૃગનું મૃગેન્દ્ર સામે વૈર તેમજ ક્રોધને લીધે જવાનું બને છે, અને ભક્ત પ્રભુની સ્તુતિ કરવાને તે માત્ર ભક્તિભાવથી પ્રેરાય છે. તેથી મૂળ વસ્તુ અને દષ્ટાન્ડની ભાવના પરસ્પર વિરોધી બની જાય છે અને દષ્ટાન્ત કઢંગુ લાગે છે. આની સાથે કલ્યાણમંદિરને નીચે લેક સરખાવે. अभ्युद्यतोऽस्मि तव नाथ जडाशयोऽपि, कर्तुस्तवं लसदसंख्यगुणाकरस्य । बालोऽपि किं न निजवाहुयुगं वितत्य, विस्तीर्णतां कथयति स्वधियांबुराशेः।।
કલ્યાણમદિરઆમાં રહેલી કલ્પના કેવી રમણીયતર તથા સુઘટિત છે?
માનતુંગાચાર્યની કલ્પનાશક્તિ એટલી બધી ફળદ્રુપ નથી. કલ્યાણમંદિર જેવી દષ્ટાન્તવિવિધતા કેલેષચાતુર્ય ભક્તામરમાં ભાગ્યેજ નજરે પડે છે. જે માનતુંગાચાર્ય પ્રભુની કે પ્રભુના ગુણોની સરખામણી કરવા બેસે છે તે સૂર્યો, ચંદ્ર, પ્રદીપ કે કમલ સિવાય બીજી ઉપમેય વસ્તુ કે આકર્ષક દ્રશ્ય કવિની કૃતિમાં જેવામાં આવતાં નથી. આ દષ્ટિબિન્દુએ જોતાં જે કલ્યાણ મંદિર ચઢિયાતું લાગે છે તો ભક્તિના આવિર્ભાવરૂપે ભક્તામર ખરેખર અનુપમેય છે. આના સમર્થનમાં વિશેષ લખવા કરતાં નીચેના લકે ટાંકવા વધારે ઉચિત લાગે છે કે જેથી વાંચકને સ્વયમેવ તેમાં વહેતા ભક્તિસોતને સાક્ષાત્ અનુભવ થાય. स्त्रीणां शतानि शतशो जनयन्ति पुत्रान् , नान्या सुतं त्वदुपमं जननी प्रस्ता। सर्या दिशो दधति मानि सहस्ररश्मि, प्राच्येव दिग्जनयति स्फुरदंशुजालम् ॥२२॥
For Private And Personal Use Only
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
જૈન ધર્મ પ્રકાશ. रखामामनन्ति मुनयः परमं पुमांसमादित्यवर्णममलं तमसः परस्तात् । स्वामेव सम्यगुपलभ्य जयन्ति मृत्यु, नान्यः शिवः शिवपदस्य सुनीन्द्र पन्थाः॥२३॥ स्थामव्ययं विश्रुमचिन्त्यमसंख्यमाघम्, ब्रह्माणमीश्वरमनंतमनंगकेतुम् । योगीश्वरं विदितयोगमनेकमेकं, ज्ञानस्वरूपममलं प्रवदन्ति सन्तः ॥२४ ।। बुद्धस्त्वमेव विबुधार्चित बुद्धिबोधात् , त्वं शंकरोऽसि भुवनत्रयशंकरत्वात् । याताऽसि धीर शिवमार्गविधेर्विधानात्, व्यक्तं त्वमेव भगवन् पुरुषोत्तमोऽसि ।।२।। तुभ्यं नमस्त्रिभुवनार्तिहराय नाथ, तुभ्यं नमः क्षितितलामलभूपणाय । तुभ्यं नमस्त्रिजगतः परमेश्वराय, तुभ्यं नमो जिन भवोदधिशोषणाय ॥ २६ ॥
આ લેકમાં આન્તર ઉલ્લાસ કે ભરેલો છે? પરમાત્મા શ્રી સર્વજ્ઞ પ્રભુ પ્રત્યે કે અનન્ય ભકિતભાવ કવિએ પ્રદર્શિત કર્યો છે? અન્ય દેવને પણ પચ્ચીશમા લેકમાં શ્રી માનતુંગાચાર્ય તીર્થકરમાં જ સમાવેશ કરી દે છે. ઉપરના કલાકે તેમજ પછી આવતા લોકો જાણે કે સ્વયંભૂ પુરણાના પરિણામે હોય તેમ કવિલેખિનીમાંથી પ્રાદુર્ભાવ પામ્યા છે. પદે પદે ભકિત તેમજ આનંદ ઉલ્લાસાયસાન થતો દેખાય છે. અન્ત ભાગમાં પ્રભુના ગુણગાનનું ફળ જણાવે છે, ત્યાં પણ અમુક પ્રકારની મસ્તી દેખાય છે.
વાક્તામરની પદરચનામાં પહેલેથી છેલ્લે સુધી જે અખલિત સંગીત અનુભવાય છે તે કલ્યાણ મંદિરમાં નથી. ભક્તામરકાર શબ્દને હાથમાં રમાડે છે; તેમનો શબ્દપ્રવાહ અન્તરમાં વહેતા ભક્તિપ્રવાહને અનુરૂપ વહે છે. તેમના શબ્દોમાં અમુક પ્રકારનો કિંકિણીનાદ રહે છે, તેથી ભક્તામર ગાવામાં કે સાંભળવામાં જે આહાદ અનુભવાય છે તે કલ્યાણુમંદિરમાં નથી અનુભવાતો. '' આટલી આલેચનાથી સ્પષ્ટ થયું હશે કે જુદા જુદા દષ્ટિબિન્દુએ બન્ને સ્ત કાવ્યના ઉત્કૃષ્ટ નમુનાઓ છે. કેટલાકની માન્યતા પ્રમાણે બને સ્તોત્રોમાં અને ખાસ કરીને ભકતામર સ્તોત્રમાં બહુ ગુહ્ય મંત્રી રહેલા છે. જેનો બરોબર સમજીને જાપ કરવામાં આવે તે ઈદાર્થની સિદ્ધિ થાય છે. આ માટે વિષય નથી, તેમજ મંત્રરહસ્યમાં મને કાંઈ ખબર પડતી નથી, તેથી તે વિષે અત્રે ઉલ્લેખ અશકય છે. મંત્રાદિકની કિંવદન્તીથી અનપેક્ષપણે પણ ઉક્ત ઉભય સ્તોત્રો ખરેખર બહુ પ્રાસાદિક છે એ નિ:સંશય છે. આ બન્ને સ્તોત્રે પ્રાતઃસ્મરણીય છે એટલું જ નહિ પણ ગમે તેવા સંકટના રાયે આ સ્તોત્રનું મનન પઠન મનને મિળ કરે છે, બુદ્ધિને વિશદ કરે છે તથા પરમાત્મા સાથે આત્માને સદા સંયત રાખે છે.
પરમાનંદ.
For Private And Personal Use Only
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
સુનમુક્તાવલી
૨૭.
સૂમુatવી.
(અનુસંધાન) સવિક પ્રાપ્ત કરવા હિતોપદેશ.
* ૧૪ વિવેકહૃદયઘર વિવેકે, પ્રાણી જે દીપ વાસે, સકળ ભવતણો તે, મોહઅંધાર નાસે; પરમ ધરમ વરતુ-તત્વ પ્રત્યક્ષ ભાસે, કરમાર પતંગા, સ્વાંગ તેને વિધેસે. ૩૧ વિઠળ નર કહીએ, જે વિવેકે વિહીના, સકળ ગુણભર્યા છે, તે વિવેકે વિલીના જિમ સુમતિ પુરાધા, ભૂમિગેહે વસંતે, યુગતિ ગતિ કીધી, જે વિવેકે ઉગતે. ૩૨
જે હૃદયરૂપી ઘરમાં વિવેકરૂપી રત્નદીપક જગાવવામાં આવે તે ભવભ્રમણ કરાવનાર-સંસારઅટવીમાં અરહાપરતા અટવાવનાર મેહઅંધકાર ટકી શકે નહિ,
અને જે કંઈ અલખ અને અચરતવ-વસ્તુ નરી આંખે નજરે આવતી નથી તે 'પરમતત્વ પ્રત્યક્ષ જોઇ શકાય, તેમજ સમસ્ત કર્મસમૂહ સમૂળગો નષ્ટ થઈ જવા પામે. સદ્દવિવેક કળા વગર ગમે તેવા અને ગમે તેટલા ગુણવાળો જીવ વિકળ કહેવાય છે અને જેનામાં સદવિવેક કેળા ખીલી રહી છે તે સંપૂર્ણ-ગુણવાન લેખાય છે. શાસ્ત્રકાર ઠીકજ કહે છે કે --
રવિ દૂજે તીજે નયન, અંતર ભાવી પ્રકાશ,
-કરે બંધ સબ પરિહરી, એક વિવેક અભ્યાસ.' તેને એ ભાવાર્થ છે કે સદવિવેક એ એક બીજો અપૂર્વ સૂર્ય અને અપૂર્વ લોચન છે, કેમકે એથી શુદ્ધ પ્રકાશ મેળવી તેવડે અંતર-ઘટમાં જે જે દિવ્ય વસ્તુઓ (સદ્દગુણ રત્નો ) વિદ્યમાન છે, તેનું યથાર્થ ભાન થાય છે અને તેની દ્રઢ પ્રતીતિ આવે છે. પછી અજ્ઞાન તથા મિથ્યાત્વ અંધકારજનિત બ્રાન્તિ ટળી જાય છે અને નિર્મળ જ્ઞાન અને શ્રદ્ધારૂપ દિવ્ય નયનયુગલ પ્રગટ થાય છે. એ અપૂર્વ લાભ સદવિવેક જાગવાથી મળે છે. માટે શાસ્ત્રકાર કહે છે કે હે ભવ્ય જન! તમે અન્ય દિશામાં તમારા પુરૂષાર્થને જે ગેરઉપગ કરી ખુવાર થાઓ છો ત્યાંથી નિવતીને સવિવેક જાગે એવા વિહિતમાં તમે પુરૂષાર્થ કરે. પરમતત્વ પામેલા શુદ્ધ દેવગુરૂનું શરણ ગ્રહો અને તેમાં એકનિષ્ઠ રહો, તેમની જ આજ્ઞા અંગીકાર કરે. વિદ્યા સંપાદન કરવા વિષે હિતોપદેશ.
૧૫ વિધા. અગમ મતિ પ્રયુજે, વિધયે કોણ ગંજે, રિપુદળ બળ ભજે, વિયે વિશ્વરજે;
૧ પુરોહિત. ૨ ભોંયરામાં
For Private And Personal Use Only
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
323
જૈન સૂક્ષ્મ પ્રકાશ.
ધનથી ખવિદ્યા, શીખ એણે તમાસે, ગુરૂમુખ ભણી વિદ્યા, દીપિકા જેમ ભાસે, ૩૩ સુરનર સુપ્રશસે, વિદ્યયે વૈરી નાસે, જગ મુજસ સુવાસે, જેહુ વિદ્યા ઉપાસે; કિરી નૃપ ૨જા, ભાજ આણે મયૂરે, જિણુકરી કુમર દો, રીઝવ્યેા હૈમસૂરે. ૩૪
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
જો વિનય ગુણુવડે `ગુરૂતુ' દીલ પ્રસન્ન કરીને વિદ્યા મેળવી હોય છે તે તે મેળવેલી વિદ્યા સફળ થાય છે, તેવડે મતિ નિર્મળ થાય છે અને તેથી અગમ વાત પણ સુખે સમજી શકાય એવી સુગમ થઇ પડે છે. સૂક્ષ્મબુદ્ધિના પ્રભાવથી કેાઇ પરાભવ કરી શકતું નથી. શત્રુની સેનાનુ ખળ તેના ઉપર ચાલતું નથી પણ તે ઉલટું નિાળ−નકામું થઇ જાય છે. વિદ્યાના ખળથી સહુકાઇ રજિત થઇ પ્રીદા થાય છે. પૈસાનું બળ વિદ્યાના મળ પાસે કઇ ખિસાતમાં નથી. વિદ્યાનું મળ અખૂટ છે, તેથી પૈસાના લેાભ તજી,મિથ્યા માયામમતા મૂકીને અક્ષય વિદ્યા મેળવવા ઉદ્યમ ક૨ે તે વિદ્વાન ગુરૂની પાસેથી વિનય સહિત અખૂટ વિદ્યા મેળવશેા તા તે તમને ખરેખર માર્ગદર્શક થશે અને અન્ય અનેક જીવાને પણુ આલમનરૂપ થઇ શકશે. વિદ્યાના બળથી દેવતાઓ તથા મનુષ્યે મુખ પ્રશંસા કરે છે. તેનાથી વૈરીલેાકા દૂ લાગે છે. અને આખી આલમમાં તેના યશ-ડંકા વાગે છે. એવા અતુલ પ્રભાવ, વિદ્યાપ્રાપ્તિના છે. જીએ ! એ વિદ્યાના પ્રભાવથીજ ખાણુ અને મયૂર કવિએ ભાજરાજ્યને રજિત કર્યાં હતા અને શ્રી હેમચદ્રસૂરીશ્વરે કુમારપાળ ભૂપાળને રીઝવ્યેા
તે અને અનેક પરોપકારનાં કામ કર્યાં-કરાવ્યાં હતાં. તેથીજ શાસ્ત્રકારે વિદ્યામ ને ઘણુંજ વખાણ્યુ` છે. સર્વ વિદ્યામાં આત્મ-અધ્યાત્મવિદ્યા શિરોમણિભૂત છે. એ વિદ્યાની ઉપાસનાથી અંતે દુઃખમાત્રના અંત કરી અક્ષય અવ્યાબાધ એવુ સાક્ષસુખ મેળવી શકાય છે.
પરોપકાર કરવા હિતાપદેશ
૧૬ ઉપકાર.
તન ધન તરૂણાઇ, આયુ એ ચંચળા છે, પરહિત કરી લેજે, તાહરા એ સગા છે; જન્મ જનમ જરા જ્યાં, લાગો કંઠે સાહી,` કહેનેતિણુસમે તેા, કાણુ થાશે સહાઇ.‘૩૫ નિહું તર્ ફળ ખાવે, ના નદી નીર પીવે, જસ ધન પરમાથે, સા ભલે જીવ જીવે; નળ કરણ નરિંદા, વિક્રમા રામ જેવા, પરહિત કરવા જૈ, ઉદ્યમી દક્ષ તેવા. ૩૬ હું ભવ્યાત્મા ! આ,શરીર, લક્ષ્મી, ચૌવન અને આયુષ્ય સઘળાં ક્ષણવિનાશી * છે. શ્વેત જોતામાં ખુટી જાય એવાં છે તેથી તેમની ઉપર મેહુ–મમતા કરી વિશ્વાસ રાખી બેસી રહેવાનું નથી, આ સમયે સઘળી અનુકૂળ સામગ્રી પામ્યા છું તેને સફળ ફરી લેવાની છે, તેને એળે ગુમાવી દેવી જોઇતી નથી. ત્હારાથી બની શકે તેટલું
૧ પકડશે.
For Private And Personal Use Only
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
સુક્તમુક્તાવળી:
સા
પરહિત-પરાપકાર કરી લેવા વિલઞ કરીશ નહિ. જયારે જરા આવી પડોંચશે અને જાલમ જમનું તેડું આવશે તે વખતે કે ભેળા ! ત્હારી સહાયે કાણુ આવશે ? વળી તે વખતે તુ શુ કરી શકીશ ? અથવા દવ મળે ત્યારે કૂવા ખોદવા શા કામના ? તે માટે શાસ્ત્રકારે ઠીકજ કહ્યું છે કે- જયાંસુધીમાં જરા આવીને પીડે નહિં, વિવિધ વ્યાધિઓ વધીને ઘેરી લે નહિ અને ઇન્દ્રિયા ક્ષીણુ શક્તિવાળી થઈ જાય નહિ ત્યાં સુધીમાં આ ભદ્રક 1. હાર્ હિત-શ્રેય-કલ્યાણ થાય તેવુ –તેટલુ' કરી લેભૂલીશ નહિં.’ જો ! આમ્રાદિ વૃક્ષેા પેાતાની શીતળ છાયા અને અમૃત જેવાં મીઠાં ફળ આપી કેવા-કેટલા લેાકેાપકાર કરે છે ? તેમજ ગંગા જેવી નદીએ પાતાનાં નિળ નીર અઢળક રીતે આપી કેટલી પરોણાગત કરે છે? જેઓ આ માનવદેહાદિકી સામગ્રી પામીને તન મન અને ધનથી પરમાર્થ સાધે છે-નિ:સ્વાર્થ પણે પરહિત કરે છે તેજ સ્વજીવન સાર્થક કરે છે. પૂર્વકાળમાં જે જે નળ, કહ્યું, વિક્રમ, રામ અને યુધિષ્ઠર જેવા સાત્ત્વિક, પુરૂષા થઇ ગયા છે અને વર્તમાનકાળમાં પણ જે જે પુરૂષ સાત્ત્વિકપણે પ્રાપ્ત સામગ્રીના સદુપયાગ કરે છે, તેમનાં પવિત્ર ચરિત્રને લક્ષમાં રાખીને જે તુચ્છ સ્વાર્થવૃત્તિને તજી નિઃસ્વાર્થ પણે તન મન અને ધનથી પરહિત-પરોપકાર કરવામાં આવે છે તે તેથી સ્વ માનવજીવન સાર્થક કરીને અલૌકિક સુખસમૃદ્ધિને સ્વાધીન કરી તે અક્ષય અનત મેાક્ષપદ્મ પમાય છે.
સદ્ ઉદ્યમ-પુરૂષા સેવવા માટે હતાપદેશ
૧૭ ઉદ્યમં.
રયનિદ્ધિ તરીને, ઉદ્યમે લચ્છી આણુ, ગુરૂભતિ ભણીને, ઉઘમે શાસ્ત્ર જાણે; દુ:ખસમય સહાઇ, ઉદ્યમે છે ભલાઈ, અતિ અળસ તજીને, ઉધમે લાગ ભાઈ. નૃપશિર નિષતંતી, વીજ જ્ઞાત્કારકારી, ઉદ્યમ કરી સુબુદ્ધિ, મંત્રીએ તે નિવારી; તિમ નિજસુત કેરી, આવતી દુર્દશાને, ઉદ્યમ કરી નિવારી, જ્ઞાનધર્મ પ્રધાને ૩૮ ઘમવત લેાકેા હિંમત ધરી યોગ્ય સાધન મેળવી દરીઓ ખેડીને પુષ્કળ લક્ષ્મી કમાઇ લાવે છે. તેમજ ઘુમવતા શિષ્યા વિનયગુણવડે` ગુરૂને પ્રસન્ન કરીને અખુટ શાસ્ત્ર ( જ્ઞાન ) ધન પ્રાપ્ત કરી શકે છે. આપત્તિસમયે ઉદ્યમ એ એક અચ્છા સહાયકારી મિત્ર થાય છે, અને ઉધમવર્ડ આવી પડેલી આપત્તિને તુંધી ખીજાનું પણ ભલુ કરી શકાય છે, એમ સમજી આપન્ન આપનારૂં આળર્સ દૂર કરી નાંખીને એક સુખદાયક એવા ઉધમનેાજ આશ્રય લેવા જોઇએ. · એ ઉદ્યમવડે જ આપણે ઉદય પામી શકશું', જેમ સુબુદ્ધિ મત્રીએ બુદ્ધિબળથી વિચારપૂર્વક ઉદ્યમ કરીને પોતાના સ્વામી રાજા ઉપર આવતી આપદા દૂર કરી હતી અને
૧ લક્ષ્મી.
For Private And Personal Use Only
૩૦
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
જૈન ધર્મ પ્રકાશ.
સાનધર્મ પ્રધાને પોતાના પુત્રની ઉપર આવતી દુર્દશાને યોગ્ય ઉદ્યમવર્ડનિવારી હતી. - સદ્ ઉદ્યમની પ્રધાનતા સિદ્ધ થાય છે. વળી કહ્યું છે કે-ઉધમેન હિ સિધ્યન્તિ, કાર્યાણિ ન મનેર 'ઉદ્યમ કરવાવડેજ ખરેખર કાર્યસિદ્ધ થાય છે, કેવળ મને રથ કરવા માત્રથી તે સિદ્ધ થતા નથી. કેટલાક આળસુ લોકે બેલે છે કે ભાઈ! નસીબમાં હશે તેજ અથવા ભાવભાવ (ભવિતવ્યતા બળવાન ) હશે તે જ કાર્ય બનશે. તેનું સમાધાન એ છે કે ઉધમ કર્યા છતાં ધારેલું ઈષ્ટ કાર્ય થઈ ન શકે તે પછીજ ભવિતવ્યતાને કે નસીબને દોષ દેવ એગ્ય છે. 5 (પરિપકવ) કાળ,
ભાવ, નિયતિ (ભવિતવ્યતા), પૂર્વકૃત કર્મ અને ઉદ્યમ એ સઘળાં કારણે મળતાં કાર્યની સિદ્ધિ થાય છે, તે પણ તેમાં ઉધમ કરે આપણે આધીન છે અને બીજું કારણ જ્ઞાનીગમ્ય છે. ઉધમ કરવાથી બીજા બધા કારણે મળ્યાં છે કે કેમ તેની ખાત્રી થઈ શકે છે તેથી જ આપણ છીને ઉધમ વિશે આદરવા યોગ્ય છે. માટે જ કહે છે કે “Try try and try ” એટલે ઉદ્યમ કરે, ઉદ્યમ કરે, ઉદ્યમ કરો. અને “As you will sow so you will reap” એટલે તમે જેવું વાવશે એવું જ લણશે.
ઈતિશ....
મુકે. વિ.
-~g)
आपणा केटलाक सामाजिक सवालो.
(કોન્ફરન્સની વર્તમાન દશાનાં કારણેની પર્યાલચના.)
સામાજિક સવાલની વિચારણાને અંગે આપણે ગત પ્રસંગે કેન્ફરન્સની વર્તમાન સ્થિતિનાં બે કારણે તપાસી ગયા. પ્રથમ કારણે કેન્ફરન્સને વિચારક મંડળને બદલે કાર્યબ્રાહી વ્યવસ્થાપક મંડળ બનાવવાની શરૂઆતથી થયેલ જના, એ આપણે વિચાર્યું અને બીજું કારણ વિચારસ્વતંત્રતાના જમાનામાં પ્રાચીન સત્તા અને સ્થાપિત હકેને આ નવીન સર્વગ્રાહી બંધારણને અનુરૂપ થતાં લાગેલ આઘાત, પરિણામે કરેલે પ્રત્યાઘાત અને વિચાર દર્શનમાં કેઈ અંશે ગુપ્ત વિરોધને આવિર્ભાવ-એ બન્ને સંબંધી કાંઈક ઉહાપોહ કરી ગયા. હવે આપણે એ સંસ્થાની વર્તમાન સ્થિતિ પરત્વે કોઈ બીજું કારણ અથવા કારણે હોય તે પર વધારે વિચાર કરવાનો છે, કારણકે એ અતિ જરૂરી સંસ્થા છે અને ભવિષ્યમાં જે તેના તે અથવા બીજા સ્વાંગમાં જરૂર દેખાવાની જ છે. કોમના જીવન માટે, ધર્મના ફેલાવા માટે, દર્શનના ઉત માટે, વીરના સંદેશા જગતને કહેવા માટે એવી વિચારક સં
For Private And Personal Use Only
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
આપણા કેટલાક સામાજિક સવાલે. સ્થાની જરૂર છે. તેથી સામાજિક રાવાલેના વિચારમાં તેને યોગ્ય અગ્રસ્થાન મળવું જોઇએ, જેથી ભવિષ્યમાં એ અનુભવને લાભ વધારે સારી રીતે મળે. આપણે તે કાર્ય તેની વિચારણા અને સ્પષ્ટતા સાથે કરવાની બહુ અગત્ય છે અને તેથી જ સામાજિક સંવાલેના વિચારમાં એને સ્થાન અપાયું છે. સામાજિક સવાલે અનેક છે અને તેમાંના ઘણા સવાલ પર ત્યારપછી ચર્ચા આગળ ચલાવ્યા કરશું. હાલ તે કેન્ફરજીસની વર્તમાન સ્થિતિનાં કારણોની શોધમાં આપણે પડ્યા છીએ તે કાર્ય આગળ ચલાવીએ.
કેન્ફરન્સના કાર્યવાહકેએ મુદ્દામ કારણોસર પ્રથમથી સાધુઓના સવાલ તરફ ઉપેક્ષા રાખી. સાધુઓની સર્વ બાબતનું બંધારણ શાસ્ત્રજ્ઞા પ્રમાણે હોવાથી તેમના સવાલના સંબંધમાં હાથ ઘાલવાથી ગેરસમજુતી ઊભી થવાનો સંભવ ઘણે હતું અને તેમાં ગચ્છ અને વિભાગોના તફાવતો ઘણા હેવાથી એ ચર્ચામાં પડતાં કોમહિતના મૂળ મુદા વિસરી જવાય તેમ જણાયાથી શરૂઆતથી એક ઠરાવ કરવામાં આવ્યું હતું કે કોઈ પણ વક્તાએ સાધુ સંબંધી કાંઈ બોલવું નહિ અને સાધુવર્ગપર ટીકા કરવી નહિ. આ નિયમને લગભગ દર વક્તા માન આપતા આ વેલ છે અને તેથી સાધુ સંબંધી કોઈ પણ સવાલને ઉહાપોહ કેન્ફરન્સ સીધી કે આડકતરી રીતે કર્યો નથી. સાધુઓ પિતાના મેલને કરીને કે બીજી તેમને લગતી એગ્ય રીતે શાસનહિતના સવાલો હાથ ધરશે એવી તે વખતે માન્યતા હતી અને ત્યાર પછી છુટા છવાયા કાંઈક પ્રયત્ન સાધુસંમેલન માટે થયા પણ ખરા; પણ કેટલાક વ્યવહારિક બંધારણ અને બંધનને લઈને સાધુપરિષદ્ થઈ શકી નહિ. આથી તેમનું એક અતિ અગત્યનું અંગ પિતાની બાબતમાં અવ્યવસ્થિત સ્થિતિમાં રહી ગયું.
જેન કેમનું વર્તમાન બંધારણ એવા પ્રકારનું છે કે એના વિકાસમાં સાધુ અને સાધ્વીઓ ઘણે અગત્યનો ભાગ ભજવી શકે તેમ છે. કેમ ઉપર તેમને દર ઘણો મટે છે અને તે દેરને બન્ને પ્રકારે ઉપગ થઈ શકે છે. સાધુ તરફથી જે વિચાર દર્શાવવામાં આવે તેને કેમને મોટો ભાગ શિરસાવધ ગણે છે અને જે મા
બતાવવામાં આવે તે માગે ધર્મબુદ્ધિએ લેકે દેરાય છે. આથી સાધુઓને કેમવિકાસના સવાલોને અંગે વિચારી શકાય તેમ હતું નહિ, છતાં તે વખતે એમ જોવામાં આવ્યું હતું કે વિશાળ નજરે જોતાં નિર્જીવ સવાલ ઉપર તેઓ ચુસ્ત રહે તા હતા અને તેથી તેઓ શાસનહિતના સવાલે બંધારણ પૂર્વક સમજે ત્યાર પછી તેમની સાથે જોડાવું અથવા તેમના નિર્ણયને અનુસરવું એ-વધારે યોગ્ય થઈ પડશે. આ નિર્ણય સાધુઓના માનસિક વિકાસ અને તે વખતના તેમના અંદર અંદરના આંતર વ્યવહારને તદન અનુરૂપ અને ગ્યા હતા. સાધુ ઉપરાંત સાધ્વીઓને સવાલ ઘણે વધારે ગંભીર હતા. તેઓને કેમવિકાસ કે શાસન હિતમાં જાણે લગભગ
For Private And Personal Use Only
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
જૈન ધર્મ પ્રકાશ. જ કરવાનું ન હોય તેવી રીતે તેમને વ્યવહાર ચાલતું હતું અને અમુક ગયાગાંદરા અપવાદ બાદ કરીએ તે બાકી તેઓ આપણા ગૃહજીવન કે ધર્મજીવન પર વિશિદ છાપ પાડે અથવા નિયમસર પ્રયત્ન આદરી તે કાર્યને આગળ ચલાવી શકે તેવી સ્થિતિ હતી જ નહિ. રીતસરના બંધારણને અભાવે તેઓ બહુ રામાન્ય વિકાસકમ પરજ કહેતા, આ ઉપરાંત સાધુ અને સાધ્વીઓને આંતર વકારા વધારે થાય અને તેઓ સમાજસેવા કે ધર્મસેવા કરી શકે તેવી ચેજના અમલમાં મૂક્યાને પ્રયત્ન પણ નહોતા થયે અને થાયતે તેમાં કઃપવામાં ન આવે તેવી કેટલીક ખ્યાલી અને સાચી મુશ્કેલીઓ જણાયા કરતી હતી, આ સર્વ કારણોને લઈને સાધુ અને સાધ્વીના સવાલન તેમણે જતેજ નિર્ણય કરવાની જરૂર જણાયાથી તેમના પ્રશ્નને હાથ ન ધરવાને નિર્ણય કરવામાં આવ્યા, આમાં દીર્ધદષ્ટિ અને અવોચીનબહુમતપ્રધાન જમાનામાં તેમને સંભવિત કચવાટનાં કારણે દૂર કરવાના હેતુ હતા.
છતાં વિકાસને એક નિયમ છે કે આખા અંગને વિકાસ એક સાથે થવો જોઈએ. શરીરનું એક અંગે વિકાસ પામે તેની સાથે જે બાકીના સર્વ અંગે વિકાસ ન પામે તે વિકાસ થતું અંગ આખરે અસલ સ્થિતિએ આવી જાય છે અને તેમાં છે. ઝણઝણાટ વધારે થઈ ગયા હોય તે તદ્દન વિકળ પણ થઈ જાય છે. સમાજને આ શારીરિક નિયમ બરાબર લાગુ પડે છે. સમાજના ઉત્થાન થવાને હોય અથવા કરવો હોય તો સમાજના પ્રત્યેક અંગને વિકાસ એક સરખી રીતે અને સાથે થે
થવા કરવો જોઈએ અને તેમ ન થાય તે ઘણું ગંભીર પરિસ્થિતિ ઉભી થાય છે અને વિકાસ પામતું અવયવ કદાચ તદ્દન વિકળ થઈ જાય છે અને વધવાને બદલે તદૃન શૂન્ય બની જાય છે. આપણું ગૃહસંસારને એક દાખલો લઈએ. અત્યારે અભ્યાસ કરી આગળ વધેલા યુવકને સમાજસુધારણા, ગૃહવ્યવસ્થા, સંતતિ તરફ ફરે વિગેરે માટે ઉન્નત ખ્યાલ હોય છે અને સ્વપ્નસૃષ્ટિમાં તેઓ ચર્ચાદ્વારા અનેક જનાઓ જે છે, ભાષણ કરે છે અને ચાલુ પ્રવાહથી ઊંચા આવવાના ફાંફાં મારે છે, પરંતુ તેમને જે સમાજમાં કામ કરવાનું હોય છે તેને વિકાસ થયેલો ન હોવાથી, તેમનાં ગૃહજીવને ઉન્નત થઈ શકેલાં ન લેવાથી, તેમના ઘરને સ્ત્રીવર્ગ હજુ તેમની સાથે આગળ વધેલ ન હોવાથી આખરે તેમની જનાઓ જમીનદોસ્ત થઈ જાય છે, તેમના વિચારે નકામાં થાય છે, તેમની ધારણાઓ ધૂળ ભેગી થાય છે અને પ્રાંતે તમે જોશે તે તેઓ કચવાટ સાથે રૂઢીને તાબે થતાં જોવાય છે અને ઉચ્ચ ઉડ્ડયન કરવાના ગગનમાંથી નીચા આવી સર્વ સાથે એક થઈ જાય છે. સની સાથે તેમને એક થવું જ પડે છે. પછી તેમના લગ્નાદિ પ્રસંગે, આચાર વ્યવબાર, રીત રિવાજે જોઈએ તે તેમાં માત્ર જરા વ્યવસ્થા સાથે રૂઢીને તાબે થવાની નિર્બળતા જણાઈ આવશે. આ પ્રમાણે થાય તે વસ્તુસ્થિતિને ચગ્ય છે, સમાજ શાસ્ત્રના અભ્યાસીને દીવા જેવું જણાય તેવું છે અને સમાજમાં રહેનાર સર્વ સાથે
For Private And Personal Use Only
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
w
આપણા સામાજિક સવાલે.
360 ને રહો એકલે આકાશમાં વિહાર કરવા નિર્ણય કરે તેને થતી યોગ્ય શિક્ષા છે. આ નિયમ સાર્વત્રિક છે, અને તેના ભેગા થઈ પડતાં અનેકને જોયા છે. સર્વથી જુદા પડવાને વિચાર કરનાર કાંતે સમાજથી દૂર થાય છે અથવા તે હાસ્યસ્થાન થઈ પડે છે, તેથી સમાજ સાથે સંવ્યવહાર રાખવાની ઈચ્છાવાળાએ આખા સમાજને દરવવાની જરૂર છે. સમાજથી સહજ ઉંચા આવવા-આગળ પડવા પ્રયત્ન કરે તે અનિષ્ટ છે એમ અત્ર કહેવાને ઉદ્દેશ નથી અને તેમ કરવા વિચારશીળ પુરૂષ એગ્ય પ્રયાસ કરે પણ છે, પણ અત્ર જે વાતનું પ્રતિપાદન કરવાનું છે તે એ છે કે એવા પ્રયાસ ઘણીવાર નકામા બને છે અથવા ઘણીવાર સામે પ્રત્યાઘાત વહોરી લાવે છે.
- સાધુઓ તરફ કેમને ઘણું માન હોવા છતાં તેઓ રીતસરનું બંધારણ કરી શક્યા નહિ, સાધ્વીઓની મેટે ભાગે કોમને ઉપયેગી ન થઈ પડે તેવી વ્યવસ્થા રહી અને છતાં સાધુઓનાં વચન ઉપર તેમના મોટા ભાગને વિશ્વાસ કાયમ રહો. તેમના પ્રમાણિક ઉપદેશના સંબંધમાં શંકાનું સ્થાન ન હોય, પણ કેમીય પ્રશ્નના નિર્ણય કરવામાં જે ઐતિહાસિક જ્ઞાન, જમાનાની જરૂરીઆત અને આખા વિશ્વના પ્રવાહને તળવાની શકિત માટે જે સાધને મળવાં જોઈએ તેને કેટલેક અંશે ઘણાખરા સાધુઓ પાસે અભાવ અથવા અલ્પભાવ હોવાથી તેમના પરના વિશ્વાસને જોઈએ તે ઉપગ ન થે. આવી સ્થિતિ ચાલતી હતી તેમાં કેટલાક અપવાદે પણ હતા. કેટલાક દીર્ઘદટાઓ સાધુઓમાંજ હતા જેઓ આ સર્વ બાબતે જોઈ શકતા હતા, તેમને આ બાબત બહુ લાગુ પડતી નથી. તેમના વલણ સંબંધી છેવટે ઉલેખ કરવામાં આવશે. અત્ર જે આલોચના થાય છે તે સાધુવર્ગના મોટા ભાગની થાય છે. વળી અહીં ખુલાસારૂપે જણાવવાની જરૂર છે કે સાધુઓ તરફ મને પરમ પૂજ્યભાવ છે, તેઓના ચારિત્ર ઉપર આ સવાલને સંબંધ નથી, તેઓના સમાજને અંગે વર્તન સંબંધી જે પર્યાલચના થાય તેને તેમની અંગિત ટકા ગણવાની ભૂલ ન થવી જોઈએ. આપણે સાધુવર્ગ આખા જગતને વંદનીય છે અને તેને વર્તમાન સ્થિતિને અનુરૂપ કરી દેવાથી તેઓ સ્વામી વિવેકાનંદ કે મહાત્મા ગાંધીને ભૂલાવે તેવા આદર્શ થઈ શકે તેવું છે. અત્યારે જે ચર્ચા ચાલે છે તે તેમના સમાજજીવનને અંગે ચાલે છે. આ સંબંધમાં જરાપણ ગેરસમજુતી થવી ન જોઈએ.
'સાધુસાધ્વીથી નવીન ઘટનાને અનુરૂપ સામાજિક પ્રવૃત્તિ કરવાની યેજના થઈ શકી નહિ અને કેન્ફરન્સે સાધુસાધ્વીઓના સવાલના દ્વાર બંધ રાખ્યા તે વખતે એક ન સમજી શકાય તેવી સ્થિતિ ઉભી થઈ. કેન્ફરન્સના પ્રમુખના આગમન વખતે થતી મટી ધામધુમ અને વરઘોડા અને તેમને મળતું માન જોઈ કેટલેક સાધુવર્ણ ચમકી ગયે, તેઓને તેમાં સાધુ તરફના અભાવની ગંધ આવવા માંડી અને શ્રાદ્ધવર્ગને અણઘટતું માન મળે છે એથી શાસનનું બંધારણ નરમ પડશે
For Private And Personal Use Only
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
જૈન ધર્મ પ્રકાસ.
એવે ભાસ થયે. કોંગ્રેસના પ્રેસીડેન્ટને અધિવેશન પ્રસંગે માન મળે છે તે અંગત માન મળતું નથી, અંગિત હોય એમ માનવાને કોઈ પ્રેસીડેન્ટે દાવ પણ કરી નથી, માત્ર નિયમ જે વિચાર–જે સિદ્ધાન્તને માન આપનાર વર્ગ સ્વીકારે છે તે તેમાં પૂજા હોય એવો ભાવ વ્યક્ત કરવાનું તે નિદર્શન માત્ર થાય છે અને તે ભાવેજ કોન્ફરન્સના પ્રેસીડેન્ટના આવાગમન વખતે મેટી ધામધુમ તદન ગ્ય રીતે કરવામાં આવતી હતી તેને ઉલટો અર્થ થયો અને તે દ્વારા કેન્ફરન્સના આખા બંધારણ ઉપર આક્ષેપ થવા માંડ્યા. સાધુવર્ગને એક ભાગ આ વસ્તુને તેના આકારમાં સમજતો રહ્યો અને તેમણે કોન્ફરન્સ તરફ સહાનુભૂતિ બતાવવા માંડી અને તેમણે વિચારવિનિયમને અંગે પિતાના વિચારો બતાવવાની તકો હાથ ધરી, મેળાવડામાં હાજર રહી શ્રાવકવર્ગને પિતાના સવાલો પર પર્યાલોચના કરતાં સાંભળી આનંદ બતાવ્યું અને તેમ કરીને નવયુગના વિચારવાતાવરણમાં પિતે હાથ મેળ, પ્રેમ બતાવ્યું, આહાદ દાખવ્યું. આથી વળી એક ગંભીર સ્થિતિ ઉભી થઈ. અમુક સાધુઓને વિભાગ કેન્ફરન્સને મળતા છે અને અમુક તેથી પરમુખ છે એવો ભાવ લોકોને જણાવા લાગે. આ અતિ ખેદજનક સ્થિતિને પરિણામે સાધુએ તરફ કોઈ પણ પ્રકારનું વલણ નહિ બતાવવાને નિર્ણય છતાં કોન્ફરન્સ જેવી વિશાળ જના વિનાકારણે ટીકાને પાત્ર થઈ પડી. એક વખત અમુક સંસ્થા તરફ અભાવ થાય તે પછી તેની વય, સ્થિતિ કે સંગો તરફ દુર્લક્ષ્ય રાખી ટીકા કરવાના પ્રસંગે શોધાય છે અને ટીકા ખાતરજ ટીકા કરવી હોય તો નિમિત્તે પુષ્કળ મળે છે અથવા શોધી કે ઉપજાવી શકાય છે. કોન્ફરન્સને અંગે કેટલાક આગેવાન સાધુઓએ આવું વલણ બતાવવા માંડયું એટલે તેમના ભક્તજનો પણ કોન્ફરન્સની ટીકા કરવા લાગ્યા. કોન્ફરન્સની ટીકા કરવી અથવા તેના દોષે બતાવા તે આપણું પિતાનાજ દોષ છે, આપણે સર્વ એકઠા મળીએ તેજ કોન્ફરન્સ છે એ વાત ખ્યાલ બહાર ગઈ અને સાચી ખોટી ચર્ચાઓ ચાલવા લાગી. સાધુઓમાંના કોઈએ કોન્ફરન્સની ટીકા કરવાને બદલે તેની વ્યવસ્થામાં યથાયોગ્ય ફેરફાર કરવાની સૂચના કરવાનું કાર્ય કરવાની જરૂરીઆત હતી, ટીકા કરતાં પહેલાં આખા કેમીય બંધારણે કેમ ચાલી શકે, ચલાવવામાં કેટલો વિચાર, ભેગ, અનુભવ અને અભ્યાસની જરૂર પડે છે તે પર લક્ષ્ય આપવાનું હતું અને લક્ષ્ય આપવા સાથે સહાનુભૂતિ બતાવી શ્રાવકશ્રાવિકાના અંગને વિકાસ થવા દેવાની જરૂર હતી, કારણ કે આપણામાં સાધુવર્ગની recruiting ground વર્ગ વધારવાની ભૂમિકા (ભરતી
સ્થાન) શાવકશ્રાવિકાને સમુદાયજ હતું. એ વર્ગના શ્રેયમાં આખા શાસનને પરિણામે વિકાસ હતો, સર્વ ક્ષેત્રને સમાસ તેમાં થઈ જતા હતા, સર્વ ક્ષેત્રને તેના વિકાસથી જળસિંચન થવાનું હતું, પરંતુ આ સર્વ બાબતે ઉપર લક્ષ્ય ન ગયું અને અવ્યવસ્થિત ટીકાને ભેગ કેન્ફરન્સ થઈ પડી અને આખો શ્રાવકવર્ગ
For Private And Personal Use Only
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
આપણા સામાજિક સવાલે.
૩૭૮
જ્યાં સુધી એદીલીથી સમાજકાર્ય ન ઉપાડે ત્યાં સુધી કોન્ફરન્સ જેવી સંસ્થા પણ એકદેશીય થઈ જવાનો ભય ઉત્પન્ન થયે. કેન્ફરન્સના જવાબદાર કાર્યવાહકોને પ્રથમથી એવો સુસ્પષ્ટ અભિપ્રાય હતો કે કેન્ફરન્સને સર્વદેશીય રાખવી, એ નવીન વર્ગનું વાછત્ર બને અને પ્રાચીન જમાનાને અનુરૂપ ન થાય એવી વલણ તેમણે ધારણુજ કરી નહોતી અને તેથી સર્વને એકત્ર રાખવા જવાના પ્રયત્નમાં જે વર્ગ સાધુઓ તરફ અત્યંત પૂજ્યભાવ રાખતો હતો તેમના તરફથી બેદરકારીની શરૂઆત થઈ અને એ બેદરકારી અથવા ઉપેક્ષાવૃત્તિ આખરે અસ્પષ્ટ વિરોધમાં પરિણમી. જરા વધારે અભ્યાસ અથવા જરૂરીઆતને ખ્યાલ કર્યો હેત તે કેમની સેવાના આ મહાયજ્ઞમાં આવો પ્રત્યવાય કદિ ન આવત; પરંતુ આપણી કામ માટે પંચમ આરાને પ્રભાવ બરાબર બનવાનું નિમિતજ હોય તેમ વચ્ચે ઉદય થતાં રહ્યા છે તેની કાંઈક શરૂઆતની ઝાંખી કરાવવાની આશા આપનારી સંસ્થા અંદરના કારણે થીજ અનિષ્ટ દશાએ આવી પહોંચી. - સાધુઓમાંના કેટલાકે આ સ્થિતિ જોઈ સમજી વિચારી લીધી અને તે માટે ખેદ બતાવ્યું અને તેઓએ તે કોન્ફરન્સની ભાવી હિતસ્વીતા તરફ લક્ષ્ય રાખી તેનાં યશોગાન ગાયા કર્યા અને તેમને કેટલાક લેકે અનુસરતા પણ રહ્યા પણ સર્વ સાધુઓ આ બાંબતમાં સંમત થયા નહિ. કેઈ કાર્યનું ચણતર કરતી વખતે અનેક સહાયની અપેક્ષા રહે છે, પણ કામ બંધ કરવા માટે અથવા તેડી પાડવા માટે ઘણાની સહાય જોતી નથી, છેડા શક્તિવાળા પુરૂષે પણ તે કાર્ય ઘણી સહેલાઈથી કરી શકે છે. કોન્ફરન્સને તદૃન તેડી પાડવાને મુદ્દો અમુક સાધુઓમાં સ્પષ્ટ ન પણ હોય તો પણ પરિણામ તે લગભગ એજ આવ્યું અને એવું જ આવે એ સમજી શકાય તેવું પણ હતું. અમુક બાબતને જુસ્સો નરમ પાડી નાંખવામાં આવે અને ઉપેક્ષાવૃત્તિ ઉભી કરવામાં આવે તે કાર્યવાહકની જે ઈચ્છા એ સંસ્થાને સર્વમાન્ય કરાવવાની હોય તે નાશ પામે અને પછી જે પ્રત્યાઘેષ કેમમાંથી મળવો જોઈએ, જે જવાબ સાર્વજનિક નજરે આપ જોઈએ તે ન આવે, એટલે 'બંધારણ શીર્ણવિશીર્ણ થઈ જાય અને શીર્ણ વિશીણું બંધારણને આદર્શ બંધારણની નજરે જોતાં ત્રુટી જવાની અણી પર આવેલજ કહેવાય. : આવી ગંભીર પરિસ્થિતિમાંથી બચવાનું કાર્ય હજુ પણ કરી શકાય તેમ છે. નવીન યુગની ધમ તરફ વૃત્તિ કેવી છે અને કેવી રહેશે તેને જે ધર્મદષ્ટિએ અને વર્તમાન ઇતિહાસની નજરે વિચાર કર્યો હોય, આપણું નવીન યુવકોનું મનોરાજ્ય
ક્યાં અને શા માટે વર્તે છે તેનું અવલોકન કર્યું હોય, ભવિષ્યમાં એ વર્ગજ વધવાને છે અને ભવિષ્યમાં એજ આપણા નેતાઓ થવાના છે એવી ભાવી સ્થિતિ ઉપર ધ્યાન દેરાયું હોય, “જી” કહીને આશ્ચર્ય બતાવનાર અને “થા વચન પ્રમાણ” કહેનાર વર્ગ ઘટતું જાય છે અને ઘટી જવાનો છે. એનું યથાર્થ ભાન થયું હોય,
For Private And Personal Use Only
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
જૈન ધર્મ પ્રકાશ,
રીતસર બંધારણ નહિ હોય તે થોડાં વરસોમાં ધર્મ જેવી વસ્તુનું અસ્તિત્વ સંશપાપડ થઇ જશે એમ દીર્ધ દૃષ્ટિએ સ્પષ્ટ જણાયું હોય તે એ હસ્તામલકવત્
પણ છે કે જમાનાને અનુરૂપ સંસ્થાને હવે ઉદ્ધાર કરવાની ખાસ જરૂર છે, સાપુઓએ પોતાના કાર્યમાં જ લક્ષ્ય આપવાની જરૂર છે, અને જે સમાજને દોરવાની પિતાની ફરજ તેઓ માનતા હોય તો તેમણે પહેલાં તે સમાજશાસ્ત્ર બરોબર સમજવાની જરૂર છે. જે સમાજના પ્રશ્નને નિકાલ કરવામાં પિતાને અભિપ્રાય આપવો હોય તો જેમ સારે બારીસ્ટર મત આપતાં પહેલાં વરસો પર્યત અભ્યાસ અને અનુભવને લાભ લઈ પછી અભિપ્રાય આપવાની લાયકાત સમજે છે તેમ અવલેકિન અને અભ્યાસ કરવાની જરૂર છે. તે સિવાય અભિપ્રાય આપવામાં માત્ર ધૃષ્ટતાજ થાય છે એમ સમજવું જરૂરી છે. કેમના અગ્રગણ્ય પુરૂષે સહજ ભોગ આપતા હોય તેમને તેડી પાડવાને બદલે તેમને તે કાર્યમાં વિશેષ ઉત્તેજિત કરવાની જરૂર છે અને સર્વથી વધારે જરૂર આપણે વિક્રમના વશમા સૈકામાં વતી એ છીએ તે સ્પષ્ટ રીતે સચટપણે જાણવાની જરૂર છે. ' મને લખતાં અત્યંત ખેદ થાય છે કે વિચારક હેવાને દાવો કરનારા ઘણા જે વિચાર કરતી વખતે અથવા બતાવતી વખતે વર્તમાન કાળને ભૂલી જાય છે. વિચાર કરતી વખતે માત્ર અમુક આજ્ઞાઓ અથવા રૂઢિને માન આપવું અથવા લક્ષ્યમાં લેવા અને દેશકાળ પરિસ્થિતિને લઈને કરવા જોઈતા ફેરફારને અનુરૂપ એજના કરવાની મહાન આજ્ઞાને વિસારી મૂકવી એ આંખો બંધ કરીને ચાલવા બરાબર છે, અને એ માનસિક પ્રવૃત્તિએ અત્યાર સુધીમાં ઘણું ગેરસમજુતી કરી છે. કેમના વિકાસ માટે આ સ્થિતિમાં મેટ ફેરફાર થવાની જરૂર છે. વિચારવિનિમય થાય ત્યારેજ આ દેશકાળની પરિસ્થિતિ સમજી શકાય. નવીન તરંગે કઈ દિશાએ દેડે છે, નવીન અભિલાષાઓ કયા માર્ગમાં સુખે પ્રયાસ કરી શકે છે, એ જાણવા અને સમજવા માટે ઘણા પ્રસંગો અને મેળાપની જરૂર છે. નવીન અભિલાષાઓ અમુક સગોમાં તો દબાઈજ રહેશે, અમુક પ્રસંગો વ્યક્ત રહેશે, પણ પ્રસંગ મળતાં તે વ્યાપ્ત જણાશે. તે સમજવાની-જાણવાની-જવાની પ્રથક્કરણ કરવાની બહુજ જરૂર છે. આપણે સાધુવર્ગ એ કાર્ય ઉચિત રીતે કરી શકે પણ કરવા માટે તેમને સાધને અને પ્રસંગે મળવા જોઈએ. પ્રસંગે તેમણે પિતે ઉભા કરવા જોઈએ. જે વેશ તેમણે પહેર્યો છે તેની ખાતર તેમણે ભાવી યુગની અભિલાષાઓ સમજવા યત્ન કરવા જોઈએ. અને જોઈતાં સાધનો તેમણે ભક્ત શ્રાવકેટ પાસેથી એકઠા કરવાં જોઈએ. એમ કરવામાં ગફલતી થશે તે નવીન વર્ગ હજુ પણ વધારે દર થતો જશે, આંતરે વધતું જશે, અને કોમ અમુક હદ સુધી નાશને માર્ગો ઉતરી ગયા પછી તેનું ઉત્થાન-તે થવાની આશા આકાશકુસુમવત અર્થાત શૂન્ય થઈ જશે. કેન્ફરન્સની વર્તમાન દશાનું એક કારણ સાધુવર્ગ તરફની ઉપેક્ષાવૃત્તિ
For Private And Personal Use Only
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
આપણા સામાજિક સવાલ.
અને તેને પરિણામે થતી ખેદજનક સ્થિતિ છે એ પર અત્ર વિચાર - તાવે છે એમાં સર્વ સાધુઓને સમાવેશ થાય છે એમ સમજવાનું કારણ નથી. સાધ્વીઓનો તે અન્ન નામનિર્દેશ જ કરેલ છે તેઓ કામવિકાસને અંગે કોઈ વિચાર કરી શકી હોય તે માટે મને તે મટી શંકા છે, અને તેમને પોતાને જ હજુ પિતાને વર્ગ માટે ઘણું કરવાનું છે એ વાત પણ લક્ષ્યમાં રાખવાની છે. સાધુઓએ પોતાના વર્ગ માટે પણ ઘણું કરવાનું છે અને
ગ્ય પેજના થાય તે શ્રાવકવર્ગ ધન અથવા અન્ય સાધનોની સહાય-સગવડ કરી આપવા નિરંતર ઉઘતજ છે અને રહેશે એમ જણાવવાની જરૂર નથી. અત્ર જે બાબત વારંવાર ભાર મૂકીને અને પુનરાવર્તન કરીને જણાવવા યોગ્ય લાગે છે તે એ છે કે અત્યારે આપણે એવા સંક્રાન્તિ કાળમાંથી પસાર થઈએ છીએ કે જે સંભાળપૂર્વક કેમના સુકાનને હાથ ધરવામાં આવે તેજ કેમ ધારેલ માર્ગે જઈ શકવાને સહજ પણ સંભવ છે, અસ્તવ્યસ્તપણે કામ ચાલશે તો પછી શું સ્થિતિ થશે અને જ્યાં ઘસડાઈ જશું તે કાંઈ કહી શકાતું નથી. કેન્ફરન્સ જેવી સંસ્થાની આપણે જે સ્થિતિ કરી છે તે વિચારતાં આપણે મહાન કામ હાથ ધરવા પહેલાં તે માટેની યોગ્યતા મેળવવા માટે પ્રયાસ કરવાની સ્થિતિમાં હજુ હાઈએ તેમ જણાય છે. કેન્ફરન્સની વર્તમાન સ્થિતિનાં કારણેની સામાજિક સવાલોની વિચાર રણા કરતાં પર્યાલોચના કરી, હજુ પણ નાનાં નાનાં કારણે તપાસવો જરૂરી છે તે આવતા અંકમાં ટુંકામાં જણાવી વિષયની આ બાજુ પૂર્ણ કરવાની ધારણા છે, ત્યારપછી અન્ય અનેક ઉપયોગી સામાજિક સવાલ પર વિચાર ચલાવવા અને તે દ્વારા ચર્ચા ઉપસ્થિત કરવા ધારણા છે.
અહીં બતાવેલા વિચારે ચચા માટેજ છે. એ વિચારેજ સર્વથા સત્ય છે એમ કહેવું એ ધૃષ્ટતા છે. જેનબંધુઓમાંને વિચારકવર્ગ આ ચર્ચા જરૂર ઉપાડી લેશે અને તે ચર્ચા દરમ્યાન અંગિત ટીકા કે આક્ષેપથી દૂર રહેશે એટલી ખાસ વિજ્ઞપ્તિ છે. ચર્ચામાં અંગિત તત્ત્વ આમેજ થતાં વાત ખેટે આકાર લે છે અને કામ થતું નથી એ બાબત ખાસ લક્ષ્યમાં રાખવાની છે. જ્યાં કચવાટ થાય ત્યાં પછી નકામો ખેદ થાય છે અને પરિણામ શૂન્યમાં આવે છે. આ સ્થિતિ ન આવી પડે તે પર ખાસ લક્ષ્ય આપી અત્ર જણાવેલા વિચારેની ગ્યાયેગ્યતાને નિર્ણય કરવાના કાર્યમાં સુજ્ઞ વિચારક બંધુઓ ઉઘુક્ત બનશે એવી આશા છે.
મે. ગિ, કાપડીઆ.
For Private And Personal Use Only
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
જૈન ધર્મ પ્રકાશ.
हितशिक्षाना रासद् रहस्य.
(અનુસંધાન પુષ્ટ ૩૧૮ થી )
તબળ વિધિ. શ્રાવક જમીને ઉડ્યા પછી પાનસેપારી વિગેરે મુખવાસના પદાર્થો બળ તરીકે વાપરે. તેમાં સચિત્તના ત્યાગી શ્રાવકને તો પાન કે બેઘડીની અંદર ભાંગેલું સોપારી ખપે નહીં. છુટા માણસને પણ પાન બહુ સાવચેતીથી ખાવા યોગ્ય છે. પાનને સતત પાણી ભીંજેલા રાખવાથી તેના પર લીલ બાઝે છે, એટલે તે ખાતાં અનંતકાયથક્ષાનું દૂષણ લાગે છે. કવચિત્ ત્રસ જીવોની પણ ઉત્પત્તિ થાય છે, પાન સડેલ કે કહેવાયેલ હોય તે પણ તેને ખાનારા તેટલો ભાગ કાઢી નાખી ખાતાં અદાકાતા નથી. કવચિત્ પ્રાણહારી જતુ પણ તેના ડીંટના મૂળમાં ઉત્પન્ન થાય છે, તેથી પાન ખાવામાં અનેક પ્રકારની સાવચેતી રાખવા ગ્ય છે.
સોપારી પણ આખું–બે કકડા કરી અંદર ભાગ તપાસ્યા વિનાનું ખાવા લાયક નથી. સેપારીની અંદર પણ કુગી વળેલી નીકળે છે. કવચિત્ ઝીણું સ જીવ પણ નીકળે છે માટે તે ખાતાં સાવચેતી રાખવી. - iળ એવું ખાવું જોઈએ કે જે અતિ બળવંત હૈય, શરીરને વાન સુધારે એવું હેય, સબળ, સવિર્ય ને પીત્ત કરે તેવું હોય, જેથી કફ ને વાયુ શમે તેમ હાય, વળી સ્વર સુધરે, અગ્નિ દીપે, મુખ સુગંધી થાય અને મુખને મેલ નષ્ટ થાય તેવું હોય.
તળ પ્રભાતમાં ખાવાથી શરીર લાલ કસુંબા જેવું થાય છે, જમ્યા પછી ખાવાથી અન્ન પચે છે, થાકેલા માણસે ખાવાથી થાક ઉતરે છે, વમન થયા પછી ખાવામાં આવે તે વમનથી થતો દેષ ઉત્પન્ન થતા નથી, એટલે તેમને ખાવા
જેને શરીરે કાંઈ વાગ્યું હોય, આંખ દુઃખતી હોય, મદિરાપાન કર્યું હોય કે વિષ ખાધું હોય તેને પાન વર્ષ છે. - તંબેળ (પાન) કાથો, ચૂનો, સોપારી, કેસર, કપૂર, લવિંગ, એલચી અને રચીનકાબ વિગેરે પદાર્થો સહિત ખાવા યેગ્ય છે. તેવી રીતે ખાવાથી શરીરને વાન સુધરે છે, ઘરમાં લક્ષમીને વારા થાય છે અને તેવું તંબેળ ખાવા ખવરાવવાથી ઘરની મહત્વતામાં વૃદ્ધિ થાય છે.
પાનની અણ ખાવાથી વિરોધ ઉત્પન્ન થાય છે, મધ્યની નસ ખાવાથી લક્ષમીની હાનિ થાય છે, બીટ ખાવાથી આયુ ઘટે છે અને રાત્રે મોઢામાં રાખીને સુવાથી
For Private And Personal Use Only
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
ફુટોંધ અને ચર્ચા.
મુખરોગ થાય છે. તેથી પાન આખું ખાવું નહીં તેમ તેની નસો રાખીને પણ ખાવું નહીં. - રાત્રિએ મુખમાં તંબોળ રાખવું નહીં, કપાળમાં તિલક રાખવું નહીં, પુષ્પના ગુચ્છ કે હાર વિગેરે પાસે રાખવા નહીં અને સ્ત્રીની શય્યામાં સુવું નહીં. પાન મેઢામાં રાખીને સુવાથી બુદ્ધિને નાશ થાય છે, તિલક રાખવાથી આયુ ઘટે છે, પુષ્પના પદાર્થો પાસે રાખવાથી સર્પને ભય રહે છે અને સ્ત્રી સાથે એક શખ્યામાં સુવાથી શરીરનું બળ નાશ પામે છે. આ પ્રમાણે સમજીને જે પ્રાણ વિવેકપૂર્વક પૂર્વોક્ત પદા
નો ઉપયોગ કરે છે તે પ્રાણી બહોળા સુખનું ભાજન થાય છે. જગતમાં વિવેકજ એક શ્રેષ્ટ છે, વિવેક તેજ ધર્મ છે, વિવેક વિના કઈ જગ્યાએ શ્રેય (કલ્યાણ) થતું નથી.
હવે ક્ષાર, સ્નાન તથા વસ્ત્ર ધારણ સંબંધી વિધિ કહેવામાં આવશે.
स्फुट नोंध अने चर्चा.
આ અંકની સાથે આ માસિકનું ચાલતું ૩૪ મું વર્ષ સંપૂર્ણ થાય છે. જેના કેમમાં કેટલાક અગત્યના પ્ર* ચર્ચવા, કેટલાક પ્ર”ને ઉપર અમારે અંગત અભિપ્રાય દર્શાવવા એક વર્ષથી ઉપરનાં મથાળાં નીચે નાનાં લખાણે લખવાનું અને મેએ શરૂ કરેલ છે, અને યથાશક્તિ યથામતિ અમે કેટલીક બાબતે ઉપર અમારે અભિપ્રાય દર્શાવ્યો છે, કેટલીક નવીન બાબતે અમારા વાંચકેનાં લક્ષ્યમાં લાવવા અને પ્રયત્ન કર્યો છે. જેને કેમમાં ખરી ચર્ચા શું ? તેનું સ્વરૂપ કેવું હોઈ શકે? તે બાબતનું જ્ઞાન યથાર્થ નહિ હોવાથી આ મથાળા નીચે લખાતી વ્યાજબી બાબતોને આક્ષેપ રૂપે માની લઈ અમારા ઉપર અંગિત આક્ષેપ કરવાનો કઈ કઈ દિશાએ પ્રયાસ થયે છે, પણ તે બાબતે નિમોલ્લ જેવી, અંગત, અને ચચના સામાન્ય નિયમોની હદ ઉલ્લંઘીને લખાયેલ હોવાથી તેની કોઈ પણ નેધ લેવી અમને ચોગ્ય જણાયેલ નથી. આ માસિકને અંગે આ વર્ષથી કેટલાક નવીન ફેરફાર કરવાને અને આ માસિકને વધારે આકર્ષક બનાવવાને અમારો ઇરાદો હતું, પણ લડાઈ બંધ થયાને પાંચ માસ થયા છતાં છાપખાનાનાં કઈપણ સાધને હજી સેંઘા થયેલ નહિ હોવાથી તેવી સ્થિતિ ન થાય ત્યાં સુધી તેવી બાબતે મુલતવી રાખવાની અમને ફરજ પડી છે. નવીન વર્ષમાં પણ અમારે આ પ્રયાસ 'ચાલુજ રાખવાને અમારે ઈરાદો છે, કે જેથી જેન કેમને નવીન નવીન વિચારો જણાવવાનું અમારાથી બની શકે.'
For Private And Personal Use Only
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
જૈન ધર્મ પ્રકાશ, વસંત પંચમીના શુભ દિવસે વાવૃદ્ધ પન્યાસજી શ્રી સિદ્ધિવિજયજીને પાચાર્ય શ્રી વિજયકમળ સૂરિશ્વરજીએ મોકલેલ વાસક્ષેપથી ૫. શ્રી દાનવિજયજીના હતથી રહેસાણું ગામમાં ચતુર્વિધ સંઘના મોટા મેળાવડા સમક્ષ આચાર્ય પદવી આપવામાં આવી છે. એગ્યને એગ્ય માન મળે–ગ્ય પદવીથી તેઓ વિભૂષિત થાય તે જ સર્વને બહુ આનંદ થાય છે. આ વૃદ્ધ મહાત્મા દાદા શ્રી મણિવિજયજીના શિષ્ય છે, અને સં. ૧૯૩૪ ની સાલમાં તેમણે દીક્ષા અંગીકાર કરેલ છે. આચાર્ય પદવી અવસરે ચાલીશ વરસનો દીક્ષા પયોય અને ચેસઠ વરસ લગભગની તેમની ઉમર છે. તે મહાત્મા તપસ્યા કરવામાં બહુ શૂરવીર છે. સં. ૧૯૫૭ ની સાલથી પ્રતિ વર્ષ ચોમાસામાં માસી તપ કરે છે. આ ઉપરાંત વષી તપ, વિશ સ્થાનકની
બી વિગેરે ઘણી તપસ્યાઓ તે મુનિ મહાત્માએ કરેલી છે. વળી ૮૨-૮૨ દિવસ સુધી માનાવસ્થામાં રહી વિવિધ તપસ્યાપૂર્વક સૂરિમંત્રનું પણ તેમણે આરાધન કરેલ છે. આચાર્ય પદવી પ્રદાન સમયે મહેસાણામાં બહુ મોટે ઉત્સવ કરવામાં આવ્યું છે, અને અમદાવાદ વિગેરેના ઘણા સંગ્રહસ્થાએ તેમાં ભાગ લીધે છે. આચાર્ય પદવી સાથે દીક્ષા મહોત્સવ અને ઉપધાન સંબંધી માળારે પણ પણ કરવામાં આવે હે છે. આવા વૃદ્ધ, તપસ્વી મુનિ મહારાજ ગચ્છાધિપતિ થાય-આચાર્ય પદવીથી વિષિત થાય તે આનંદજનક બીના છે. અને તે મહાત્માને સહર્ષ અભિનંદન આપીએ છીએ, અને મહેસાણા શ્રી સંઘે જે યોગ્યતા તેમનામાં જોઈ છે તે યોગ્યતા વિધ્યમાં વિશેષ વિશેષ પ્રકટાવશે, અને જૈન ધર્મ ઉપર નવીન અજવાળું પાડવા તેઓ પ્રયત્નવાન થશે એવી આશા રાખીએ છીએ.
આ આચાર્ય પદવી પ્રદાન સમયે એક પત્રકારે તેના પત્રમાં છાપ્યું છે કે “આચાર્ય પદને વધતે જતા યાધિ.” જાણે કે આચાર્ય પદવી અપાય તે એક જાતને વ્યાધિ, માન દશા સૂચવે છે તેમ તે લેખકને આશય છે. તે
આ અવસરને અસાધ્ય વ્યાધિ તરીકે ઓળખાવે છે. જેઓ વયેવૃદ્ધ, તપોવૃદ્ધ, જ્ઞાનવૃદ્ધ, ચારિત્રવૃદ્ધ, કિયાપાત્ર અને રૂચિવતા હોય તેવા સર્વ મહાત્મા આચાર્ય પદવીથી વિભૂષિત થાય તેમાં શાસનને શું હાનિ થાય છે તેની અને તે ખબર પડતી નથી. કદાચ દરેક સાધુ પણ આવા ઉત્તમ ગુણોધી વિભૂષિત થઈ આચાર્ય પદવી મેળવવાને લાયક થાય, જેન સંઘ તેવી યોગ્યતા તેમના દરેકમાં જુએ તો તે ઓર વધારે આનંદ પામવાનું નિમિત્ત છે. જેના કામમાં કેળવાઈ વધે, તેના પ્રત્યેક યુવક માનવંતી ગ્રેજ્યુએટની પદવી ધરાવનાર થાય, જેને મના દરેક વ્યાપારી ઉત્તમ કાર્યોથી સરકારમાં અને લેકેમાં લાયક ગણાય તે જેમ
For Private And Personal Use Only
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
સ્કટ નધિઅને ચર્ચા. - ઈચ્છવા લાયક છે તેવીજ રીતે દરેક મુનિ મહાત્મા પણ જ્ઞાનવૃદ્ધ, તર્પવૃદ્ધ, વિગેરે ગુણેથી વિભૂષિત થાય અને જૈન કેમ અથવા જૈન સંઘ તેવા પાત્ર માટે તેમને સટીફીકેટ આપવાનું જે ઉત્તમ સાધન તેમની પાસે છે તે સાધન વાપરે તે આનંદ પામવાનું નિમિત્ત છે, તે અમારા અભિપ્રાય છે. કેઈ મહાનુભાવને એમ લાગતું હશે કે કદાચ આ પ્રમાણે બધા મુનિ મહારાજાઓ આચાર્ય પદવી ધારણ કરશે, તે પછી તેમની વૈયાવચ્ચ કરનાર કોણ રહેશે? તેમની આવી ચિંતા ખોટી છે. સૃષ્ટિને કમજ એ નથી. દરેક માણસ જેમ ધનવાન થઈ શકતા નથી અને પાલખી ઉપાડનારની જેમ ખોટ પડતી જ નથી તેમ આ બાબતમાં પણ તેવી શંકા અસ્થાને છે. આચાર્ય પદવીધર વધારે થવાવી જેન કેમ તથા જૈન ધર્મ પ્રત્યેની ફરજ સમજનારા વધશે, અને ભવિષ્યમાં જેન કેમને ઉદય જ થશે તેવી અમારી તે સત્ય માન્યતા છે.
શીહાર પાલીતાણ વચ્ચે અત્યાર સુધી એકજ ટ્રેન દોડતી હતી, તેથી યાત્રાળુઓને બહુ અગવડ ભોગવવી પડતી હતી. ફેબ્રુઆરી તા. ૧૫મીથી ભાવ નગર સ્ટેટ રેલવે તરફથી. એકને બદલે બે ટ્રેને હવે દેડાવવામાં આવશે તે પ્રબંધ થયો છે. યાત્રાળુઓને હવે શહેર સ્ટેશને વધારે પડ્યું રહેવું નહિ પડે, યાત્રાળુઓ આ ટ્રેનને જેમ બને તેમ વધારે પ્રમાણમાં લાભ લેશે તેવી આશા છે..
જનનાં વ્રત-તપસ્યા કેટલી ઉપગી છે, આરોગ્યવર્ધક છે, માનસિક ઉન્નતિ કરનાર છે તે બાબતમાં અમે અમારા વાંચક બંધુઓનું લક્ષ્ય ખેંચ્યાજ કરીએ છીએ. રસનાઈદ્રિયની લાલસા બહુ બુરી છે. તેને વશ થયેલ પ્રાણુ સ્થળ, પાત્ર, વસ્તુ કશું તપાસતા નથી. રસનેંદ્રિયમાં વૃદ્ધ થયેલ પ્રાણી માછલાની માફક આમરણાંત કષ્ટ સહન કરે છે તે પણ તે લાલસા છુટતી નથી. ઘણા આજારી મનુજેને ફક્ત કરી ન પાળવાનાજ કારણથી મરણું શરણ થતા દેખીએ છીએ. આમ હોવા છતાં પણ મનુષ્ય રસનાઈદ્રિયની લાલસા છોડતા નથી તે નવાઈ જેવું છે. જેવી રીતે ભેજન જમતાં ઉણા રહેવાથી, તથા અમુક આંતરે ખેરાકને ત્યાગ કરવાથી પ્રાણીઓ આરોગ્યવૃદ્ધિ સાથે મનઃસંયમ અને વૃદ્ધિ કરી શકે છે, તેવી જ રીતે બાહ્ય તપસ્યાને ત્રીજો પ્રકાર પણ તેટલોજ ઉપયેગી-આદરવા લાયક છે. આ ત્રીજો પ્રકાર તે વૃત્તિક્ષેપ છે. દુનિયામાં બનતી દરેક વસ્તુ ભે છે તેવી માનસિક વૃત્તિને ત્યજી દેવી તે આ નિયમને ખાસ ઉદ્દેશ છે. આ પ્રમાણે ત્યાજ્ય વૃત્તિ સ્વીકારવાથી મંદવાડના સમયમાં કે કઈ પણ પ્રસંગે હેરાન થવાને પ્રસંગ આવતો નથી. રસનેંદ્રિયની વૃદ્ધિમાં. આખા દિવસ તલ્લીન રહેતી
For Private And Personal Use Only
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
: દાય છે, તેમાંથી પાછી હડે છે. મનુષ્ય અમુક દ્રશ્ય ખરાં, અમુક ત્ય, , કિમ જીદગીસર ખાસ સાચવવાની જરૂર છે. આવા નિયમથી મન ઉપર કાબુ આવે છે, રસને ય ભટકતી ઓછી થાય છે, અને જે કાંઈ પણ ભેજન સમયે ખાવાનું પ્રાપ્ત થાય તેનાથી નિર્વાહ ચલાવી શકાય છે. ખાવા માટે જીવન, છે ને માટે ખાવાનું ? ન પ્રત્યેક ડાદા માણસે વિચારવા જે છે. આ જીવન ખાવા માટે નથી, પણ જીવનના નિર્વાહ માટે ઉદરપૂત્તિ જરૂરની છે, એ છે કે રમા ત્રીજે નિયમ ખાસ ઉપયેગી-આદરવા લાયક છે. જે મનુષ્ય રસલિમાં લુબ્ધ હોય છે તેનું આત્મિક કાર્યો તરફ લક્ષ્ય છું ખેંચાય છે, માટે જેમ છે તેમ ઓછી વસ્તુઓથી ચલાવતા શીખવું, વૃત્તિને સંકોચ કરે છે અને - અ દ લાયક ઉપયોગી ગુણ છે. જૈન ધર્મના આવા આવા નિયમો સાંસારિક
ધાક બંને અપેક્ષાએ બહુ અગત્યના હેવાથી જીવનનિર્વાહમાં જેમ બને તેમ ૧ કરે છે મિલમાં મૂકવા અમે અમારા વાંચક બંધુઓને ભલામણ કરીએ છીએ.
- પિ નિયમ ન હોવાને અંગે આ જમાનામાં રસગૃદ્ધિ કેટલી વધતી ... માં પાણય–પયાની નિરંકુશતા કેટલી વધતી જાય છે તે વિચારવા
. જો કે ગમે તે ખાવામાં અને ગમે તે પીવામાં–તેમજ ગો ત્યારે ખાવામાં • એ મારે પીવામાં કોઈ જતને વાંધે છેજ નહિ, હાલના જમાનામાં તે બાબત મારા જેવી નથી તે હાલના ઉતા યુવકોમાં વિચારે ફેલાતા જાય છે. એક ધુ પડને તેના પત્રમાં લખે છે કે –“ શું ખાવું અને શું ન ખાવું એનો વિ પારકે તકરાર કરવાના દિવસો ગયા છે. એથી વધારે કિંમતનું કામ આપણે
મલ ડેલું છે. જે કાંઈ શક્તિ હોય તો વધારે ઉચ્ચ કર્તવ્ય માટે તે શા સારૂ જ વાપરવી? જીવનની કિંમત ખાવાથી. આંકવાની ભૂલ સુશિક્ષિત માણસોમાં નજ સંવે.” આ જમાનાનું પ્રત્યક્ષ દર્શન કરાવનારા આ વિચારે છે, ખાવા પીવાની ગત શુદ્ધિ સૂચવનાર છે. જાણે કે ખાવા પીવાની બાબતને વિચાર કરે તેમાં કેટલેક સમય વ્યર્થ નહી જતો હોય તથા તેવી વાતચીત તે નકામા ટાહ્યલારૂપ હોય તે દેખાડનારા આ વિચારે છે. રસમૃદ્ધિથી, પૈયાપેય કે ભક્ષ્યાભશ્યને વિચાર દવ વગર ગમે તે ખાઈને રહેનારથી કદિ ઉદય થશે ખરો ? ઉદયમાં–કેમના ઉદર
Mાં પણ ધર્મની પહેલી જરૂર છે. તે વગર સર્વ નકામું છે. અંતે “ધર્મો જય’ છે. આવા પીવાની બાબત ઉપર ઉપરથી સાધારણ જણાય છે, પણ તે બહુ ગંભીર છે. ખાનપાનને લગતા શાસ્ત્રોક્ત નિયમોનું પાલન મન:સંયમના ધોરી રસ્તા તરફ દોરી જનાર છે, આત્મિક ઉન્નતિ કરનાર છે. અને મને નસંયમની સાધના સાપ્યા વગર કેઈ નિરંકુશી માણસ ઉપરથી અભ્યદય કર
For Private And Personal Use Only
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
સ્પટલ અને ચર્ચા.
વાનો ડોળ દેખાડે તો તે બાહ્યાડંબરજ છે. સચ્ચારિત્રવા સંયમી વગર કેમ કે આ મને કદિ પણ સારો અભ્યદય થવાનો નથી. ખાવા-પીવાની બાબતનો વિચાર અન્ય કાર્યો કરતાં ઓછી કિંમતવાળે જણાય તે પણ આ જમાનાની જ ખૂબી છે. તે મા એક વાત પણ ધ્યાનમાં રાખવાની છે કે તેવા વિચારમાં સમય જો, કેર પડતો નથી. માનસિક નિર્બળતા ન હોય તે ખાવાપીવાની અને શાસ્ત્રોક્ત નિયમ ઉપર સ્વત:જ દેરાય છે. જેને કરવું છે તેને કોઈ જાતને કાર, સમયવ્યય કે શક્તિક્ષીણતા દેખાતી જ નથી. ન કરવાનાં બધાં ન્હાનાં છે. - ચીને પ્રત્યેક કાર્ય કરવું તે અશિક્ષિત અને ખાસ કરીને સુશિક્ષિતને ? છે. ધર્મ વગર કોમના યુદયની વાત તે નકામાં બણગાં મુકવા જેવી છે તેમ અમારો આધીન મત છે.
સ્ત્રીઓની સ્વતંત્રતા કેવી રીતે વધે? તે જાતના વિચારો આ મામ વધારે ફેલાય છે, પણ સ્ત્રીઓ સ્વતંત્ર થઈ પર સાથે લેવાય ત્યારે જે અનાતિ ઉત્તેજન મળે તે ઘણું નિંદ્ય કાર્યો થવા સંભ રહે છે. આ બાબત ઉપર લક્ષ્ય છે - થતાં અમદાવાદમાં પ્રકટ થતા માસિક “ વિક' ના તંત્રી ચોક ઉપયોગી છે. લખે છે. સેવાના પ્રકારે વર્ણવતાં તે બધુ લખે છે કે-“અમારૂં છડું કડવું વચ એ છે કે આપણા સમાજમાં સ્ત્રી પુરૂના વ્યવહાર દિનપરદિન વધુ અને વધુ ભેળ થતા જાય છે. આ બાબતમાં સુધારાવાળાઓના થતા શુભ યનો પ્રશંસાપા. તો છે. સ્ત્રી સમાજની સેવા કરવી એ અત્યારે અતિ આવશ્યક પણ છે, સીએના કે દર થવા જ જોઈએ, પણ જે સેવાને બહાને સ્ત્રીલંપટતા વારી 25 હોય તે તે સ્ત્રી પુરૂષ વચ્ચેને ખપ પૂરત મર્યાદા કેટ ઉલ્લંઘ ઓ . નથી. સ્ત્રીસમાજને બંદીખાનામાં કોંધી રાખવો એ જેમ અનિષ્ટ છે, તેવી જ રીતે વિષયી આલમ માટે બજારમાં સ્ત્રીઓનાં પ્રદર્શન ભરવાં એ છે , - ચિત છે. પ્રાચીન કાળમાં સ્ત્રી પુરૂ વચ્ચે મર્યાદાબંધન નહોતું એ વાવ સાદ માનીએ તોપણ તે કાળ તરફ દષ્ટિ કરવી ઘટે છે. તે કાળ ભારતના અધિકારી, જી.નદી અને ઈશ્વરી તેજથી પૂર્ણ પ્રકાશતી દૈવી બાળવ્યો હતો. અત્યારને " વિકારી, આનહીન અને અંધારામાં ગોથાં ખાતી પશુવૃત્તિવાળી યુવાનીને છે; તેથીજ જ્યાં સુધી સેવા કરવાની દ્રષ્ટિ અતિ પવિત્ર બની ન હોય અને પછી માતા કે બહેન તરીકે ગણવામાં આવતી ન હોય ત્યાં સુધી તેનાથી કઈ રીતે સ્ત્રીસેવા ન થાય ( ખપ પૂરતી પ્રસંગવશાત્ થાય) એ સેવારામને કડક કરો હેવો જોઈએ. ખરું કહેવામાં આવે તે જે પુરુષવર્ગની વર્તણૂક સાફ નિષ્કપટી, વિકારહીન અને નિઃસ્વાર્થી બને તેજ સીએને ઉદ્ધાર તેજ પળે થાય; માટે પુરૂ
For Private And Personal Use Only
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir જૈન ધર્મ પ્રકાશ. વર્ગના સેવકે પરાઈ સ્ત્રીઓની સાથે અતિ છુટવાળો વ્યવહાર ન રાખવે, પણ તેમના પ્રત્યે અતિશય પૂજ્ય અને માનદષ્ટિ તે સદાકાળ રાખવી. સ્ત્રીને દેવતુલ્ય માવી, શ્રીઓની સેવા કરવાના અનેક પ્રસંગો પ્રાપ્ત થાય છે તેવી સેવા ઘણા આ કંદ અને ઉલટથી કરવી, પણ પિતાનું પાક શરીર અને પાકનૈયત કદી નાપાક ન જ બને તે માટે ભારે સાવધાનતા રાખવી. સેવાસદનનાં બેન ઉર્મિલા જેવાં રત્નને તિથી અને સ્વાથી કીચડમાં રગદોળી સમાજની થાપણ ઝુંટવી લેવાને અવસર્જન માવે એ પર ખાસ લક્ષ્ય આપવું. સમાજની મિલકતને હાથ લગાડે નહિ” સેવા કરવા ઇચ્છતા બંધુઓએ કેવા પવિત્ર ભાવ રાખવાની જરૂર છે, તે વગર કેવા ગોટાળા ઉજા થવાનો સંભવ છે, અને પવિત્ર હદય વગર કઈ કઈ સ્થળે કેવા ગેટાળા વળે છે તે બાબત તરફ આ લખાણ પૂરતું લક્ષ્ય ખેંચે છે. સમાજસેવામાં પવિત્ર ભાવ ના પ્રથમ જરૂરીઆત છે અને ત્યારેજ ખરી સેવા થઈ શકે છે. 2 જૈન કેમમાં કેળવણું વધારે ફેલાય તે બાબતમાં જેમ જેમ વધારે પ્રયત્ન છે તેમ તેમ કેમને ઉદય સત્વર થવાની વધુ આશા રહે છે. કેટલીક વખત મદદના પ્રભાવે અને ઉચ્ચ કેળવણીને ખર્ચ વધારે થતું હોવાથી સાધનના અભાવે કેટલાક યુવકેને અભ્યાસ છેડી દેવાની જરૂર પડે છે. સાધનસંપન્ન માણસોએ અને તેવી સંસ્થાઓએ પણ એ બાબતમાં ધ્યાન આપવાની જરૂર છે. કેમના યુવાને અને તેમાં પણ કેળવાયેલા યુવાનો તેજ કેમની ખરી લત છે, અને તેવી દોલત જેમ જેમ સમૃદ્ધ હશે તેમ તેમ કેમને વિશેષ અભ્યદય થવાને. સાધન વિના અયાસ છેડી દેનારા યુવકોને સાધન પૂરા પાડવા અને તે માટે જે બંદેતું કરવા રા. નરોતમ બી. શાહે જૈન કોન્ફરન્સને અંગે ચાલતી જૈન એજયુકેશન બોર્ડનું લક્ષ્ય ખેંચ્યું હતું. તે ઉપરથી તા. ૧૯-૧-૧૯ના રોજ તે બેડની મળેલી ઉદગમાં આ પ્રમાણે ઠરાવ કરવામાં આવે છે:-“ મુંબઈ યુનીવર્સીટી સાથે કાયેલી હાઈસ્કુલોનું લીસ્ટ મેળવી તે દરેકના હેડમાસ્તર ઉપર એક વિનંતિપત્ર એક આપવું કે જે જૈન શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક વિવાથીને અભ્યાસ અર્થે મદદની જર હોય તેમણે સર્ટીફીકેટ સાથેની અરજી આ બેડના સેક્રેટરી તરફ મોકલી પગ, અને આ ઠરાવની મી. શાહને ખબર આપી. " ઉચ્ચ કેળવણી માટે સાધન તેમને જોઈતા હોય તેમણે એજયુકેશન બોર્ડના સેક્રેટરી તરફ લખી. મેક: ધી ને જોઇતાં સાધનો પૂરા પાડવામાં આવશે જેમને જરૂર હોય તેમણે હે ના કરારનો અવશ્ય લાભ લે. For Private And Personal Use Only