Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ indrabhUti gautama 9 mahopAdhyAya vinayasAgara atirikta kSAntyAdi sarvaguNa paripUrNa, samasta labdhiyoM, siddhiyoM, nidhiyoM ke dhAraka aura pradAtA, sat vidyA/dvAdazAMgI ke nirmAtA, pratibodhanapaTu, cintAmaNiratna evaM kalpavRkSa ke sadRza abhISTa phaladAtA, gaNAdhIza aura prAtaH smaraNIya mAnA gayA hai| guru-bhakti meM to inakA nAma udAharaNa svarUpa prastuta kiyA jAtA hai| na kevala jaina sAhitya meM hI apitu vizva sAhitya meM bhI isa prakAra kA koI udAharaNa prApta nahIM hai ki kisI guru ne apane samagra jIvana-kAla meM pada-pada/sthAna-sthAna para apane se abhinna ziSya kA sahasrAdhika bAra nAmoccAraNa kara, praznoM ke uttara yA siddhAntoM kA pratipAdana kiyA ho| gaNadhara gautama hI vizva meM una ananyatama ziSyoM meM se haiM ki jinakA caubIsaveM tIrthaMkara zramaNa bhagavAna mahAvIra apane zrImukha se pratikSaNa-pratipala "goyamA! gautama!" kA uccAraNa/ ullekha karate rhe| samagra jainAgama sAhitya isakA sAkSI hai| vizva cetanA ke dhanI guru gautama cintana se, vyavahAra se, saMgha netRtva se pUrNarUpeNa anekAnta kI jIvanta mUrti haiN| inakI RtambharA prajJA se, asIma sneha se, AtmIyatA paripUrNa anuzAsana se, vizvajanIna kAruNyavRtti se mahAvIra ke saMghodyAna kI koI bhI kalI aisI nahIM hai, jo adhakhilI raha gaI ho! khaMtikhamaM guNakaliyaM savvaladdhisampanna / santa pravara muni rUpacandra ke zabdoM meM kahA jAya tovIrassa paDhamaM sIsaM goyamasAmi namasAmi / / "prathama gaNadhara indrabhUti gautama! caudaha pUrvo ke atala zrutasAgara ke pAragAmI gautama! bhagavAna mahAvIra ke kaivalya himAlaya se ni:sRta abdhilabdhikadambakasya tilako ni:zeSasUryAvale vANI-gaMgA ko dhAraNa karane vAle bhAgIratha gautama! vinaya aura samarpaNa rApIDaH pratibodhane guNavatAmagresaro vAgminAm / ke ujjvala-samunnata zaila-zikhara gautama! tIrthaMkara pArzvanAtha aura iSTAnto gurubhaktizAlimanasAM maulistapaH zrIjuSAM, tIrthaMkara mahAvIra kI gaMgA-yamunA-dhArA ke prayAgarAja gautama! adbhuta sarvAzcaryamayo mahiSThasamaya: zrIgautamastAna mude / / labdhi-camatkAroM ke kSIra-sAgara gautama! aMguSThe cAmRtaM yasya yazca sarvaguNodadhiH / gautama kA vyaktitva ananta hai| jaina-zAsana ko gautama kA bhaNDAraH sarvalabdhadInAM vande taM gautamaprabhum / / anudAna ananta hai| aura, ananta hai sampUrNa mAnava jAti ko gautama zrIgautamo gaNadharaH prakaTaprabhAva:, kA sampradAyAtIta jyotirmaya avdaan| gautama ke Alekha ke binA sallabdhi-siddhinidhiraJcitavAkprabandhaH / bhagavAna mahAvIra kI dharma-tIrtha-pravartana kI jyoti-yAtrA kA itihAsa vighnAndhakAraharaNe taraNiprakAzaH, adhUrA hai| gautama ke ullekha ke binA ananta zruta-sampadA para sAhAyyakRd bhavatu me jinavIraziSyaH / / bhagavAna mahAvIra ke hastAkSara bhI adhUre haiN|" gu + ajJAnAndhakAra ke, ru + nAzaka = guru gautama zramaNa sarvAriSTapraNAzAya sarvAbhISTArthadAyine / bhagavAna mahAvIra ke prathama ziSya/prathama gaNadhara haiN| gaNa ke saMsthApaka sarvalabdhinidhAnAya gautamasvAmine namaH / / tIrthaMkara hote haiM aura usake saMvAhaka gaNadhara kahalAte haiN| athavA bhAratIya samAja meM vighnocchedaka evaM kalyANa-maMgala-kAraka ke / AcArya malayagiri ke zabdoM meM kahA jAya to anuttara jJAna evaM rUpa meM jo sarvamAnya sthAna gaNapati/gaNeza kA hai usase bhI adhika anuttara darzana Adi dharma samUha/gaNa ke dhAraka kahalAte haiN| aise evaM viziSTatama sthAna jaina samAja tathA jaina sAhitya meM gaNadhara gautama yathArtharUpa meM gaNadhara padadhAraka gautama kA nAma vastuta: indrabhUti hai| svAmI kA hai| jaina paramparA meM to inheM vighnahArI maMgalakArI ke inakA yaha nAma bhI yathA nAma tathA guNa ke anurUpa hI hai; kyoMki zikSA-eka yazasvI dazaka vidvata khaNDa/111
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ ye indra ke samAna jJAnAdi aizvarya se sampanna haiM / gautama to inakA gotra hai| kintu, jaina samAja kI AbAla vRddha janatA sahasrAbdiyoM se inheM gautama svAmI ke nAma se hI jAnatI pahacAnatI / pukAratI AI hai| jIvana-caritra gautamasvAmI kA vyaktitva aura kRtitva anupameya hai| sarvAMga rUpa se inakA jIvana caritra prApta nahIM hai, kintu inake jIvana kI chuTa- pucha ghaTanAoM ke ullekha Agama, niyukti, bhASya, TIkAoM meM bahulatA se prApta hote haiM yatra-tatra prApta ullekhoM / bikharI huI kar3iyoM ke AdhAra para inakA jo jIvana-caritra banatA hai, vaha isa prakAra hai| janma : magadha deza ke antargata nAlandA ke anati dUra "guvvara" nAma kA grAma thA, jo samRddhi se pUrNa thaa| vahA~ vipravaMzIya gautama gotrIya vasubhUti nAmaka zreSTha vidvAn nivAsa karate the| unakI ardhAMginI kA nAma pRthvI thA / pRthvI mAtA kI ratnakukSi se hI IsvI pUrva 607 meM jyeSThA nakSatra meM inakA janma huA thaa| inakA janma nAma indrabhUti rakhA gayA thaa| inake anantara cAra-cAra varSa ke antarAla meM vipra vasubhUti ke do putra aura hue; jinake nAma kramazaH agnibhUti aura vAyubhUti rakhe gaye the| adhyayana: yajJopavIta saMskAra ke pazcAt indrabhUti ne udbhaTa zikSA - guru ke sAnnidhya meM rahakara Rk, yaju, sAma evaM atharva-ina cAroM vedoM; zikSA, kalpa, vyAkaraNa, nirukta, chanda evaM jyotiSa ina chahoM vedAMgoM tathA mImAMsA, nyAya, dharma zAstra evaM purANa ina cAra upAMgoM kA arthAt caturdaza vidyAoM kA samyak prakAra se talasparzI jJAna prApta kiyA thA / : AcArya caudaha vidyAoM ke pAraMgata vidvAn hone ke pazcAt indrabhUti ke tIna kArya-kSetra dRSTi patha meM Ate haiM 1. adhyApana - inhoMne 500 chAtroM / baTukoM ko samagra vidyAoM kA adhyayana karAte hue suyogyatama vedavit, karmakANDI aura vAdI bnaaye| ye 500 chAtra zarIra- chAyA ke samAna sarvadA inake sAtha hI rahate the| 2. zAstrArtha- durdharSa vidvAn hone ke kAraNa indrabhUti ne chAtrasamudAya ke sAtha uttarI bhArata meM ghUma-ghUma kara, sthAna-sthAna para tatkAlIna vidvAnoM ke sAtha zAstrArtha kiye aura unheM parAjita kara apanI digvijaya patAkA phaharAte rhe| kina-kina ke sAtha aura kisa-kisa viSaya para zAsvArtha kiye? ullekha prApta nahIM haiN| 3. yajJAcArya indrabhUti pramukhataH mImAMsaka hone ke kAraNa karmakANDI the| svayaM pratidina yajJa karate aura vizAlatama yAgayajJAdi kriyAoM ke anuSThAna karavAte the / yajJAcArya ke rUpa meM dasoM dizAoM meM inakI prasiddhi thii| phalataH aneka vaibhavazAlI gRhastha bar3e-bar3e yajJoM kA anuSThAna karAne ke lie inheM apane yahA~ Amantrita vidvata khaNDa / 112 kara svayaM ko bhAgyazAlI samajhate the indrabhUti kI kIrti se AkRSTa hokara apAra jana-samUha dUrastha pradezoM se inakI yajJa - Ahuti meM pahu~ca kara apane ko dhanya samajhatA thA / - spaSTa hai ki inakA vizAla ziSya samudAya thaa| inake apratima vaiduSya ke samakSa bar3e-bar3e paNDita va zAstra-dhurandhara natamastaka ho jAte the| atiniSNAta veda-vidyA aura ucca yajJAcArya ke samakakSa usa samaya indrabhUti kI koTi kA koI dUsarA vidvAn magadha deza meM nahIM thaa| chAtra saMkhyA vizeSAvazyaka bhASya ke anusAra gautama 500 ziSyoM ke sAtha mahAvIra ke ziSya bane the nirvivAda hai kintu apane adhyApana kAla meM to unhoMne sahasroM chAtroM ko zikSita kara viziSTa vidvAn avazya banAye hoMge? isa sambandha meM AcArya zrI hastimalajI ne "indrabhUti gautama lekha meM jo vicAra vyakta kiye haiM, ve upayukta pratIta hote haiM 7 " sambhavata: isa prakAra khyAti prApta kara lene ke pazcAt ve veda-vedAMga ke AcArya bane hoN| unakI vidvattA kI prasiddhi dUra-dUra taka phaila jAne ke kAraNa yaha sahaja hI vizvAsa kiyA jA sakatA hai ki saikar3oM kI saMkhyA meM zikSArthI unake pAsa adhyayanArtha Aye hoM aura yaha saMkhyA uttarottara bar3hate-bar3hate 500 hI nahIM apitu isase kahIM adhika bar3ha gaI ho| indrabhUti ke adhyApana kAla kA prArambha unakI 30 varSa kI vaya se bhI mAnA jAya to 20 varSa ke adhyApana kAla kI sudIrgha avadhi meM adhyetA bahuta bar3I saMkhyA meM snAtaka banakara nikala cuke hoMge aura unakI jagaha navIna chAtroM kA praveza bhI avazyambhAvI rahA hogaa| aisI sthiti meM adhyetAoM kI pUrNa saMkhyA 500 se adhika honI caahie| 500 kI saMkhyA kevala niyamita rUpa se adhyayana karane vAle chAtroM kI dRSTi se hI adhika saMgata pratIta hotI hai|" vivAha adhyayanoparAnta indrabhUti kA vivAha huA yA nahIM ? kahA~ huA ? kisake sAtha huA ? inakI vaMza-paramparA calI yA nahIM ? isa prasaMga meM digambara aura zvetAmbara paramparA ke samasta zAstrakAra mauna haiN| indrabhUti 50 varSa kI avasthA taka gRhavAsa meM rahe, yaha sabhI ko mAnya hai, parantu usa avasthA taka ve bAla brahmacArI hI rahe yA gArhasthya jIvana meM rahe? koI spaSTa ullekha prApta nahIM hotaa| ataH yaha mAna sakate haiM ki indrabhUti ne apanA 50 varSa kA jIvana adhyayana, adhyApana, vAda-vivAda aura karmakANDa meM rahate hue bAla- brahmacArI ke rUpa meM hI vyatIta kiyA thaa| zarIra sauSThava bhagavatI sUtra meM indrabhUti kI zArIrika racanA ke prasaMga meM kahA gayA hai-indrabhUti kA dehamAna 7 hAtha kA thA,, arthAt zarIra kI U~cAI sAta hAtha kI thI AkAra samacaturasra saMsthAna / lakSaNa (sama caurasa zarIrAkRti) yukta thA / zikSA - eka yazasvI dazaka
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ vajraRSabhanArAca- vajra ke samAna sudRr3ha saMhanana thaa| inake zarIra kA 569 meM pravrajyA grahaNa kara lI thii| dIkSAnantara aneka pradezoM meM raMga-rUpa kasauTI para rekhAMkita svarNa rekhA evaM kamala kI kezara ke vicaraNa karate hue, akathanIya upasargoM/parISahoM kA samabhAva se sahana samAna padmavarNI/gauravarNI thaa| vizAla evaM unnata lalATa thA aura karate hue, utkaTa tapazcaryA dvArA zarIra ko AtApanA dete hue, kamala-puSpa ke samAna manohArI nayana the| ukta varNana se spaSTa hai ki pUrvakRta karma-paramparA ko nirjara/kSaya karate hue, sAr3he bAraha varSa ke inakI zarIra-kAnti dedIpyamAna aura nayanAbhirAma thii| dIrghakAlIna samaya taka jo saMyama-sAdhanA meM rata rahe aura anta meM antima yajJa-usa samaya apApA nagarI meM vaibhava sampanna evaM jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, mohanIya, vedanIya ina cAroM ghAti karmoM rAjyamAnya somila nAmaka dvijarAja rahate the| unhoMne apanI samRddhi ke kA nAza kara, kevalajJAna evaM kevaladarzana prApta kara IsvI pUrva anusAra apanI nagarI meM hI vizAla yajJa karavAne kA Ayojana kiyA 557 meM vaizAkha zuklA 10 ko sarvajJa bana gaye the| thaa| somila ne yajJa ke anuSThAna hetu bihAra pradezastha rAjagRha, mithilA zramaNa vardhamAna/mahAvIra jRmbhikA nagara ke bAhara, RjuvAlikA Adi sthAnoM ke aneka diggaja karmakANDI vidvAnoM ko Amantrita kiyA nadI ke kinAre zyAmAka gAthApati ke kSetra meM zAlavRkSa ke nIce, thaa| inameM gyAraha udbhaTa yAjJika pramukhoM- indrabhUti, agnibhUti, godAhikA Asana se utkaTa rUpa meM baiThe hue dhyAnAvasthA meM vAyubhUti, vyakta, sudharma, maNDita, mauryaputra, akampita, acalabhrAtA, kevalajJAnI bane the| metArya evaM prabhAsa-ko to bar3e Agraha ke sAtha Amantrita kiyA thaa| sarvajJa banate hI caturvidhanikAya ke devoM ne jJAna kA mahotsava kiyA ukta gyAraha AcArya bhI apane vizAla chAtra/ziSya samudAya ke sAtha aura tatkSaNa hI vahA~ samavasaraNa kI racanA kii| samavasaraNa meM yajJa sampanna karAne hetu apApA A gaye the| vizeSAvazyaka bhASya ke virAjamAna hokara prabhu ne prathama dezanA dI, kintu vaha niSphala huii| anusAra ina yajJAcAryoM kI ziSya saMkhyA nimna thI : isIlie yaha "accheraka" AzcaryakAraka mAnA gyaa| tIrtha-sthApanA indrabhUti 500, agnibhUti 500, vAyubhUti 500, vyakta kA abhAva dekhakara prabhu ne vahA~ se rAtri meM hI vihAra kara, vaizAkha 500, sudharma 500, maMDita 350, mauryaputra 350, akampita zuklA ekAdazI ko prAtaH samaya meM apApA nagarI ke mahasena nAmaka 300, acalabhrAtA 300, metArya 300, prabhAsa 300 / isa udyAna meM pdhaare| devoM ne tatkSaNa hI vahA~ vizAla, sundara, manohArI evaM prakAra ina gyAraha AcAryoM kI kula ziSya saMkhyA 4400 thii| ramaNIya samavasaraNa kI evaM aSTa prAtihAryoM kI racanA kii| mahAvIra __ indrabhUti ke apratima, vaiduSya aura prakRSTatama yazokIrti ke kAraNa samavasaraNa ke madhya meM azoka vRkSa ke nIce deva-nirmita siMhAsana para yajJAnuSThAna meM mukhya AcArya ke pada para inako abhiSikta kiyA gayA baiThakara apanI amogha divyavANI se svAnubhUta dharmadezanA dene lge| thA tathA inake tattvAvadhAna meM hI yajJa kA anuSThAna prArambha huA thaa| kevalajJAna se dedIpyamAna prabhu ke darzana karane aura unakI / / yajJa ke vizAlatama Ayojana tathA indrabhUti Adi ukta durdharSa amRtopama dezanA ko sunane ke liye apApA nagarI kA jana-samUha AcAryoM kI kIrti se AkarSita hokara dUra-dUra pradezoM se apAra lAlAyita ho uThA aura hajAroM nara-nArI samavasaraNa meM jAne ke liye janasamUha usa yajJa samAroha ko dekhane ke lie umar3a par3A thaa| umar3a pdd'e| galI-galI meM eka hI svara ghoSa/kalarava gUMja uThA 'sarvajJa usa samaya apApA nagarI kA vaha yajJa-sthala eka sAtha sahasroM ke darzana ke liye tvarA se clo| jo pahale darzana karegA vaha kaNThoM se uccarita veda mantroM kI sumadhura dhvani se gagana maMDala ko bhAgyazAlI hogaa|' phalataH prAta:kAla se apAra janamedinI guMjAyamAna karane vAlA ho gayA thaa| yajJa vediyoM meM hajAroM suvAoM samavasaraNa meM pahu~ca kara, dharma-dezanA sunakara apane jIvana ko se dI jAne vAlI ghRtAdi kI AhutiyoM kI sugandha evaM dhUma ke saphala/kRtakRtya samajhane lgii| ghaTATopa se dharA, nabha aura samasta vAtAvaraNa eka sAtha hI guMjarita, devagaNoM meM kevalajJAna kA mahotsava karane, sarvajJa ke darzana karane sugandhita evaM meghAcchanna-sA ho uThA thaa| vizAlatama yajJa-maNDapa meM aura unakI divyavANI sunane kI hor3A-hor3a maca gii| phalata: devatA upasthita jana-samUha Ananda-vibhora hokara eka anirvacanIya mastI/ bhI apanI devAMganAoM ke sAtha svakIya-svakIya vimAnoM meM baiThakara AhlAda meM jhUmane lagA thaa| samavasaraNa kI ora vega ke sAtha bhAgane lge| hajAroM deva-vimAnoM ke mahAvIra kA samavasaraNa Agamana se vizAla gagana-maNDala bhI AcchAdita ho gyaa| idhara kSatriya kuNDa ke rAjakumAra vardhamAna jinakA IsvI pUrva yAjJikoM kA bhrama-yajJa maNDapa meM virAjamAna adhvarya AcAryoM 599 meM janma huA thA aura jinhoMne Atma-sAdhanA vicAra se prerita aura sahasroM yajJa-darzakoM kI dRSTi sahasA nabho-maNDala kI ora utthii| hokara, rAjya-vaibhava aura gRhavAsa kA pUrNataH parityAga kara IsvI pUrva AkAza meM eka sAtha hajAroM vimAnoM ko dekha kara yajJa meM upasthita zikSA-eka yazasvI dazaka vidvata khaNDa/113
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ logoM kI A~kheM caudhiyA giiN| A~khoM ko malate hue spaSTata: dekhA ki nahIM sunA thaa| are! hA~, yAda AyA, usa baTuka ne kahA thAsahasroM sUryoM kI taraha dedIpyamAna sahasroM vimAnoM se nIlagagana "jJAtavaMzIya mahAvIra alaukika zakti ke bhI dhAraka haiN|" hU~! to yaha jyotirmaya ho rahA hai| deva vimAnoM ko yajJa-maNDapa kI ora agrasara kSatriya hai! brAhmaNoM se vidyA prApta karane vAlA aura viproM ke caraNa-sparza hote dekha upasthita apAra jana-samUha yajJa kA mahAtmya samajha kara karane vAlA kSatriya sarvajJa bana baiThA hai| dhokhA hai| yaha sarvajJa nahIM, Ananda vibhora ho utthaa| indrajAlI pratIta hotA hai| indrajAla/sammohinI vidyA se isane saba ko pramukha yajJAcArya indrabhUti gautama atyanta pramudita hue aura bevakUpha banA rakhA hai| zera kI khAla or3hakara yaha siyAra apanI mAyA ghanagambhIra garvonnata svara meM yajamAna somila ko sambodhita kara kahane jAla se saba ko mUrkha banA rahA hai| mAnatA hU~, mAnava to mAyA jAla lage- "dekho vipravara! yajJa aura veda mantroM kA prabhAva dekho! satayuga meM Akara mUrkha bana sakatA hai, devatA nhiiN| kintu, yahA~ to sAre ke sAre kA dRzya sAkAra ho gayA hai! apanA-apanA havirbhAga puroDAza grahaNa devatA bhI isake jAla meM pha~sakara bhaTaka rahe haiN| cAhe koI bhI ho, mere. karane indrAdi deva sazarIra tumhAre yajJa meM upasthita ho rahe haiN| tumhArA agAdha vaiduSya ke samakSa koI Tika nahIM sktaa| jaise eka myAna meM do manoratha saphala ho gayA hai|" aura, svayaM zataguNita utsAha se talavAreM nahIM raha sakatIM vaise hI isa pRthvItala para merI vidyamAnatA meM pramudita hokara aura adhika ucca svaroM se veda maMtroccAraNa karate huye dUsare sarvajJa kA astitva nahIM raha sktaa| yaha kaisA bhI sarvajJa ho, AhutiyA~ dene lge| sahasroM kaNThoM se eka sAtha ni:sRta mantra-dhvani indrajAlI ho, mAyAvI ho, maiM jAkara usake sarvajJatva ko, mAyAvIpana aura svAhA ke tumula ghoSa se AkAza gUMja utthaa| ko dhvasta kara dUMgA, chinna-bhinna kara duuNgaa| mere sanmukha koI bhI kaisA parantu, 'yaha kyA ! ye sAre deva-vimAna to yahA~ utarane cAhiye the, bhI kyoM na ho, Tika nahIM sktaa| to, maiM calUM usa tathAkathita sarvajJa ve to isa yajJa-maNDapa ko lAMgha kara nagara ke bAhara jA rahe haiM! kyA kA mAna-mardana krne| ye devagaNa mantroM ke AkarSaNa se yahA~ nahIM A rahe haiM! kyA yajJa kA bhrama-nivAraNa-abhimAnAbhibhUta hokara indrabhUti tatkSaNa hI prabhAva inheM AkRSTa nahIM kara rahA hai|' socate-socate hI na kevala yajJavedI se utare, apanI zikhA meM gA~Tha bA~dhI, antarIya vastra ThIka indrabhUti kA hI apitu sabhI yAjJikoM kA garvasmita mukha zyAmala ho kiyA, khar3AU pahane aura madamatta hAthI kI cAla se cala par3e mahAvIra gyaa| najareM nIcI ho giiN| Ahuti dete hAtha stambhita se ho ge| mantra- ke samavasaraNa kI or| anya dasoM yAjJikAcArya dekhate hI raha gye| dhvani zithila par3a gii| nIcI gardana kara indrabhUti mana hI mana socane indrabhUti ke pIche-pIche unake 500 chAtra ziSya bhI apane guru kA lge| 'para, ye devagaNa jA kisake pAsa rahe haiM?' soca hI rahe the ki jaya-jayArava karate hue evaM vAdIgajakesarI, vAdImAnamardaka, devoM kA tumula-ghoSa karNakuharoM meM pahu~cA ki-"calo, zIghra calo, vAdIghUkabhAskara, vAdIbhapaMcAnana, sarasvatIkaNThAbharaNa Adi sarvajJa mahAvIra ko vandana karane mahasena vana zIghra clo|" indrabhUti ko virudAvalI kA pATha karate hue cala pdd'e| ahaMkAra aura IrSyA mizrita vizvAsa nahIM huaa| apane baTukoM/ziSyoM/chAtroM ko bhejakara jAnakArI mukha-mudrA dhAraka AcArya ko tvarA ke sAtha gamana karate dekhakara, karavAI to jJAta huA-"bhagavAna mahAvIra kevalajJAnI/sarvajJa banakara nagaravAsI stambhita se raha ge| kucha kutUhala priya nAgarika majA apApA nagarI ke bAhara mahasena vana meM Aye haiN| deva-nirmita alaukika dekhane unake pIche-pIche cala pdd'e| samavasaraNa meM baiThakara dharmadezanA de rahe haiN| unhIM ko namana karane evaM sarvajJa darzana-apApA nagarI se bAhara nikala kara indrabhUti jyoM unakI dezanA sunane nagara nivAsI jhuNDa ke jhuNDa banAkara vahA~ pahu~ca hI mahasena vana kI ora bar3he, to devanirmita samavasaraNa kI apUrva rahe haiN| samasta devagaNa bhI samavasaraNa meM sarvajJa mahAvIra kI anucaroM evaM nayanAbhirAma racanA dekhakara ve diGmUr3ha se ho gye| jaise-taise kI bhA~ti sevA kara rahe haiN|" sunate hI Ahata sarpa kI taraha garvAhata samavasaraNa ke prathama sopAna para kadama rkhaa| samavasaraNa meM sphaTika hokara indrabhUti huMkAra karate hue garajane lge| krodhAveza ke kAraNa ratna ke siMhAsana para virAjita vItarAga mahAvIra ke prazAnta mukhaunakA mukha lAla-lAla ho gyaa| A~khoM se mAno jvAlAe~ nikalane maNDala kI alaukika evaM anirvacanIya dedIpyamAna prabhA se ve itane lgiiN| hAtha-paira kA~pane lge| ve budabudA uThe prabhAvita hue ki kucha bhI na bola ske| ve asamaMjasa meM par3a gaye kauna sarvajJa hai? kauna jJAnI hai? vizva meM mere atirikta na koI aura socane lage-'kyA brahmA, viSNu, maheza, indra, candra, sUrya, varuNa sarvajJa hai aura na koI jnyaanii| deza ke sAre jJAniyoM/vidvAnoM ko to maine hI to sAkSAt rUpa meM nahIM baiThe haiM? nahIM, zAstrokta lakSaNAnusAra zAstrArtha meM parAjita kara diyA thA, koI zeSa nahIM bacA thaa| phira yaha inameM se yaha eka bhI nahIM haiN| phira yaha kauna haiM? aisI anupameya evaM nayA sarvajJa kahA~ se paidA ho gyaa| yaha mahAvIra nAma bhI maiMne pahale kabhI asAdhAraNa zAnta mukha mudrA to vItarAga kI hI ho sakatI hai| to, vidvata khaNDa/114 zikSA-eka yazasvI dazaka
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ kyA yahI sarvajJa haiM? aise aizvarya sampanna sarvajJa kI to maiM svapna meM bhI kalpanA nahIM kara sakatA thA / vastutaH yadi yahI sarvajJa haiM to maiMne yahA~ tvarA meM Akara bahuta bar3I galatI kI hai| meM to inake samakSa tejohIna ho gayA hU~ maiM isake sAtha zAstrArthaM kaise kara paauuNgaa| mai vApasa bhI nahIM lauTa sakatA lauTa jAtA hU~ to Aja taka kI samupArjita apratima nirmala yazokIrti miTTI meM mila jaaegii| to maiM kyA karU~?" indrabhUti isa prakAra kI udheDabuna meM saMlagna the| usI samaya antaryAmI sarvajJa mahAvIra ne apanI yojanagAminI vANI se sambodhita karate hue kahA- "bho indrabhUti gautama! tuma A gaye ?" apanA nAma sunate hI indrabhUti cauMka pdd'e| are! inhoMne merA nAma kaise jAna liyA ? merI to inake sAtha koI jAna-pahacAna bhI nahIM hai, koI pUrva paricaya bhI nahIM hai / aha~ pratAr3ita hone se punaH saMkalpa-vikalpa kI dolA meM Dolane lge| cAhe maiM kisI ko na jAnUM, para mujhe kauna nahIM jAnatA ? sUrya kI pahacAna kise nahIM hotI? mere agAdha vaiduSya kI dhAka sAre deza meM amiTa rUpa se chAI huI hai, khair| sandeha-nivAraNa- mere mana meM prArambha se hI yaha saMzaya zalya kI taraha rahA hai ki 'pA~ca bhUtoM kA samUha hI jIva hai athavA cetanA zakti sampanna jIva tatva koI anya hai|' maiM aneka zAstroM kA adhyetA hU~, phira bhI isa viSaya meM prAmANika nirNaya para nahIM pahu~ca pAyA huuN| yadi mere isa saMzaya kA ye nivAraNa kara deM to maiM inheM sarvajJa mAna lU~gA aura sarvadA ke lie inako apanA luuNgaa| atizaya jJAnI mahAvIra ne indrabhUti ke manogata bhAvoM ko samajhakara tatkAla hI kahA he gautama! tumheM yaha saMdeha hai ki jIva hai yA nahIM ? yaha tumhArA saMzaya veda/ bRhadAraNya upaniSad kI zruti - "vijJAnaghana evaitebhyo bhUtebhyaH samutthAya tAnyevAnu vinazyati, na ca pretya saMjJAsti" para AdhArita hai| arthAt ina bhUtoM se vijJAnaghana samutthita hotA hai aura bhUtoM ke naSTa ho jAne para vaha bhI naSTa ho jAtA hai| paraloka jaisI koI cIja nahIM hai| 1 mahAvIra ne puna: spaSTa karate hue kahA - isa zrutipada kA vAstavika artha na samajhane ke kAraNa hI tumheM yaha bhrAnti huI hai| isakA vastutaH artha yaha hai ki AtmA meM prati samaya naI-naI jJAna paryAyoM kI utpatti hotI hai aura pUrva kI paryAyeM vilIna ho jAtI haiM jaise ghaTa kA cintana karane para cetanA meM ghaTa rUpa paryAya kA AvirbhAva hotA hai aura dUsare kSaNa paTa kA dhyAna karane para ghaTa rUpa paryAya naSTa ho jAtI hai aura paTa rUpa paryAya utpanna ho jAtI hai| Akhira ye jJAna rUpa cetana paryAyeM kisI sattA kI hI hoMgI ? yahA~ bhUta zabda kA artha pRthvI, Apa, tejas Adi pA~ca bhUtoM se na hokara jar3a-cetana rUpa samasta jJeya padArthoM se hai| jaise zikSA eka yazasvI dazaka prANa ke nikala jAne para pA~ca bhUta to jyoM ke tyoM bane rahate haiN| tuma hI vicAra karo ki vaha kauna sI sattA hai jisake nikala jAne se paMca bhUtAtmaka kAyA nizceSTa ho jAtI hai tathA indriyA~ sAmarthyahIna ho jAtI haiN| indrabhUti cetanA zakti citta rUpa hai vaha maraNadharmA nahIM hai| zarIra ke naSTa hone se cetanA naSTa nahIM hotI hai| punaH, vicAraka ke AdhAra para hI vicAra kI sattA hai| yadi vicAra hai to vicAraka hogA hii| apane astitva ke prati sandehazIla honA yaha bhI eka vicAra hai aura yaha vicAra koI vicArazIla sattA hI kara sakatI hai, ataH AtmA kI sattA to svayaM siddha hai ghaTa yaha nahIM socatA kI merI sattA hai yA nahIM ? ataH tumhArI zaMkA hI AtmA ke astitva ko siddha karatI hai| phira tumhAre veda-zrutiyoM ke pramANoM se bhI yaha spaSTataH siddha hotA hai ki jIva kA svatantra astitva hai| dIkSA - sarvajJa mahAvIra ke mukha se isa tarka pradhAna aura prAmANika vivecanA ko sunakara indrabhUti ke manaH sthita saMzaya zalya pUrNataH naSTa ho gayA / antara mAnasa sphaTikavat vizuddha ho gayA aura prabhu ko vAstavika sarvajJa mAnakara, natamastaka evaM karabaddha hokara kahA - 'svAmin! maiM isI kSaNa se ApakA ho gayA huuN| aba Apa mujhe pAMca sau ziSyoM ke parivAra ke sAtha apanA ziSya banAkara hamAre jIvana ko saphala banAveM / ' prabhu ne usI samaya IsvI pUrva 557 meM vaizAkha sudi 11 ke dina pacAsa varSIya indrabhUti ko apane chAtraparivAra ke sAtha pravrajyA pradAna kara apanA prathama ziSya ghoSita kiyaa| anya 10 yajJAcAryoM kI dIkSA - "indrabhUti chAtra parivAra sahita sarvajJa mahAvIra kA ziSyatva aMgIkAra kara niryatha / zramaNa bana gaye haiN|" saMvAda bijalI kI taraha yajJa maNDapa meM pahu~ce to zeSa dasoM yAjJika AcArya kiMkartavyavimUr3ha se ho gye| sahasA unako isa saMvAda para vizvAsa hI nahIM huaa| ve kalpanA bhI nahIM kara pAte the ki deza kA indrabhUti jaisA apratima durdharSa diggaja vidvAna jo sarvadA aparAjeya rahA vaha kisI nirgrantha se parAjita kara usakA ziSya bana sakatA hai| saba hataprabha se ho gaye / kintu, agnibhUti cupa na raha sakA aura vaha Aga-babUlA hokara, apane agraja ko bandhana se chur3Ane ke lie apane chAtra samudAya ke sAtha mahAvIra se zAstrArtha karane ke liye garva ke sAtha samavasaraNa kI ora cala pdd'aa| mahAvIra ke samakSa pahu~cate hI usane bhI apanI zaMkA kA samAdhAna hRdayaMgama kara chAtra parivAra sahita unakA ziSyatva svIkAra kara liyaa| isa prakAra kramazaH vAyubhUti Adi navoM karmakANDI udbhaTa vidvAn mahAvIra ke pAsa pahu~ce aura unase apanIapanI zaMkAoM kA samAdhAna prApta kara apane chAtra parivAra sahita prabhu ke ziSya bana gaye / - vidvata khaNDa 115
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaNadhara-pada-Avazyaka cUrNi aura mahAvIra caritra ke anusAra indrabhUti Adi gyAraha vidvAn AcArya prabhu kA ziSyatva aMgIkAra karane ke pazcAt kramaza: bhagavAna mahAvIra ke samakSa kucha dUra para aMjalibaddha nata-mastaka hokara khar3e ho ge| usa samaya kucha kSaNoM ke liye devoM ne vAdya ninAda banda kiye ora jagadvandya mahAvIra ne apane kara-kamaloM se unake ziroM para saugandhika ratna cUrNa DAlA aura indrabhUti Adi saba ko sambondhita kareta hue kahA-"maiM tuma saba ko tIrtha kI anujJA detA hU~, gaNadhara pada pradAna karatA huuN|' isa prakAra bhagavAn ne apane tIrtha/ saMgha kI sthApanA kara gyAraha gaNadhara ghoSita kiye| inameM prathama gaNadhara indrabhUti gautama the| gyAraha AcAryoM kA vizAla ziSya samudAya unhIM kA rahA, jinakI kula saMkhyA 4400 thii| dvAdazAMgI kI racanA ziSyatva aMgIkAra karane ke pazcAt gaNadhara indrabhUti zramaNa bhagavAna mahAvIra ke samIpa Aye aura savinaya vandanA namaskAra ke pazcAt jijJAsA pUrvaka prazna kiyA -- "bhaMte kiM tttvm| bhagavan! tattva kyA hai?" mahAvIra ne kahA - "uppannei vA'' utpAda/utpanna hotA hai| isa uttara se indrabhUti kI jijJAsA zAnta nahIM huii| ve socane lage ki yadi utpanna hI utpanna hotA rahA to sImita pRthvI meM usakA samAveza kaise hogA? ata: puna: prazna kiyA - "bhaMte! kiM tattvam' bhagavan! tattva kyA hai? mahAvIra ne kahA - "bigayei vA' vigaya naSTa hotA hai| indrabhUti kA mAnasa puna: saMzayazIla ho utthaa| socane lage - yadi vigaya hI vigaya hogA, to eka dina saba naSTa ho jAegA, saMsAra pUrNata: rikta ho jaaegaa| ata: saMzaya-nivAraNa hetu punaH prazna kiyA "bhaMte! kiM tttvm|' bhagavan ! tattva kyA hai? puna: mahAvIra ne uttara diyA - "dhuetti vA" dhruva /zAzvata rahatA hai| yaha uttara sunate hI indrabhUti ko samAdhAna mila gayA, unakA saMzaya dUra ho gyaa| isa tripadI kA niSkarSa yaha hai ki payAya dRSTi meM pratyeka vastu meM utpAda aura vyaya/nAza hotA hai, kintu dravya dRSTi se jo kucha hai vaha dhruva hai, nitya hai, zAzvata hai| yaha tripadI pratyeka padArtha/vastu para ghaTita hotI hai| vizva meM aisA koI padArtha nahIM hai ki jisa para yaha ghaTita na ho| pratyeka sat vastu dravya rUpa se sadaiva nitya hai, zAzvata hai| dravya yadi dravya rUpatA kA parityAga kara de, to jIva jIva nahIM raha sakatA aura ajIva ajIva nahIM raha sktaa| yadi sat asat rUpa meM pariNata ho jAe to sArI vyavasthA gar3abar3A jaaegii| cetana ho athavA jar3a, kintu isa sImA rekhA kA koI ullaMghana nahIM kara sktaa| jaise dekhiye - eka ghar3A hai, vaha phUTa gyaa| ghaTa kA rUpa naSTa ho gayA, ThIkariyoM ke rUpa meM utpatti ho gaI, para usakI miTTI dhruva hai| miTTI pahale bhI thI aura aba bhI hai| puna: dekhiye - dUdha kA rUpa vinaSTa hone para dadhi rUpa kI utpatti hai, tadapi gorasa kAyama rahatA hai, zAzvata rahatA hai| isa tripadI ko hRdayaMgama kara, cintana-manana pUrvaka avagAhana kara, indrabhUti ne isI tripadI ko mAdhyama banAyA aura bhagavAn ne jojo artha prakaTa kiye una saba ko sUtra-baddha kara dvAdazAMgI gaNipiTaka kI racanA kii| isIlie zAstroM meM gaNadharoM ko dvAdazAMgI nirmAtA kahA jAtA hai| gaNadhara-pada - jisa prakAra pratyeka prANI tIrthaMkara nAma karma kA bandha nahIM kara pAtA, virale vyakti ho bIsa sthAnaka ke padoM kI viziSTatama evaM utkaTa sAdhanA kara tIrthaMkara nAma-karma kA upArjana karate haiM vaise hI sAmAnya prANI gaNadhara nAma-karma kA bandha nahIM kara pAtA, apitu ine-gine utkRSTatama sAdhaka hI bIsa sthAnaka padoM kI utkaTa ArAdhanA/anuSThAna kara gaNadhara nAma-karma kA upArjana karate haiN| isa pada kI prApti aneka bhavoM se samupArjita mahApuNya ke udaya meM Ane para hI hotI hai| jisa prakAra tIrthaMkara pada viziSTa atizayoM kA bodhaka hai usI prakAra gaNadhara pada bhI viziSTa atizayoM/ labdhisiddhiyoM kA dyotaka hai| indrabhUti kI aneka janmoM kI utkRSTa sAdhanA thI ki isa bhava meM usa prakRSTa puNyarAzi ke udaya meM Ane ke kAraNa dIkSA grahaNa karate hI tIrthaMkara mahAvIra ke prathama gaNadhara aura dvAdazAMgI nirmAtA banane kA avicala saubhAgya prApta kara ske| indrabhUti kA vyaktitva- dIkSA grahaNa karane ke pazcAt gautama ne pratijJA kI ki yAvajjIvana maiM SaSTha bhakta tapa karUMgA, arthAt binA cUka/antarAla ke do dina kA upavAsa, eka dina ekAsana meM pAraNA (eka samaya bhojana) aura puna: do dina kA upavAsa karatA rhuuNgaa| aura, ve apramatta hokara utkaTa saMyama patha/sAdhanA mArga para calane lge| ve pratidina bhagavAna mahAvIra kI eka prahara dharmadazanA ke pazcAt samavasaraNa meM siMhAsana ke pAda-pITha para baiTha kara eka prahara taka dezanA dete| gautama kI viziSTa jIvanacaryA, duSkara sAdhanA aura bahumukhI vyaktitva kA varNana bhagavatIsUtra aura upAsakadazAMga sUtra meM isa prakAra prApta hotA hai : vidvata khaNDa/116 zikSA-eka yazasvI dazaka
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ ' zramaNa bhagavAna mahAvIra ke jyeSTha antevAsI gautama gautrIya indrabhUti nAmaka anagAra ugra tapasvI the| dIpta tapasvI karmoM ko bhasmasAta karane meM agni ke samAna pradIptatapa karane vAle the / tapta tapasvI the arthAt jinakI deha para tapazcaryA kI tIvra jhalaka vyApta thI jo kaThora evaM vipula tapa karane vAle the jo urAla prabala sAdhanA meM sazakta the dhAraguNa-parama uttama jinakI dhAraNa karane meM adbhuta zakti cAhie aise guNoM ke dhAraka the| prabala tapasvI the| kaThora brahmacarya ke pAlaka the| daihika sAra sambhAla yA sajAvaTa se rahita the| vizAla tejolezyA ko apane zarIra ke bhItara sameTe hue the jJAna kI apekSA se caturdaza pUrvadhArI aura cAra jJAna mati, zruta, avadhi aura manaparyaMta jJAna ke dhAraka the sarvAkSara sannipAta jaisI vividha (28) labdhiyoM ke dhAraka the| mahAn tejasvI the / ve bhagavAn mahAvIra se na atidUra aura na ati samIpa UrdhvajAnu aura adho sira hokara baiThate the dhyAna koSTaka arthAta saba aura se mAnasika kriyAoM kA avarodha kara apane dhyAna ko eka mAtra prabhu ke caraNAravinda meM kendrita kara baiThate the| bele bele nirantara tapa kA anuSThAna karate hue saMyamArAdhanA tathA tanmUlaka anyAnya tapazcaraNoM dvArA apanI AtmA ko bhAvita / saMskArita karate hue vicaraNa karate the| - - prathaNa prahara meM svAdhyAya karate the| dUsare prahara meM dezanA dete the; dhyAna karate the| tIsare prahara meM pAraNe ke dina atvarita, sthiratA pUrvaka, anAkula bhAva se mukhavastrikA, vastrapAtra kA pratilekhana / pramArjana kara, prabhu kI anumati prApta kara nagara yA grAma meM dhanavAn, nirdhana aura madhyama kuloM meM kramAgata kisI bhI ghara ko chor3e binA bhikSAcaryA ke lie jAte the| apekSita bhikSA lekara, svasthAna para Akara, prabhu ko prApta bhikSA dikhAkara aura anumati prApta kara gocarI/ bhojana karate the| * isa prakAra hama dekhate haiM ki indrabhUti atizaya jJAnI hokara bhI parama guru bhakta aura Adarza ziSya the| jJAtAdharmakathA meM Arya sudharma ke nAmollekha ke sAtha jo gaNadharoM ke viziSTa guNoM kA varNana kiyA gayA hai unameM gaNadhara indrabhUti kA bhI samAveza ho jAtA hai| varNana isa prakAra hai : "ve jAti sampanna (uttama mAtRpakSa vAle the| kula sampanna (uttama pitRpakSa vAle) the| balavAna, rUpavAna, vinayavAna, jJAnavAna, kSAyika, * samyakRtva, sampanna, sAdhana sampanna the| ojasvI the| tejasvI the| varcasvI the yazasvI the| krodha, mAna, mAyA, lobha para vijaya prApta kara cuke the| indriyoM kA damana kara cuke the| nidrA aura parISoM ko jItane vAle the jIvita rahane kI kAmanA aura mRtyu ke bhaya se rahita the| utkaTa tapa karane vAle the| utkRSTa saMyama ke dhAraka the| karaNa sattarI aura caraNa sattarI kA pAlana karane meM aura indriyoM kA nigraha karane. vAloM meM pradhAna the| Arjava, mArdava, lAghava / kauzala, kSamA, gupti aura " zikSA - eka yazasvI dazaka nirlobhatA ke dhAraka the| vidyA prajJapti Adi vidyAoM evaM mantroM ke dhAraka the| prazasta brahmacarya ke pAlaka the / veda aura naya zAstra ke niSNAta the| bhAMti-bhAMti ke abhigraha karane meM kuzala the| utkRSTatama satya, zauca, jJAna, darzana aura cAritra ke dhAraka/ pAlaka the| ghora parISoM ko sahana karane vAle the dhAra tapasvI/ sAdhaka the| utkRSTa brahmacarya ke pAlaka the| zarIra saMskAra ke tyAgI the / vipula tejAlezyA ko apane zarIra meM samAviSTa karake rakhane vAle the caudaha pUrvI ke jJAtA the aura cAra jJAna ke dhAraka the|" praznottara gautama jaba " UrdhvajAnu adhaH ziraH" Asana se dhyAna koSTaka / dhyAna meM baiTha jAte the arthAt bahirmukhI dvAroM / vicAroM ko banda kara antara meM cintanazIla ho jAte the, usa samaya dharmadhyAna aura zukladhyAna kI sthiti meM unake mAnasa meM jo bhI prazna utpanna hote the, jo kucha bhI jijJAsAeM ubharatI thIM, kautuhala jAgRta hotA thA, to ve apane sthAna se uThakara bhagavAn ke nikaTa jAte, vandana- namaskAra karate aura vinayAvanata hokara zAnta svara meM pUchate bhagavan! inakA rahasya kyA hai? isa prasaMga kA sundaratama varNana bhagavatI sUtra meM prApta hotA haiM dekhiye "tatpazcAt jAtazrAddha ( pravRtta huI zraddhA vAle), jAta saMzaya, jAta kautUhala, samutpanna zraddhA vAle, samutpanna saMzaya vAle, samutpanna kutUhala vAle gautama apane sthAna se uThakara khar3e hote haiN| utthita hokara jisa ora zramaNa bhagavAna mahAvIra haiM usa ora Ate haiN| unake nikaTa Akara prabhu kI unakI dAhinI ora se prArambha karake tIna bAra pradakSiNA karate haiN| phira vandana- namaskAra karate haiN| namana kara ve na to bahuta pAsa aura na bahuta dUra bhagavAn ke samakSa vinaya se lalATa para hAtha jor3e hue, bhagavAn ke vacana zramaNa karane kI icchA se unakI paryupAsanA karate hue isa prakAra bole|" aura, mahAvIra " he gautama!" kaha kara unakI jijJAsAoM saMzayoM, zaMkAoM kA samAdhAna karate haiN| gautama bhI apanI jijJAsA kA samAdhAna prApta kara, kRta katya hokara bhagavAn ke caraNoM meM punaH vinayapUrvaka kaha uThate haiM "sevaM bhaMte! sevaM bhaMte! tahameyaM bhaMte!" arthAt prabho! Apane jaisA kahA hai vaha ThIka hai, vaha satya hai / maiM usa para zraddhA evaM vizvAsa karatA huuN| prabhu ke uttara para zraddhA kI yaha anugUMja vastuta: praznottara kI eka Adarza paddhati hai| - svayaM cAra jJAna ke dhAraka aura aneka vidyAoM ke pAraMgata hone para bhI gautama apanI jijJAsA ko zAnta karane, naI-naI bAteM jAnane aura apanI zaMkAoM kA nivAraNa karane ke liye svayaM ke pANDitya/jJAna kA upayoga karane ke sthAna para prabhu mahAvIra se hI prazna pUchate the / vidvata khaNDa / 117 -
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ prazna choTA ho yA moTA, sarala ho yA kaThina, isa loka sambandhI ho yA paraloka sambandhI, vartamAna kAlIna ho yA bhUta-bhaviSyakAla se sambandhita dUsare se sambandhita ho yA svayaM se sambandhita eka-eka ke sambandha meM bhagavAn ke zrImukha se samAdhAna prApta karane meM hI gautama Ananda kA anubhava karate the| vastutaH ina praznoM ke pIche eka rahasya bhI chipA huA hai| jJAnI gautama ko prazna karane yA samAdhAna prApta karane kI tanika bhI AvazyakatA nahIM thii| ve to prazna isaliye karate the ki isa prakAra kI jijJAsAe~ anekoM mAnasa meM hotI haiM kintu pratyeka zrotA prazna pUcha bhI nahIM pAtA yA prazna karane kA usameM sAmarthya nahIM hotA / isIlie gautama apane mAdhyama se zrotAgaNoM ke mana sthita zaMkAoM kA samAdhAna karane ke lie hI praznottaroM kI paripATI calAte the, aisI merI mAnyatA hai| vidyamAna AgamoM meM candraprajJapti, sUryaprajJapti, jambUdvIpa prajJapti Adi kI racanA to gautama ke praznoM para hI AdhArita hai| vizAlakAya paMcama aMga vyAkhyA prajJapti (prasiddha nAma bhagavatI sUtra ) jisameM 36000 prazna saMkalita haiM unameM se kucha praznoM ko chor3akara zeSa sAre prazna gautama kRta hI haiN| gautama ke prazna, carcA evaM saMvAdoM kA vivaraNa itanA vistRta hai ki usakA vargIkaraNa karanA bhI sarala nahIM hai| bhagavatI, aupapAtika, vipAka, rAja- praznIya, prajJApanA Adi meM vividha viSayaka itane prazna haiM ki inake vargIkaraNa ke sAtha vistRta sUcI banAI jAya to kaI bhAgoM meM kaI zodha-prabandha taiyAra ho sakate hai / sAmAnyatayA gautama-kRta praznoM ko cAra vibhAgoM meM bAMTa sakate haiM:1. adhyAtma, 2. karmaphala, 3. loka aura 4. sphuTa / prathama adhyAtma-vibhAga meM ina praznoM ko le sakate haiM AtmA, sthiti, zAzvata azAzvata, jIva, karma, kaSAya, lezyA, jJAna, jJAnaphala, saMsAra, mokSa, siddha aadi| inameM kezI zramaNa aura udakaper3hA ke saMvAda bhI sammilita kara sakate haiN| dUsare vibhAga meM kisI ko sukhI, kisI ko duHkhI, kisI ko samRddhi-sampanna aura kisI nipaTa nirdhana ko dekhakara usake zubhAzubha karmoM ko jAnakArI Adi grahaNa kara sakate haiN| tIsare vibhAga meM lokasthiti, paramANu, deva, nAraka, SaTkAya jIva, ajIva, bhASA, zarIra Adi aura sauramaNDala ke gati viSayaka Adi le sakate haiN| : cauthe vibhAga meM sphuTa praznoM kA samAveza kara sakate haiN| udAharaNa ke taura para sAmAnya se do praznottara prastuta haiM bhagavan! kyA lAghava, alpa icchA, amUrcchA, anAsakti aura apratibaddhatA, ye zramaNa-nirganthoM ke liye prazasta haiM ? prazna - vidvata khaNDa 118 uttara- hA~, gautama! lAghava yAvat apratibaddhatA zramaNa nirgandhoM ke liye prazasta / zreyaskara hai| prazna kyA kAMkSA pradoSa kSINa hone para zramaNa- nirgandha antakara athavA carama zarIrI hotA hai? athavA pUrvAvasthA meM adhika mohagrasta hokara viharaNa kare aura phira saMvRtta hokara mRtyu prApta kare to tatpazcAt vaha siddha, buddha, mukta hotA hai, bAvat saba duHkhoM kA anta karatA hai? uttara- gautama! kAMkSA-pradoSa naSTa ho jAne para zramaNa-nirmantha yAvat saba duHkhoM kA anta karatA hai| (bhagavatI sUtra 9 zataka, 9 uddezaka, sUtra - 17, 19) AgamoM meM gautama se sambandhita aMza Agama-sAhitya meM gaNadhara gautama se sambandhita prasaMga bhI bahulatA se prApta hote haiM, unameM se katipaya saMsmaraNIya prasaMga yahAM prastuta haiM / Ananda zrAvaka : prabhu mahAvIra ke tIrtha ke gaNAdhipati evaM sahasvAdhika ziSyoM ke gurU hote hue bhI gaNadhara gautama gocarI / bhikSA ke liye svayaM jAte the| eka samaya kA prasaMga hai : prabhu vANijya grAma pdhaare| tIsare prahara meM bhagavAn kI AjJA lekara gautama bhikSA ke liye nikale aura gaveSaNA karate hue gAthApati Ananda zrAvaka ke ghara pahu~ce / Ananda zrAvaka bhagavAn mahAvIra kA prathama zrAvaka thaa| upAsaka ke bAraha vratoM kA pAlana karate hue gyAraha pratimAe~ bhI vahana kI thiiN| jIvana ke antima samaya meM usane AjIvana anazana grahaNa kara rakhA thaa| usa sthiti meM gautama unase milane ge| Ananda ne zraddhA-bhakti pUrvaka namana kiyA aura pUchA prabho kyA gRhavAsa meM ! rahate hue gRhastha ko avadhijJAna utpanna ho sakatA hai ? gautama - ho sakatA hai| Ananda - bhagavan! mujhe bhI avadhijJAna huA hai| maiM pUrva, pazcima, dakSiNa dizAoM meM pAMca sau pAMca sau yojana taka lavaNa samudra kA kSetra, uttara meM himavAna parvata, Urdhva dizA meM saudharma kalpa aura adho dizA meM prathama naraka bhUmi taka kA kSetra dekhatA huuN| gautama - gRhastha ko avadhijJAna utpanna ho sakatA hai, kintu itanA vizAla nahIM / tumhArA kathana bhrAntiyukta evaM asatya hai| ataH asatbhASaNa pravRtti kI AlocanA / prAyazcitta kro| Ananda-bhagavan! kyA satya kathana karane para prAyazcitta grahaNa karanA par3atA hai ? gautama nhiiN| Ananda - to, bhagavana ! satya bhASaNa para AlocanA kA nirdeza karane vAle Apa hI prAyazcita kreN| - zikSA eka yazasvI dazaka
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ - Ananda kA ukta kathana sunakara gautama asamaMjasa meM par3a gye| ke pAsa phuNce| jyohi zAla mahAzAla aura pAMcoM munigaNa kevaliye svayaM ke jJAna kA upayoga kiye binA hI tvarA se prabhu ke pAsa Aye kI pariSada meM jAne lage to gautama ne una sabako rokate/samboMdhita aura sArA ghaTanAkrama usake sanmukha prastuta kara pUchA - karate hue kahA - "pahale trilokInAtha bhagavAna kI vandanA kreN|" bhagavan! ukta AcaraNa ke liye zramaNopAsaka Ananda ko usI kSaNa bhagavAna ne kahA - gautama! ye saba kevalI ho cuke AlocanA karanI cAhie yA mujhe? haiM, ata: inakI AzAtanA mata kro| mahAvIra ne kahA - gautama! gAthApati Ananda ne satya kahA hai, zaMkAkula mAnasa - ata: tuma hI AlocanA karo aura zramaNopAsaka Ananda se kSamA gautama ne unase kSamAyAcanA kI; kintu unakA mana adhIratA yAcanA bhii| vaza Akula-vyAkula ho uThA aura sandehoM se bhara gayA ve socane gautama 'tathAstu' kaha kara, lAI huI gocarI kiye binA hI ulaTe lage- "mere dvArA dIkSita adhikAMzata: ziSya kevalajJAnI ho cuke haiM, pairoM se lauTe aura Ananda zrAvaka se apane kathana para kheda prakaTa karate parantu mujhe abhI taka kevalajJAna nahIM huaa| kyA maiM siddha pada prApta hue kSamA yAcanA kii| -- upAsakadazA a0 1sU. 80 se 87 nahI kara pAU~gA?" "mokSe bhave ca sarvatra ni:spRho munisattamaH" isa ghaTanA se eka tathya ubharatA hai ki gurU gautama kitane mokSa aura saMsAra donoM ke prati pUrNa rUpeNa ni:spRha/anAsakta rahane nizchala, nirmala, nirmada, nirabhimAnI the| unheM tanika bhI saMkoca kA vAle gautama bhI maiM carama zarIrI (isI deha se mokSa jAne vAlA) hU~ anubhava nahIM huA ki maiM prabhu kA prathama gaNadhara hokara eka upAsaka yA nahIM", sandeha-dolA meM jhUlane lge| ke samakSa apanI bhUla kaise svIkAra karU~ evaM zrAvaka se kaise kSamA ekadina gautama svAmI kahIM bAhara/anyatra gaye hue the, usa maaNguu| yaha unake sAdhanA kI, nirabhimAnatA kI kasauTI/agni parIkSA samaya bhagavAna mahAvIra ne apanI dharmadezanA meM aSTApada tIrtha kI thI, jisameM ve khare utre| mahimA kA varNana karate hue kahA- 'jo sAdhaka svayaM kI aSTApada tIrtha yAtrA kI pRSTha-bhUmi Atmalabdhi ke bala para aSTApada parvata para jAkara caityastha jinazAla, mahAzAla, gAgali - bimboM kI vandanA kara, eka rAtri vahIM nivAsa kare, to vaha uttarAdhyayana sUtra ke drumapatraka nAmaka dazaveM adhyayana kI TIkA nizcayata: mokSa kA adhikArI banatA hai aura isI bhava meM mokSa ko karate hue TIkAkAroM ne likhA hai : prApta karatA hai|' pRSThacampA nagarI ke rAjA the zAla aura yuvarAja the mhaashaal| bAhara se lauTane para devoM ke mukha se jaba unhoMne ukta mahAvIra donoM bhAI the| inakI bahana kA yazasvatI, bahanoI kA piThara aura vANI ko sunA to unake citta ko kiMcita santuSTi kA anubhava huaa| bhAnaje kA nAma gAgali thaa| 'carama zarIrI hU~ yA nahI" parIkSaNa kA mArga to milA, kyoM na bhagavAna mahAvIra kI dezanA sunakara donoM bhAiyoM - zAla parIkSaNa karU~? sarvajJa kI vANI zata-pratizata vizuddha svarNa hotI hai, mahAzAla ne dIkSA grahaNa karalI thI aura kAMpilyapura se apane bhAnaje isameM zaMkA ko sthAna hI kahA~ ?" gAgali ko bulavAkara rAjapATa sauMpa diyA thaa| rAjA gAgalI ne apane aSTApada tIrtha kI yAtrA - mAtA-pitA ko bhI pRSThacampA bulavA liyA thaa| __ tatpazcAt gautama bhagavAna ke pAsa Aye aura aSTApada tIrtha yAtrA ekadA bhagavAna campAnagarI jA rahe the| tabhI zAla aura mahAzAla karane kI anumati caahii| bhagavAna ne bhI gautama ke mana meM sthita ne svajanoM ko pratibodhita karane ke liye pRSThacampA jAne kI icchA mokSa-kAmanA jAnakara aura vizeSa lAbha kA kAraNa jAnakara yAtrA kI vyakta kii| prabhu kI AjJA prApta kara gautama svAmI ke netRtva meM anumati pradAna kii| gautama harSotphala hokara aSTApada kI yAtrA ke anumAta pradAna zramaNa zAla aura mahAzAla pRSThacampA gye| vahA~ ke rAjA gAgali aura laya calA usake mAtA-pitA (yazasvatI, piThara) ko pratibodhita kara dIkSA zIlAMkAcArya (10vIM zatAbdI) ne cauppannamahApuruSa cariyaM (pRSTha pradAna kii| pazcAta ve saba prabhu kI sevA meM cala pdd'e| mArga meM ___323) ke anusAra bhagavAna mahAvIra ne 1500 tApasoM ko pratibodha calate-calate zAla aura mahAzAla gautama svAmI ke guNoM kA cintana dene ke liye gautama ko aSTApada tIrtha kI yAtrA karane kA nirdeza diyA aura gAgali tathA usake mAtA-pitA zAla evaM mahAzAla muniyoM kI / aura gautama jina-bimboM ke darzanoM kI umaMga lekara cala pdd'e| paropakAritA kA cintana karane lge| adhyavasAyoM kI pavitratA bar3hane guru gautama AtmA-sAdhanA se prApta cAraNa labdhi Adi aneka lagI aura pAMcoM nirgranthoM ne kevalajJAna prApta kara liyaa| sabhI bhagavAna labdhiyoM ke dhAraka the, Akasmika bala evaM cAraNalabdhi (AkAza zikSA-eka yazasvI dazaka vidvata khaNDa/119
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ meM gamana karane kI zakti) se ve vAyuvega kI gati se kucha hI kSaNoM idhara, gautama svAmI ne "mana ke manoratha phaleM ho' aise ulAsa meM aSTApada kI upatyakA meM pahu~ca gye| se aSTApada parvata para cakravartI bharata dvArA nirmApita evaM toraNoM se idhara kauDinya, dina (datta) aura zaivAla nAma ke tIna tApasa bhI suzobhita tathA indrAdi devatAoM se pUjita-arcita nayanAbhirAma 'isI bhava meM mokSa-prApti hogI yA nahIM' kA nizcaya karane hetu apane- caturmukhI prAsAda/mandira meM praveza kiyaa| nija-nija kAya / dehamAna apane pAMca sau-pAMca sau tApasa ziSyoM ke sAtha aSTApada parvata para ke anusAra cAroM dizAoM meM 4, 8, 10, 2 kI saMkhyA meM car3hane ke liye kliSTa tapa kara rahe the| virAjamAna caubIsa tIrthaMkaroM ke ratnamaya bimboM ko dekhakara unakI / inameM se kauDinya upavAsa ke anantara pAraNA kara phira upavAsa roma-rAji vikasita ho gaI aura harSotphulla nayanoM se darzana kiye| karatA thaa| pAraNA meM mUla, kanda Adi kA AhAra karatA thaa| vaha zraddhA-bhakti pUrvaka vandana-namana, bhAvArcana kiyaa| madhura evaM gambhIra aSTApada parvata para car3hA avazya, kintu eka mekhalA/sopanA se Age svaroM meM tIrthaMkaroM kI stavanA kii| darzana-vandana ke pazcAt sandhyA . na jA sakA thaa| ho jAne ke kAraNa tIrtha-mandira ke nikaTa hI eka saghana vRkSa ke nIce dina (datta) tApasa do-do upavAsa kA tapa karatA thA aura pAraNA zilA para dhyAnastha hokara dharma jAgaraNa karane lge| meM nIce par3e hue pIle patte khA kara rahatA thaa| vaha aSTApada kI dusarI vajrasvAmI ke jIva ko pratibodha - mekhalA taka hI pahu~ca pAyA thaa| dharma-jAgaraNa karate samaya aneka deva, asura aura vidyAdhara vahA~ zaivAla tApasa tIna-tIna upavAsa kI tapasyA karatA thaa| pAraNA Aye, unakI vandanA kI aura gautama ke mukha se dharmadezanA bhI meM sUkhI zaivAla (sevAra) khA kara rahatA thaa| vaha aSTApada kI tIsarI sunakara kRtakRtya hue| mekhalA hI car3ha pAyA thaa| isI samaya zakra kA dizApAlaka vaizramaNa deva, (zIlAMkAcArya ke tIna sopAna (pagothiyoM) se Upara car3hane kI unameM zakti nahIM anusAra gandharvarati nAmaka vidyAdhara) jisakA jIva bhaviSya meM thii| parvata kI ATha mekhalAyeM thii| antima/agrima mekhalA taka kaise dazapUrvadhara vajra svAmI banegA, tIrtha kI vandanA karane aayaa| pulakita pahu~cA jAe? isI udher3abuna meM ve sabhI tApasa cintita the| bhAva se deva-darzana kara gautama svAmI ke pAsa AyA aura bhakti pUrvaka itane meM una tapasvI janoM ne gautama svAmI ko udhara Ate dekhaa| vandana kiyaa| guru gautama ke sugaThita, sudRDha, sabala evaM hRSTapuSTa zarIra inakI kAnti sUrya ke samAna tejodIpta thI aura zarIra sapramANa evaM ko dekhakara vicAra karane lagA- "kahA~ to zAstra-varNita kaThora bharAvadAra thaa| madamasta hAthI kI cAla se calate hue A rahe the| unheM tapadhArI zramaNoM ke durbala, kRzakAya hI nahIM, apitu asthi-paMjara kA dekhakara tApasagaNa UhApoha karane lage "hama mahAtapasvI aura dubale- ulekha aura kahA~ yaha hRSTapuSTa evaM tejodhArI zramaNa! aisA sukumAra patale zarIra vAle bhI Upara na jA sake, to yaha sthUla zarIra vAlA zarIra to devoM kA bhI nahIM hotA! to, kyA yaha zAstrokta munidharma kA zramaNa kaise car3ha pAegA?" pAlana karatA hogA? yA kevala paropadezaka hI hogA?" ve tapasvI zaMkA-kuzaMkA ke ghere meM par3e hue soca hI rahe the ki guru gautama usa deva ke mana meM utpanna bhAvoM/vicAroM ko jAna gae itane meM hI garU gautama karoliyA ke jAla ke samAna cAroM tarapha aura usakI zaMkA ko nirmUla karane ke liye puNDarIka kaNDarIka kA phailI huI Atmika-bala rUpI sUrya kiraNoM kA AdhAra lekara jIvana-caritra (jJAtA dharma kathA 16 vAM adhyayana) sunAyA aura usake jaMghAcAraNa labdhi se vega ke sAtha kSaNa mAtra meM aSTApada parvata kI mAdhyama se batalAyA - mahAnubhAva! na to durbala, azakta aura antima mekhalA para pahu~ca ge| tApasoM ke dekhate-dekhate hI adRzya nisteja zarIra hI munitva kA lakSaNa bana sakatA hai aura na svastha, ho ge| sudRr3ha, hRSTapuSTa evaM tejasvI zarIra munitva kA virodhI bana sakatA hai| yaha dRzya dekhakara tApasagaNa Azcarya cakita hokara vicArane vAstavika munitva to zubhadhyAna dvArA sAdhanA karate hue saMyama yAtrA lage - "hamArI itanI vikaTa tapasyA aura parizrama bhI saphala nahIM meM hI samAhita/vidyamAna hai| huA, jabaki yaha mahApuruSa to khela-khela meM hI Upara pahuMca gyaa| vaizramaNa deva kI zaMkA-nirmUla ho gaI aura vaha bodha pAkara nizcaya hI isa maharSi mahAyogI ke pAsa koI mahAzakti avazya honI zraddhAzIla bana gyaa| caahie|'' unhoMne nizcaya kiyA "jyoMhI ye maharSi nIce utareMge hama tApasoM kI dIkSA : kevalajJAna - tA unake ziSya bana jaayeNge| inakI zaraNa aMgIkAra karane se hamArI mokSa prAta:kAla jaba gautama svAmI parvata se nIce utare to sabhI kI AkAMkSA avazya hI saphalIbhUta hogii|' tApasoM ne unakA rAstA roka kara kahA - "pUjyavara! Apa hamAre gurU haiM aura hama sabhI Apake ziSya hai|" vidvata khaNDa/120 zikSA-eka yazasvI dazaka
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ gautama bole - tumhAre aura hamAre saba ke gurU to tIrthaMkara gautama ko AzvAsanamahAvIra haiN| bhagavAna antaryAmI the| ve gautama ke viSAda ko evaM adhairya yukta - yaha sunakara ve sabhI Azcarya se bole- kyA Apa jaise mana ko jAna ge| unakI khinnatA ko dUra karane ke liye bhagavAna sAmarthyavAna ke bhI gurU haiM? ne unako sambodhita karate hue kahA - __ gautama ne kahA - hA~, surAsuroM evaM mAnavoM ke pUjanIya, rAga- he gautama! cirakAla ke paricaya ke kAraNa tumhArA mere prati dveSarahita sarvajJa mahAvIra svAmI jagadgurU haiM, ve hI mere gurU haiN| UrNAkaTa (dhAna ke chilake ke samAna) jaisA sneha hai| isIlie tumheM tApasagaNa - bhagavan! hameM to isI sthAna para aura abhI hI kevalajJAna nahIM hotaa| deva, gurU, dharma ke prati prazasta rAga hone para sarvajJa-zAsana kI prarvajyA pradAna karane kI kRpA kraaveN| bhI vaha yathAkhyAta cAritra kA pratibandhaka hai| jaise sUrya ke abhAva gautama svAmI ne anugraha pUrvaka kauDinya, dina aura zaivAla ko meM dina nahIM hotA, vaise hI yathAkhyAta cAritra ke binA kevalajJAna nahIM pandraha sau tApasoM ke sAtha dIkSA dI aura yUthAdhipati ke samAna saba hotaa| ata: spaSTa hai ki jaba mere prati tumhArA utkaTa rAga/sneha naSTa ko sAtha lekara bhagavAna kI sevA meM pahu~cane ke liye cala pdd'e| mArga hogA, taba tumheM avazyameva kevalajJAna prApta hogaa| meM bhojana kA samaya dekhakara gautama svAmI ne sabhI tApasoM se puna: bhagavAna ne kahA - "gautama! tuma kheda-khina mata bano, pUchA-tapasvIjanoM! Aja Apa saba loga kisa AhAra se tapa kA avasAda mata kro| isa bhava meM mRtyu ke pazcAta, isa zarIra se chUTa pAraNA karanA cAhate haiM? btlaao| jAne para; isa manuSya bhava se citta hokara, hama donoM tulya (eka tApasagaNa - bhagavan! Apa jaise guru ko prApta kara hama sabhI samAna) aura ekArtha (eka hI prayojana vAle athavA eka hI lakSya kA anta:karaNa paramAnanda ko prApta huA hai ata: paramAna/khIra se - siddhi kSetra meM rahane vAle) tathA vizeSatA rahita evaM kisI bhI hI pAraNA kraaveN| prakAra ke bhedabhAva se rahita ho jaayeNge|" usI kSaNa gautama bhikSA ke liye gaye aura bhikSA pAtra meM khIra ataH tuma adhIra mata bano, cintA mata kro| aura, "jisa lekara aaye| sabhI ko paMkti meM biThAkara,pAtra meM dAhinA aMgUThA prakAra zaratkAlIna kumuda pAnI se lipta nahIM hotA, usI prakAra tU rakhakara akSINamahAnasI labdhi ke prabhAva se sabhI tapasvIjanoM ko peTa bhI apane sneha ko vicchinna (dUra) kr| tU sabhI prakAra ke sneha kA bhara kara khIra se pAraNA krvaayaa| tyAga kr| he gautama! samaya-mAtra kA bhI pramAda mata kr|" zaivAla Adi 500 muni jana to gautama svAmI ke atizaya evaM prabhu kI ukta amRtarasa se paripUrNa vANI se gautama pUrNata: labdhiyoM para vicAra karate hue aise zubhadhyAnArUr3ha hue ki khIra Azvasta ho ge| "maiM carama zarIrI hU~" isa parama santuSTi se gautama khAte-khAte hI kevalajJAna prApta kara liyaa| kA roma-roma Ananda sarovara meM nimagna ho gyaa| bhikSA grahaNa karane ke pazcAt gautama sabhI zramaNoM ke sAtha punaH bhagavAn kA mokSagamana Age bddh'e| prabhu ke samavasaraNa kI zobhA aura aSTa mahAprAtihArya IsvI pUrva 527 kA varSa thaa| zramaNa bhagavAn mahAvIra kA dekhakara dina Adi 500 anagAroM ko tathA dUra se hI prabhu ke darzana, ___antima cAturmAsa pAvApurI meM thaa| cAturmAsa ke sAr3he tIna mAha pUrNa prabhu kI vItarAga mudrA dekhakara kauDinya Adi sAdhuoM ko zukladhyAna hone vAle the| bhagavAn jIvana ke antima samaya ke cihnoM ko pahacAna ke nimitta se kevalajJAna prApta ho gyaa| gye| unheM gautama ke siddhi-mArga meM bAdhaka abarodha ko bhI dUra karanA samavasaraNa meM pahu~ca kara, tIrthaMkara bhagavAna kI pradakSiNA kara thA, ata: unhoMne gautama ko nirdeza diyA - gautama! nikaTastha grAma sabhI navadIkSita kevaliyoM kI ora bar3hane lge| gautama ne unheM rokate meM jAkara devazarmA ko pratibodhita kro| hue kahA - bhagavAna ko vandana kro| usI samaya bhagavAna ne kahA- gautama nizchala bAlaka ke samAna prabhu kI AjJA ko zirodhArya gautama! kevalajJAniyoM kI AzAtanA mata karo! kara devazarmA ko pratibodha dene ke liye cala pdd'e| / bhagavAna kA vAkya sunate hI gautama stabdha se ho gye| bhagavad AjJA idhara, lokahitakArI zramaNa bhagavAn mahAvIra ne chaThTha tapa/do svIkAra kara, gautama ne mithyAduSkRta pUrvaka una saba se kSamA yAcanA dina kA upavAsa tapa kara, bhASA-vargaNA ke zeSa pudgaloM ko pUrNa kii| tatpazcAt ve cintana-dolA meM hicakole khAne lge| "kyA merI karane ke liye akhaNDa dhArA se dezanA denI prArambha kii| isa dezanA aSTApada yAtrA niSphala jAegI? kyA maiM guru-karmA hU~? kyA maiM isa bhava meM prabhu ne puNya ke phala, pApa ke phala aura anya aneka upakArI meM mukti meM nahIM jA pAU~gA?'' yahI cintA unheM puna: satAne lgii| praznoM kA pratipAdana kiyaa| bAraha parSadA bhagavAn kI isa vANI ko zikSA-eka yazasvI dazaka vidvata khaNDa/121
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAgracita hokara hRdaya ke kaTore meM bhAva-bhakti pUrvaka jhela / grahaNa kara rahI thii| bhagavAn kI antima dharmaparSadA meM aneka viziSTa evaM sammAnya vyakti, kAzI- kauzala deza ke nau licchavI aura nau mallakI - aThAraha rAjA bhI upasthita the| isa prakAra solaha prahara paryanta akhaNDa dezanA dete-dete kArtika vadI amAvasyA kI madhya rAtri ke bAda svAti nakSatra ke samaya vaha viSama kSaNa A phuNcaa| samaya kA paripAka pUrNa huA aura tribhuvana svAmI zramaNa bhagavAn mahAvIra bahattara varSa ke AyuSya kA bandhana pUrNa kara, mahAnirvANa ko prApta kara, siddha, buddha, pAraMgata, nirAkAra, niraMjana bana gaye bhagavAn isa dina sarvadA ke liye martyaM na rahakara samasta zubha-zuddha bhAvanA ke puMja rUpa meM amartya / amara bana gae / jJAna sUrya vilupta ho gyaa| padA siddha, buddha, mukta bhagavAn ko dIna / anAtha bhAva se asikta aMjali arpaNa kara antima namana karatI rahI / pAvApurI kI bhUmi pavitra ho gii| amAvasyA kI rAtri dharmaparva bana gii| usa rAtri meM jana samUha ne dIpaka jalAkara nirvANa kalyANaka kA bahumAna kiyaa| yahI dIpaka paMkti dIpAvalI tyauhAra ke rUpa meM prasiddha ho gii| gautama kA vilApa aura kevalajJAna-prApti gaNadhara gautama devazarmA ko pratibodha dene ke bAda vApasa pAvApurI kI ora A rahe the| prabhu kI AjJA pAlana karane se inakA roma-roma ullAsa se vikasita ho rahA thaa| jaba bhI paramAtmA kI AjJA pAlana karane kA evaM abUjha jIva ko pratibodha dekara uddhAra karane kA avasara milatA to vaha dina unake liye AnandollAsa se paripUrNa bana jAtA thaa| prabhu ke caraNoM meM vApasa pahu~cane kI prabala utkaNThA ke kAraNa gautama tejI se kadama bar3hA rahe the| idhara prabhu kA nirvANa mahotsava manAne evaM antima saMskAra ke liye vimAnoM meM baiThakara devagaNa tAbar3ator3a pAvApurI kI ora bhAge jA rahe the| AkAza meM kolAhAla - sA maca gayA thA / bhAgate hue devatAoM ke sahasroM mukhoM se, avaruddha kaNThoM se eka hI zabda nikala rahA thA-- '"Aja jJAna sUrya asta ho gayA hai, prabhu mahAvIra nirvANa ko prApta ho gae haiN| antima darzana karane zIghra clo|" deva-mukhoM se niHsRta ukta pralayakArI zabda gautama ke kAnoM meM phuNce| tumula kolAhala ke kAraNa aspaSTa dhvani ko samajha nahIM paaye| kAna lagAkara dhyAnapUrvaka sunane para samajha meM AyA ki "prabhu kA nirvANa ho gayA hai| kintu gautama ko ina zabdoM para tanika bhI vizvAsa nahIM huaa| ve socane lage - " asambhava hai, kala hI to prabhu ne mujhe AjJA dekara yahA~ bhejA thA / ataH aisA to kabhI ho hI nahIM sktaa| yaha to pAgaloM kA pralApa-sA pratIta hotA hai / " vidvata khaNDa / 122 parantu, parantu, lAkhoM devatA pAvApurI kI ora bhAge jA rahe haiM, zabda laharI avaruddha kaNThoM se nikala rahI hai, para kyoM ? ?, prabhu kI vANI thI- "devagaNa asatya nahIM bolate" dhyAna meM Ate hI gautama kA roma-roma vicalita/kampita ho utthaa| ve nistabdha se ho gye| "nirvANa" jaise pralayakArI zabda para vizvAsa hote hI asIma antarvedanA ke kAraNa mukha kAntihIna / zyAmala ho gayA, A~khoM se ajasra azrudhArA bahane lagI, A~khoM ke sAmane aMdherA chA gayA, zarIra aura hAtha-paira kA~pane lage, cetanA zakti vilupta hone lagI aura ve kaTe vRkSa kI bhAMti dhar3Ama se pRthvI para baiTha gye| besudha se, nizceSTa se baiThe rhe| kucha kSaNoM ke pazcAt socane samajhane kI sthiti meM Ane para samavasaraNa meM virAjamAna prabhu mahAvIra aura unake zrImukha se niHsRta he gautama! kA dRzya calacitra kI bhA~ti unakI A~khoM ke sAmane ghUmane lagA aura ve sahasA nirAdhAra, nirIha, asahAya bAlaka kI bhA~ti sisakiyA~ bharate hue vilApa karane lage "maiM kaisA bhAgyahIna hU~, bhagavAn ke gyAraha gaNadharoM meM se nava gaNadhara to mokSa cale gaye, anya bhI aneka AtmAe~ siddha bana gaIM, svayaM bhagavAn bhI muktidhAma meM padhAra gaye, aura maiM prabhu kA prathama ziSya hokara bhI abhI taka saMsAra meM hI raha rahA huuN| prabhu to dhA gaye, aba merA kauna hai ?" antara kI gaharI vedanA ubharane lagI dizAe~ andhakAramaya aura baharI bana gii| citta meM punaH zUnyatA vyApta hone lgii| tanika se jAgRta hote hI punaH upAlambha ke svaroM meM bola uThe "he mahAvIra ! mujha raMka para yaha asahanIya vajrapAta Apa kaise kara DAlA ? mujhe majhadhAra meM chor3akara kaise cala diye ? aba merA hAtha kauna pakar3egA ? merA kyA hogA ? merI naukA ko kauna pAra lagAyegA ?" he prabho! he prabho!! Apane yaha kyA gajaba DhA diyA ? mere sAtha kaisA anyAya kara DAlA? vizvAsa dekara vizvAsa bhaMga kyoM kiyA ? aba mere praznoM kA uttara kauna degA? merI zaMkAoM kA samAdhAna kauna karegA? maiM kise mahAvIra, mahAvIra kahU~gA? aba mujhe he gautama! kahakara prema se kauna bulAegA ? karuNAsindhu bhagavan mere kisa aparAdha ke badale Apane aisI nRzaMsa kaThoratA barata kara anta samaya meM mujhe dUra kara diyA ? aba merA kauna zaraNadAtA banegA ? vAstava meM maiM to Aja vizva meM dIna- anAtha bana gayA ? prabho! Apa to sarvajJa the na loka vyavahAra ke jJAtA bhI the na! aise samaya meM to sAmAnya loga bhI svajana sambandhiyoM ko dUra se apane pAsa bulA lete haiM, sIkha dete haiN| prabho! Apane to lokavyavahAra ko bhI tilAMjali de dI aura mujhe dUra bhagA diyaa| zikSA eka yazasvI dazaka
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabho! Apako jAnA thA to cale jAte, para isa bAlaka ko pAsa meM to rkhte| maiM abodha bAlaka kI taraha ApakA aMcala / caraNa pakar3a kara Apake mArga meM bAdhaka nahIM banatA ! maiM Apase kevalajJAna kI bhikSA yAcanA bhI nahIM krtaa| o mahAvIra ! kyA Apa bhUla gaye ? maiM to Apake prati asIma anurAga ke kAraNa "kevalya" ko bhI tuccha samajhatA thA ! phira bhI Apane sneha bhaMga kara mere hRdaya ko TUka-TUka kara DAlA ! kyA yahI ApakI prabhutA thI ? isa prakAra gautama ke aNu-aNu meM se prabhu ke viraha kI vedanA kA krandana uTha rahA thaa| ve svayaM ko bhUlakara, prabhu ke nAma para hI ni:zvAsa bharate hue antar vedanA ko vyakta kara rahe the| aisI dayanIya evaM karuNasthiti meM bhI unake A~suoM ko poMchane vAlA, bhagna hRdaya ko AzvAsana denevAlA aura gahana zoka ke santApa ko dUra karanevAlA isa pRthvItala para Aja koI na thaa| aneka AtmAoM kA AzA stambha, aneka jIvoM kA uddhAraka aura nipuNa khivaiyA bhI Aja viSama hatAzA ke gahana vAtyAcakra meM phaMsa / gayA thaa| vicAra parivartana aura kevalajJAna bhagavAn mahAvIra ke prati gautama kA agAdha / asIma anurAga hI unake kevalajJAna kI prApti meM bAdhaka bana rahA thA / kintu, unakI isa bhUla ko batalAne vAlA vahA~ na koI tIrthakara thA aura na koI zramaNa yA zramaNI hI isa samaya unake pAsa upasthita the| isa samaya gautama ekAkI, kevala ekAkI the| vedanAnubhUti janita vilApa aura upAlambhAtmaka Akroza udgAroM ke dvArA prakaTa ho jAne para gautama kA mana kucha zAnta / halakA huA / antara kucha sthira aura svastha huA socane-vicArane aura vastusthiti samajhane kI zakti prakaTa huii| socane kI vicAradhArA meM parivartana AyA antarmukhI hokara gautama vicAra karane lage "are! cAra jJAna aura caudaha pUrvo kA dhAraka tathA mahAvIra tIrtha kA saMvAhaka hokara maiM kyA karane lagA ! maiM anagAra hU~, kyA mujhe vilApa karanA zobhA detA hai? karuNAsindhu, jagaduddhAraka prabhu ko upAlambha dU: kyA mere liye ucita hai? are jagadvandya prabhu kI kaisI anirvacanIya mamatA thI! are prabhu to asIma sneha ke sAgara the, kyA ve kabhI kaThora banakara, vizvAsa bhaMga kara choha de sakate haiM? kadApi nhiiN| are! bhagavAn ne to bArambAra samajhAyA thA- gautama! pratyeka AtmA svayaM kI sAdhanA ke bala para siddhi prApta kara sakatI hai| dUsare ke bala para koI siddhi prApta nahIM kara sakatA aura na koI kisI jIva kI sAdhanA ke phala ko roka sakatA hai| mujhe abhI taka zikSA eka yazasvI dazaka kaivalya prApta nahIM huA to isameM bhagavAn kA kyA doSa hai ! isameM bhUla yA kamI to merI hI honI cAhie / " gautama kA antara - cintana bar3hane se prazasta vicAroM kA pravAha bahane lgaa| ve vIra ! mahAvIra !! kA smaraNa karate-karate prabhu ke vItarAgapana para vicAra manthana karane lage "o bhagavAn to nirmama, nIrAgI aura vItarAga the / rAga-dveSa ke doSa to unakA sparza bhI nahIM kara pAte the / aise jagat ke hitakArI vItarAga prabhu kyA merA ahita karane ke liye anta samaya meM mujhe apane se dUra kara sakate the ? nahIM, nahIM! prabhu ne jo kucha kiyA mere kalyANa ke liye hI kiyA hogaa|" gautama ko spaSTa AbhAsa hone lagA - " merI yaha dhAraNA hI bhramapUrNa thI ki prabhu kI mere Upara apAra mamatA hai| prabhu ke Upara mamatA, Asakti, anurAga dRSTi to maiM hI rakhatA thA / merA yaha ekapakSIya thaa| yaha rAga dRSTi hI mere kevalI banane meM bAdhaka bana rahI thii| dveSa-buddhi yA rAga-dRSTi ke pUrNa abhAva meM hI Atma-siddhi kA amRtatattva prakaTa hotA hai, vidyamAnatA meM kadApi nahIM meM svayaM apanI siddhi ko roka rahA thA, isameM bhagavAn kA kyA doSa hai ? merI isa rAga dRSTi ko dUra karane ke liye hI prabhu ne anta samaya meM mujhe dUra kara, prakAza kA mArga dikhAkara mujha para anugraha kiyA hai| kintu, maiM abUjha isa rahasya ko nahIM samajha sakA aura prabhu ko hI doSa dene lagA / he kSamAzramaNa bhagavan! mere isa aparAdha / doSa ko kSamA kreN| " pazcAtApa, AtmanirIkSaNa tathA prazasta zubha adhyavasAyoM kI agni meM gautama ke moha, mAyA, mamatA ke zeSa bandhana kSaNamAtra meM bhasmIbhUta ho gaye / unakI AtmA pUrNa nirmala bana gaI aura unake jIvana meM kevalajJAna kA divya prakAza vyApta ho gyaa| bhagavAn mahAvIra kA nirvANa gautama svAmI ke kevalajJAna kA nimitta bana gayA / IsvI pUrva 527 kArtika zuklA pratipadA kA uSAkAla gautama svAmI ke kevalajJAna se prakAzamAna ho gyaa| isI dina gautama svAmI sarvajJa aura sarvadarzI bana gaye the / prabhu ke nirvANa se jana-samAja athAha duHkha sAgara meM DUba gayA thaa| gautama ke sarvajJa banane se usameM antara AyA / caturvidha saMgha atyanta prasanna huA aura gautama svAmI kI jaya-jayakAra karane lgaa| mahAvIra kA nirvANa aura gautama ke jJAna kA prasaMga ekarUpa banakara pavitra smaraNa ke rUpa meM sarvadA smaraNIya bana gyaa| gautama kA nirvANa zramaNa bhagavAn mahAvIra dehamukta siddha hue aura gautama svAmI dehadhArI muktAtmA kevalI hue mahAvIra tIrtha saMsthApaka tIrthaMkara the aura gautama sAmAnya jina bne| vidvata khaNDa/ 123
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalajJAna kI divyaprabhA meM gautama svAmI ne sarvatra vicaraNa abhivandana karate haiM vahIM zAsvakAra "kSamAzramaNa mahAmuni gautama" kiyaa| anubhUti pUrNa dharmadezanA ke mAdhyama se sahasroM AtmAoM ko evaM "siddha, buddha, akSINa mahAnasa bhagavAn gautama' kahakara namana pratibodha dekara siddhi kA mArga prazasta karate rhe| mahAvIra-zAsana ko karate haiN| paravartI AcAryagaNa to inheM "samagra ariSTa/aniSToM ke udyotita karate hue tIrtha ko sudRr3ha aura sabala bnaayaa| pranAzaka, samasta abhISTa artha/manokAmanAoM ke pUraka, sakala gautama svAmI bhagavAn mahAvIra ke 14000 sAdhuoM, labdhi-siddhiyoM ke bhaNDAra, yogIndra, vighnahArI evaM prAta: smaraNIya 36000 sAdhviyoM, 159000 zrAvakoM aura 318000 mAnakara gautama nAma kA japa karane kA vidhAna karate hue ullasita zrAvikAoM ke evaM svayaM tathA anya gaNadharoM kI ziSya-paramparAoM ke hRdaya se guNagAna karate haiN|" ekamAtra gaNAdhipati, saMvAhaka aura saphala saMcAlaka hote hue bhI mahimA maMDita gautama zabda kA artha karate hue kahate haiM- "gau" sarvadA ni:spRhI, nirabhimAnI evaM lAghava sampanna hI rhe| anta meM, arthAt kAmadhenu: "ta" arthAt taru/kalpavRkSa aura "ma" arthAt bhagavAna ke zAsana kI evaM svayaM ke ziSya-parivAra kI bAgaDora cintAmaNi rtn| isI artha/bhAvanA ko prakaTa karate hue apane hI laghabhrAtA Arya sadharma ko sauMpa dii| yahI kAraNa hai ki vinayaprabhopAdhyAya gautama rAsa meM spaSTata: kahate haiMbhagavAn ke prathama paTTadhara ziSya evaM prathama gaNadhara hote hue bhI "cintAmaNI kara car3hIyau Aja, surataru sArai vaMchiya kAja, mahAvIra kI paramparA gautama svAmI se prArambha na hokara sudharma svAmI kAmakumbha sahu vazi huae / ke nAma se Aja bhI avicchinna rUpa se calI A rahI hai| kAmagavI pUrai mana-kAmI, aSTa mahAsiddhi Avai dhAmi, __ kevalI hone ke pazcAt ve 12 bAraha varSa taka mahAvIra vANI sAmi goyama anusarau e // 42 // " ko jana-jana ke hRdaya kI gaharAiyoM taka pahu~cAte rhe| mahAvIra kI vinayaprabhopAdhyAya yaha bhI vidhAna karate haiM-"OM hIM zrIM arha yazogAthA ko gAte rahe aura zAsana kI dhvajA ko abAdhita rUpa se zrIgautamasvAmine namaH' mantra kA aharniza japa karanA cAhie. isase phaharAte rhe| sabhI manovAMchita kArya pUrNa hote haiN| gautama svAmI apanI deza kA vizva ke samasta jIvoM ke gautama ke nAma kI hI mahimA hai ki Aja bhI prAta:kAla meM kalyANa ke liye nirantara upayoga karate rhe| bANaveM varSa kI aharniza nAma-smaraNa karane se sabhI kArya saphala hote dikhAI dete haiN| paripakva avasthA meM unhoMne dekhA ki deha-vilaya kA samaya nikaTa jaina samAja Aja bhI lakSmI pUjana ke pazcAt navIna bahI-khAtA A gayA hai, to ve rAjagRha nagara ke vaibhAragiri para Aye aura eka meM prathama pRSTha para hI "zrIgautamasvAmIjI mahArAja taNI labdhi ho mAsa kA pAdapopagamana anazana svIkAra kara liyaa| jo" likhakara nAma-mahimA ke sAtha apanI bhAvi-samRddhi evaM anazana ke anta meM deha-tyAga kara gautama svAmI ne nirvANa prApta saphalatA kI kAmanA ujAkara karate haiN| kiyaa| gautama kI Atma jyoti, bhagavAn mahAvIra aura ananta vAstavikatA yaha hai ki Aja bhI gautama svAmI kA pavitra evaM muktAtmAoM kI jyoti meM sadA ke liye mila gii| mahAvIra ke tulya, ekArtha aura vizeSatA rahita banakara prabhu kI vANI ko| lAkhoM AtmAe~ Aja bhI prabhAta kI maMgala belA meM bhaktipUrvaka caritArtha kara diyaa| bhAva-vibhora hokara nAma-smaraNa karate hue bolatI hai___isa prakAra gautama svAmI 50 varSa gRhavAsa meM, 30 varSa saMyama aMgUThe amRta base, labdhitaNA bhaNDAra / / paryAya meM aura 12 varSa kevalI paryAya meM kula 92 varSa kI Ayu zrI guru gautama sumariye, vAMchita phala dAtAra / pUrNa kara IsvI pUrva 515 meM akSaya sukha ke bhoktA banakara siddha, nAma smaraNa ke sAtha jaina paramparA meM gautama ke nAma se kaI tapa bhI pracalita haiM, jaisebuddha, mukta hue| gautama svAmI ke nAma kI mahimA 1. vIra gaNadhara tapa, 2. gautama paDadho tapa 3. gautama kamala tapa 4. nirvANa dIpaka tapa gautama gaNadhara jIvana-sAdhanA, yoga-sAdhanA aura mokSa-sAdhanA ina tapoM kI ArAdhanA kara bhakta jana gautama ke nAma kA kara vizva ke kalyANakArI sAdhaka bana gye| unakI anupama sAdhanA smaraNa-japa karate hue sAdhanA karate haiN| mahAvIra-zAsana kI paramparA ke liye anukaraNIya evaM Adarza bana aise mahimA maNDita mahAmAnava jyotipuMja kSamAzramaNa gaNadhara. gii| unakA prazasta sAdhanA aura guNoM ko dekhakara jahA zramaNa gautama svAmI ko koTizaH nmn| kezIkumAra jaise AcArya "saMzayAtIta sarvazrutamahodadhi' kaha kara vidvata khaNDa/124 zikSA-eka yazasvI dazaka