Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ maho0 meghavijayajI praNIta navIna evaM durlabha grantha dharmalAbhazAstra ma. vinayasAgara rAjasthAna-dharA ke alaMkAra, vividha vidhAoM ke grantha-sarjaka mahopAdhyAya meghavijayajI 18vIM zatAbdI ke agragaNya vidvAn haiM / ye tapAgaccha paramparA ke zrIkRpAvijayajI ke ziSya the aura tatkAlIna gacchanAyaka zrIvijayaprabhasUri ke ananya caraNa-sevaka aura bhakta kavi the / inake sambandha meM khoja karate hue eka vizada lekha maiMne san 1968 meM likhA thA / isa lekha meM maiMne unake vyaktitva aura kRtitva para vicAra kiyA thA / isameM maiMne inake dvArA sajita mahAkAvya, pAdapUrti-sAhitya, caritragrantha, vijJaptipatra-kAvya, vyAkaraNa, nyAya, sAmudrika, ramala, varSAjJAna, TIkAgrantha, stotrasAhitya evaM svAdhyAyasAhitya para saMkSipta vicAra karate hue granthoM kA paricaya diyA thaa| yaha merA lekha "zrI marudharakesarI munizrI mizrImalajI mahArAja abhinandana grantha" meM san 1968 meM prakAzita huA thA / gata varSoM meM zodha karate hue mujhe dharmalAbhazAstra / sAmudrikapradIpa kI prati bhI prApta huI / isa prati kA paricaya nimna hai - sAIja 25.5 x 11 semI., patrasaMkhyA 39, pratipRSTha paMktisaMkhyA 19, pratipaMkti akSarasaMkhyA 55 haiM / 10vA patra khaNDita evaM AdhA aprApta hai / lekhana-puSpikA nahIM hai, lekhanaprazasti na hone para bhI racanAkAla ke nikaTa kI hI pratIta hotI hai / prati zuddha evaM saMzodhita hai aura TippaNayukta hai / TippaNa paryAyavAcI na hokara grantha ke vicAroM ko paripuSTa karane vAle hai|| grantha nAma - grantha ke pratyeka adhikAra aura puSpikA meM "dharmalAbhazAstre" likhA gayA hai, kintu 14veM adhikAra kI puSpikA meM "dharmalAbhazAstre sAmudrikapradIpe" prApta hai / vaise dharmalAbha zabda samasta zvetAmbara mUrtipUjaka muniyoM kA AzIrvAdavAkya hai / yaha grantha praznazAstra se sambandha rakhatA hai| maMgalAcaraNa zloka 17 ke AdhAra se praznakartA ke prazna para kuNDalI banA kara phalAdeza likhA gayA hai / aniSTanivAraNa ke lie
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ anusaMdhAna- 30 sarvatobhadra yantra, mantra tantra, rAzigata tIrthaMkara Adi kI sAdhanA, upAsanA vidhi ke dvArA manobhilaSita siddhi arthAt dharma kA lAbha, vRddhi Adi prApti kA isameM vidhAna kiyA gayA hai / dharmalAbha aMgI bana kara aura samasta sAdhanoM ko aMga mAnakara isakI siddhi kA vivecana hone se " dharmalAbhazAstra" nAma upayukta pratIta hotA hai / "sAmudrika pradIpa" nAma para vicAra kareM to sAmudrika zabda mAnyatayA hastarekhA - jJAna kA dyotaka hai| sAmudrika zabda ke vizeSa aura vyApaka artha para vicAra kiyA jAye to sAmudrika - pradIpa nAma bhI yuktisaMgata ho sakatA hai| isameM pracalita sAmudrika arthAta hastarekhA zAstra kA vivecana / vicAra nahIM ke samAna hai / ataH karttA kA abhilaSita nAma dharmalAbhazAstra hI upayukta pratIta hotA hai / maho0 meghavijayajI 2 inakA sAhityasarjanAkAla 1709 se 1760 taka kA to hai hI / ye vyAkaraNa, kAvya, pAdapUrti - sAhitya anekArthIkoza Adi ke durgharSa vidvAn the / ina viSayoM ke vidvAn hote hue bhI ye varSA-vijJAna, hastarekhA-vijJAna phalita- jyotiSa - vijJAna aura mantra-tantra yantra sAhitya ke bhI asAdhAraNa vidvAn the / kavi ne isa grantha meM racanA - saMvat aura racanAsthAna kA ullekha nahIM kiyA hai / hA~, racanA - prazasti padya 3 meM AcArya vijayaprabhasUri ke paTTadhara AcArya vijayaratnasUri kA nAmollekha kiyA / "paTTAvalI samuccaya bhAga 1 " pRSTha 162 aura 176 meM inakA AcAryakAla 1732 se 1773 mAnA hai, jabaki DaoN. zivaprasAda ne "tapAgaccha kA itihAsa" meM inakA AcAryakAla 1749 se 1774 mAnA hai / isa grantha meM adhikAMzataH saMvat 1745 varSa kI hI prazna kuNDalikAe~ hai, isake pazcAt kI nahIM hai / ataH isakA nirmANakAla 1745 ke Asa-pAsa hI mAnanA samIcIna hogA / chaThA~ adhikAra rAjA bhIma kI prazna kuNDalI se sambandhita hai / pUrvavartI aura paravartI aneka bhImasiMha hue hai / sIsodiyA rANA bhImasiMha, mahArANA amarasiMha kA putra bhImasiMha, mahArANA rAjasiMha kA putra bhImasiMha, mahArANA bhImasiMha aura jodhapura ke mahArAjA, koTA ke mahArAjA, bAgora ke
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ December-2004 mahArAja, salumbara ke mahArANA bhI hue hai / gaurIzaMkara hIrAcanda ojhA dvArA likhita "udayapura rAjya kA itihAsa" ke anusAra mahArANA rAjasiMha kA putra bhImasiMha hI inakA samakAlIna hai / mahArANA rAjasiMha kA dehAvasAna vikrama saMvat 1737 meM huA thA aura unake gaddInasIna mahArANA jayasiMha hue the / bhImasiMha cauthe naM0 ke putra the, ataH mahArANA kI padavI inako prApta na ho kara jayasiMha ko prApta huI thI / ye bhImasiMha bar3e vIra the / vikrama saM. 1737 meM inhoMne yuddha meM bhI bhAga liyA thA / sambhava hai ye bhImasiMha samakAlIna hone ke kAraNa meghavijayajI ke bhakta, upAsaka hoM aura 1745 meM kuNDalikA ke AdhAra se inakA bhavaSyakAla bhI kahA ho / adhikAra 4, 5, 6, 9, 10, 11 meM kramazaH uttamacandra, maMtrI rAjamalla, soma zreSThi jayamalla, mUlarAja, chatrasiMha ke nAma se bhI praznakuNDalI banA kara phalAdeza diye gaye hai / ye loga kahA~ ke the ? isa sambandha meM koI jAnakArI prApta nahIM hotI haiM / mahopAdhyAyajI kA janasamparka atyanta vizAla thA / isalie yaha nAma kalpita to nahIM hai / sambhavataH unake viziSTa bhakta upAsaka ho, ataH ye sAre nAma anveSaNIya haiM / 3 adhikAra 7vA~ mahopAdhyAya meghavijayajI se sabandhita hai / isake maMgalAcaraNa meM mahopAdhyAya pada prApti ke ullekha para TippaNIkAra ne likhA hai - "he zrIzaMkhezvarapArzva ! zriyA kAntyA mahAn yaH upAdhirdharmacintanarUpastatra abhiSiktaH vyApArito megho yena tat sambodhanaM, he prabho ! tava bhAsvadudayajyotirbharairmayA prakAze prApte vijayasya adhikAro vaktavyaH " / isake sAtha vikrama saMvat 1731 bhAdavA sudi tIja kI praznakuNDalI para vicAra kiyA' hai, ataH yaha spaSTa hai ki meghavijayajI ko vikrama saMvat 1739 yA usake pUrva hI mahopAdhyAyapada prApta ho cukA thA / isa grantha meM hastasaMjIvana aura usakI TIkA, kezavIya jyotiSa granthoM Adi ke ullekha bhI prApta hote hai / zrImeghavijayajI jaganmAnya vAsudeva zrIkRSNa dvArA adhiSThApita, pUjita aura vandita bhagavAn zaMkhezvarapArzvanAtha ke ananya bhakta haiM aura unhIM ke kRpAprasAda ke samasta prakAra ke dharmoM kA lAbha prApta hotA hai / jJAnasamudra aura
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ anusaMdhAna - 30 praznakuNDalikAoM para AdhArita yaha dharmalAbhazAstra grantha abhI taka aprApta rahA hai / phalita - jJAna aura jyotirvijJAna kI dRSTi se yaha grantha adhyayana yogya hai, atyanta upayogI hai aura prakAzana yogya hai / isa grantha kA Adyanta bhAga pratyeka adhikAra ke sAtha prastuta hai :grantha kA maMgalAcaraNa prathama adhikAra OM namaH siddharUpAya, zrInAbhitanujanmane / arhate kevalajJAya, puruSottamatejase // 1 // oMkArarUpadhyeyo'rhazaGgezvarapratiSThitaH / zrIpArzvaH kezavaizcaka-dharaiH pUjyaH zriye'stu saH // 2 // dazAvatArairyo geyaH zreyaH zrIparamezvaraH / iSTaH zrIdharmalAbhAya bhUyAdbhavyatanUbhRtAm // 3 // zrI sahasrAMzunA nyastaM yathA jyotirgaNAdhipe / tathA zrIpArzvapUjo svaM jyotiH sphurati kezave ||4|| dazAvatArastenaiva zrIkRSNastrijagatapriyaH / azvasenAbhinandI ca bhaviSyati jinezvaraH // 5 // zrIvardhamAnastejobhirvardhamAnaH zivAya naH / yaddharmalAbhAdvarSartu- mAsapakSadinAH sukhAH ||6|| yasya sevArcana dhyAnai- grahAzcandrAryamAdayaH / jyotiryuktA rAzibaddhA nRNAM vazyA iva zriye // 7 // ambhodhirbodhivArINAM gautamastamasAM bhide / gaNAdhinAyako jIyAd garjadajamahAdhvaniH // 8 jIyAsuste tapAgacche zrIpUjyA vijayaprabhAH / yaiH kRpAdharmavijayaiH kRtA'rhacchAsanonnatiH // 9 // ye pUrvaM labdhajanmAnaH pUjyA zrIudayaprabhAH / daivajJAM kezavAdyAzca te prasIdantu bhUsurAH // 10 // kezavA rasikAgraNyaH kezavAstArkikezvarAH / kezavA jyotiSe sAkSAjjyotiSmantastamoharAH || 11||
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ December-2004 syAdrUpaM lakSaNaM bhAvazcAtya prakRtirItayaH / sahajo rUpatattvaM ca dharmaH sargo nisargavat // 12 // zIlaM satattvasaMsiddhirityAdyairnAmabhiH smRtaH / dharmasvabhAvastallAbhastataH sa bhava ucyate // 13 // tripadyAmapi tatpUrvamutpAdaH pratipAditaH / zrIcaturdazapUrveSu tathA bhagavatA'rhatA // 14 // paJcamAMge catuH padyAM pUrvamutpAdasUcanam / tajjanmapatrAt sarvasya svabhAvaH prakaTIbhavet // 15 / / cidAnandamayaM saukhyamakSayaM labhyate'GgibhiH / yaddharmalAbhAt sugamaM tannRjanmA'tra sAdhya // 16|| varSartumAsapakSAhastithivAroDunADikA / lagnarAziyujaH kheTA jJeyA dvAraiH purAgataiH // 17 / / varSa mAsa: pakSatithI ghaTItyAvarSakaM matam / paJcakaM dharmalAbhajJaiH zeSaM tu parizeSataH // 18 // dinamAnaM vinirNIya pUrva lagnaM prasAdhayet / SaDvargazuddhenAnena dharmalAbho dhruvaM bhavet // 19 / / yaH syAjjyotiHzAstra-cUDAmaNi-sAmudrikAdiSu / vettA prAjJastathAbhyAsI dharmalAbho'sya nizcitaH / / 20 / / kriyAjapa-tapa:sakto vyakto raktaH surArcane / iSTaM smaran guruM dhyAyet dharma sa labhate sudhIH // 21 // prazne bhatabhavadbhAvi-dinatrayaM vilikhyate / vartamAnatithirvArabhayogaghaTikAnvitam // 22 // lekhyA velArkasaMkrAnterudbhavasya ghaTIpalaiH / . bhuktA bhogyAstadIyAMzAH spaSTatAMzAdikA vidhoH // 23 // sarvatobhadrayantrasya sparzaH kAryo'tra nANakaiH / phalanAmApi ca grAhyaM dhAryaM citte'vadhAnataH // 24 //
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ anusaMdhAna-30 zrIzaGkezvarapArhin vivasvAneSa zAzvata: / yatprabhAvAddharmalAbhe'dhikAraH prathamo'bhavat // 25 // prathamAdhikAra puSpikA iti zrIdharmalAbhe mahopAdhyAyameghavijayagaNi-prakaTIkRte prathamo'dhikAraH sampUrNaH / / (7 e) dvitIyAdhikAra maMgalAcaraNa natvA zrIparamaM jyotiHsvarUpaM pArzvamIzvaram / ajJAtajanmanaH puMso dharmalAbhaM nidarzaye // 1 // hastasaMjIvanagrantha-vRttau zlokacatuSTayam / iSTopadiSTaM tadvyAkhyA sodAharaNamucyate // 2 / / dvitIyAdhikAra prazasti ityevaM bhuvanezvarasya bhagavatpArzvasya nAmnaH sphuratsambandhAt samasAdhi sAdhikadhiyA zrIdharmalAbho mayA / / mantrAdhyakSavaNikSu pArasa iti khyAtasya lakSmIpatestatrAbhUdadhikAra eSa yazasAM heturdvitIyaH zriye ||1|| iti zrIdharmalAbhe zAstre mahopAdhyAyameghavijayagaNinA prakaTIkRte dvitIyo'dhikAraH // (12 bI) tRtIyAdhikAra maMgalAcaraNa athAdhikAraH puruSottamasya prArabhyate kezavalabhyanAmnA / pArzvaprabhoH zAzvatabhAsvato'smin zaGkezvarasya praNidhAnadhAmnA // 1 // tRtIyAdhikAra prazasti ityevaM puruSottamasya bhagavatpArzvasya zaddhezvarasyAhvAnasya nivezanena viditaH zrIkezavasyApyayam // sambandhAt samasAdhi sAdhikadhiyA zrIdharmalAbho mayA tatrAbhUdadhikAra eSa yazasAM hetustRtIyaH zriye // 1 // (16 e) caturthAdhikAra maMgalAcaraNa athAdhikAraH prArabhyaH zrIpArzvezaprabhAvataH / zrImaduttamacandrasya vAGmayAcirbalAnmayA // 1 //
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ December-2004 caturthAdhikAra prazasti nAmnetyuttamacandrakasya bhagavatpArzvasya zaGkezvarasyAhvAnasya nivezanena viditaH zrIkezavasyApyayam // sambandhAt samasAdhi sAdhikadhiyA zrIdharmalAbho mayA tatrAbhUdadhikAra eSa yazasAM hetuzcaturthaH zriye // 1 // (18 bI) paMcamAdhikAra maMgalAcaraNa zrIkezavasthApitamUrtitejaH-prauDhasya zaGkezvarapArzvabhAnoH / prabhAbharAn mantriNi rAjamalle-'dhikAdhikArapratipattirastu / / 1 / / paMcamAdhikAra prazasti zrIzaGkezvaracArurUpabhagavatpArzvasya bhAsvatprabhoH, zuzrUSo bhuvi rAjamalla vilasan nAmni zriyA kezave // sambandhAt samasAdhi sAdhikadhiyA zrIdharmalAbho mayA tatrAbhUdadhikAra eSa yazasAM hetuH zriye paJcamaH // (21 bI) SaSThodhikAra maMgalAcaraNa zrIzaGkezvarapArzvasya bhAsvata: tejasAMjasA / zrIkezavAcitasyauccaiH prakAzaH zAzvato'stu me // iha bhImabhujaujasA jagadvijayakhyAtidharakSamApateH / prakaTIkRtadharmalAbhadhIradhikAraH pratipAdyate'dhunA // SaSThodhikAra prazasti zrIzaGkezvaracArurUpabhagavatpAaza bhAsvat prabho / zuzrUSostava sAdhubhImavijayakhyAte zriyA kezave // sambandhAt samasAdhi sAdhikadhiyA zrIdharmalAbho mayA / tatrAbhUdadhikAra eSa yazasAM hetuHzriye SaNmitaH // (25 bI) saptamodhikAra maMgalAcaraNa zrIzakezvarapArzvabhAsvadudayajyotibharaiH zrImahopAdhyAyAdyabhiSiktameghavijayasyAtrAdhikArastava / mithyAjJAnatamovinAzanakRte prApse prakAze mayA, vaktavyaH zucinavyabhavyasumano'mbhojanmabodhAzayA //
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ anusaMdhAna-30 saptamodhikAra prazasti zrIzaGkezvarapArzvazAzvataraveH zrIkezavArcAbhRtaH / zuzrUSostava varNameghavijayasyaunnatyabhAvo bhuvi // sambandhAt samasAdhi sAdhikadhiyA zrIdharmalAbho mayA tatrAbhUdadhikAra eSa yazasAM hetuH zriye saptamaH / / (28 bI) aSTamodhikAra maMgalAcaraNa netrAnandanakAriNA bhagavatA pAi~na zakezvaretyAhvAnena kalAbharaiH kuvalayollAsaM sadA kurvatA / trailokye pratibhAsite samucitaH somAdhikArodhunA, prArabhyaH kila sabhyakezavapriyAzrIdharmalAbhAptaye // (28 bI) aSTamodhikAra prazasti zrIzakezvarapArzvazAzvatarave: zrIkezavArcAbhRtaH / zuzrUSostava bhaktameghavijaya zrIsomanAmnaH sadA // sambandhAt samasAdhi sAdhikadhiyA zrIdharmalAbho mayA / tatrAbhUdadhikAra eSa yazasAM hetuH zriye'pyaSTamaH // (32 e) navamodhikAra maMgalAcaraNa zreSThA jyeSThAmalladharmAnubhAvo, bhAvAyaiSAM bhAvyate kezavAz2a: / pAzvo bhAsvAneva zozvarAkhya-stasmAdvizve zAzvato'stu prakAzaH / / (32 e) navamodhikAra prazasti zrIzadvezvarapArzvazAzvataraveH zrIkezavArcAbhRtaH / zuzrUSostava bhaktameghavijaya jyeSThAdimallasya saH // sambandhAt samasAdhi sAdhikadhiyA zrIdharmalAbho bhayA tatrAbhUdadhikAra eSa navamo heturyazaHsampadAm // (35 bI) dazamodhikAra maMgalAcaraNa atha zrImUlarAjasya pArzvabhAsvatprasAdataH / sAdhyate dharmalAbho'yaM kezavAbhyuditA'dhvanA / (35 bI) dazamodhikAra prazasti prabhAsvatkezavArcasya zrImeghavijayadhuteH / mUlarAja dharmalAbhaH proktaH zrIpArzvabhAsvataH // (36 e)
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ December-2004 ekAdazodhikAra maMgalAcaraNa athocyate dharmalAbha-zchanasiMhasya tejasA / zrIpArzvabhAsvato'ya'sya kezavenoditazriyA / / (36 e) ekAdazodhikAra prazasti zrIzaGkezvarapArzvasya bhAsvata: kezavArcanAt / prabhAvAddharmalAbhotrA'sAdhi sAdhurasAdhikaH // (36 e) dvAdazodhikAra maMgalAcaraNa atha kezavasevyasya prabhAvAt pArzvabhAsvataH / / dharmalAbhaH kanyakAyAH kanyate dhanyayA dhiyA // (36 bI) dvAdazodhikAra prazasti evaM kezavapUjyasya prabhoH pArzvasya tejasA / asAdhi sAdhikadhiyA dharmalAbho'dhunA striyAH // (37 e) trayodazodhikAra maMgalAcaraNa zrIkezavasthApitapArzvabhartuH prabhAkRtaH zuddhamahaHprakAzAt / satyA yuvatyA api dharmalAbha: zrAddhyAH prasAdhyo'tha guNAbhidhAyAH // (37 e) trayodazodhikAra prazasti jIyAt zaGkezvaraH pAU bhAsvAniva sadodayI / prabhAvAddharmalAbho'tra dvitIyaH sAdhita: striyAH // 13 / / (38 e) caturdazodhikAra maMgalAcaraNa praNamya zakezvarapArzvabhartuH mUrti sadA kezavapUjanIyA / striyAstRtIyopyatha dharmalAbhaH prakAzyate suprabhayaiva bhAnoH // 13 // (38 e) caturdazodhikAra prazasti zrIzaGkezvarapArzvabhAsvaduditapraur3haprabhollAsataH, kAminyA: samasAdhi sAdhikadhiyA zrIdharmalAbhodayaH /
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ 10 anusaMdhAna-30 cAturyeNa caturdazo'yamabhavat tatrAdhikAraH zubhaH, granthe kezava eva tad vijayatAM maulo'tra hetuH zriye // 14 // (39 e) racanA prazasti matvaivaM bhuvi dharmalAbhavacanaM dhIraiH paraM durlabhaM tatprAptAvapi dharmalAbhavidhinA sAdhyaM zivopArjanam / samyagdarzanabodhasAdhucaraNAnyasyAyanaM saMsmRtaM sarvajJaiH jinabhAskaraiH samuditaiH siddhipratiSThAdharaiH // 2 // jIyAsurvijayaprabhAH, suguravaH zrImattapAgacchapAstatpaTTe vijayAdiranagaNabhRt sUryAzca sUryAdimAH / tadrAjye kavayaH kRpAdivijayAsteSAM suziSyo vyadhAt zAstraM bAlahitAya meghavijayopAdhyAyasaMjJaH zriye // 3 // yadatra kiJcillikhitaM pramAdA-dutsUtramAsthAya balaM svabuddheH / tajjaina bhaktaiH parizodhya sAdhyaH saddharmalAbho hyanayA dizaiva // 4 / upAdhyAyairevaM nanu viracitaM meghavijayaistapAgacche svacche rasamayamidaM vAGmayamiha / bahUnAM lokAnAmupakRtividhau tatparatarairamuSmAnnaipuNyAtsamavahitapuNyAd vijayatAm // 5 // dve sahastre paJcazatAnyasya mAnamanuSTubhAm / zrIdharmalAbhazAstrasya jJAtavyaM bhavyadhIdhanaiH // 6 // sUryAcandramasau yAvad yAvanmerurmahIdharaH / zrIjainaM zAstraM yAvat tAvad granthaH pravartatAm // 7 // itizrIdharmalAbhazAstre sAmudrikapradIpe mahopAdhyAya zrImeghavijayagaNiprakaTite caturdazo'dhikAraH pUrNaH / pUrNe ca tasmin granthopi pUrNaH ||shrii:||