Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhArmika zikSAkA prazna 199 aura bAlakoMkA jIvana ghara aura pAThazAlAke saMskAroMke saMgharSa ke bIca sthira raha sakatA hai| yahI bAta bar3I umrake vidyArthiyoM ke viSayamai bhI hai / pratyeka vyavasAyI athavA gRhastha, apane bace hue samaya aura zaktikA upayoga susaMkAra grahaNa karane meM kara sakatA hai| itanA hI nahIM use vaisA karanA bhI cAhie, anyathA usake aura usakI saMtatike bIca aisI dIvAla khar3I ho jAnevAlI hai ki saMtati use doSa degI aura vaha saMtatipara doSa mddh'egaa| aisI sthiti kadApi ThIka nahIM ki saMtati kahe ki mAtA pitA bahamI, jar3a, aura rUr3higAmI haiM aura mAtA-pitA kaheM ki par3he likhe vidyArthI kevala bAmeM ur3ate haiN| mAtA-pitAoM aura vidyArthiyoM ke bIcakI khAI adhika gaharI na ho, isakA rAmabANa ilAja mAtA-pitAoMke hI hAthameM hai, aura vaha ilAja hai apanI samajhako zuddha karanekA prayatna / prabuddha jaina / anu0-mohanalAla mehatA 15-9-424 dhArmika zikSAkA prazna dhArmika zikSA denA cAhie yA nahIM, isa praznako lekara mukhya rUpase Amane sAmaneke choroMpara khar3e hue do varga najara Ate haiM / eka varga vaha hai jo dhArmika zikSA dene dilAneke lie bahuta Agraha karatA hai jaba ki dUsarA varga isa viSayameM udAsIna hI nahIM hai apitu aksara virodha bhI karatA hai| yaha sthiti kevala jaina samAjakI hI nahIM prAyaH sabhI samAjoMkI hai| hameM dekhanA cAhie ki virodha karanevAlA virodha kyoM karatA hai ? kyA use zikSAke prati aruci hai yA dharma ke nAmase sikhAI jAnevAlI bAtoMke prati dveSa hai ? aura isa aruci yA dveSakA kAraNa kyA hai ? isI prakAra dhArmika zikSAke prati Agraha rakhanevAlA kisa dharmakI zikSAke viSayameM Agraha rakhatA hai aura usa Agrahake mUlameM kyA hai ? virodha karanevAlekI zikSAke prati utanI hI mamatA hai jitanI dharma-zikSAke AgrahIkI / dharmake prati bhI usakI aruci nahIM ho sakatI, yadi vaha
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ 200 dharma aura samAja jIvanaprada aura mAnavatApoSaka ho| usakA virodha dharmake nAmase sikhAI jAnevAlI bAtoMke prati hI hai aura usakA kAraNa hai usa prakArakI dharmazikSAke dvArA mAnavatAkA vikAsa honeke bajAya hrAsa honA / dUsarI ora dhArmika zikSAkA Agraha rakhanevAlA mukhya rUpase amuka amuka pATha sikhAne aura paramparAgata kriyAkANDa sikhAnekA hI Agraha karatA hai| isa Agrahake mUlameM usakA khudakA dharmaviSayaka jItA jAgatA anubhava nahIM hotA kintu paramparAgata kriyAkANDa ke jo saMskAra use prApta hue haiM una saMskAroMko banAe rakhanekA jo sAmAjika moha hai aura una saMskAroM ko sIMcane ke lie paMDita aura dharmaguru jo nirantara jora diyA karate haiM vaha hotA hai| jisa samaya virodhI varga dhArmika zikSAkA virodha karatA hai usa samaya yaha itanA to mAnatA hI hai ki mAnava-jIvana ucca aura zuddha saMskArayukta honA cAhie / aise saMskAra ki jinakA sevana karake manuSya nijI aura sAmAjika jIvana meM prAmANikatA na chor3e, tuccha svArthake lie samAja aura rASTra ke vikAsako rUddha karanevAlA koI bhI kAma na kare / jIvana-poSaka eka bhI tasva isa vargako amAnya nahIM hotaa| isakA artha yaha huA ki samRddha aura saMskArI jIvanake lie jo Avazyaka zikSA hai vahI isa vargakI dRSTimeM ThIka hai / jisa zikSAke dvArA jIvana meM udAtta saMskAra jamane kI saMbhAvanA zAyada hI hotI hai, usa zikSAkA virodha hI usakA virodha hai| isa taraha gahare utarakara dekheM to mAlUma hogA ki dhArmika zikSAkA virodha karanevAlA varga vAstavameM dhArmika zikSAkI AvazyakatA svIkAra karatA hai / dUsarI ora isa zikSAkA bahuta Agraha rakhanevAlA zabda-pATha aura kriyAkAMDake prati cAhe jitanA Agraha rakhe, phira bhI jIvanameM ucca saMskAra-samRddhi bar3hatI ho yA usakA poSaNa hotA ho to vaha use dekhaneke lie utsuka rahatA hai| isa prakAra Amane sAmaneke choroMpara khar3e hue the donoM varga ucca aura saMskArI jIvana banAneke viSayameM ekamata haiM / eka pakSa amuka prakArakA virodha karake aura dUsarA pakSa usakA samarthana karake antameM donoM nakAra aura hakArameMse eka hI sAmAnya tatvapara Akara khar3e ho jAte haiN| yadi Amane sAmaneke donoM pakSa kisI eka viSayameM ekamata hote hoM, to usa ubhayasammata tattvako lakSya karake hI zikSAke praznakA vicAra karanA
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhArmika zikSAkA prazna 201 cAhie aura vivAdAspada tattvake viSayameM ekAntika vidhAna yA vyavasthA na karake use zikSArthIkI ruci aura vicArapara chor3a denA caahie| jo loga dhArmika pATha aura kriyAkANDake pakSapAtI haiM unhoMne yadi apane jIvanase yaha siddha kiyA hotA ki paramparAgata dhArmika kriyAkAMDa kA sevana karanevAle apane jIvana-vyavahArameM dUsaroMkI apekSA adhika sacce hote haiM aura sAdA jIvana vyatIta kara apanI cAlU dharma-prathA dvArA mAnavatAkI adhika sevA karate haiM, to vaisI zikSAkA virodha karanekA koI kAraNa hI na hotaa| kintu itihAsa isase viparIta kahatA hai| jisa jisa jAti yA samAjane rUr3ha dharmazikSA adhika pAI. hai, usa jAti yA kaumane dUsarI jAti yA kaumakI apekSA bheda-bhAvanAkA adhika poSaNa kiyA hai / sabase adhika kriyA-kANDI zikSAkA abhimAna rakhanevAlI brAhmaNa yA hindU jAti dUsare samAjoMkI apekSA adhika bhedoMmeM ba~Ta gaI hai, aura adhika dAmbhika sAtha hI Darapoka bana gaI hai| jyoM jyoM dhArmika zikSA vividha aura adhika ho, tyo tyo jIvanakI samRddhi bhI vividha aura adhika honI caahie| kintu itihAsa kahatA hai ki dharmaparAyaNa mAnI jAnevAlI jAtiyA~ dharma ke dvArA paraspara jur3aneke bajAya eka dUsarese alaga hotI gaI haiM / islAma dharmakI rUr3ha zikSAne yadi amuka vargako amuka aMzameM jor3A hai to usase bar3e vargako aneka aMzoMmeM prathama vargakA virodhI mAnakara mAnavatAko khaMDita bhI kiyA hai| IsAI dharmakI rUr3ha zikSAne bhI mAnavatAko khaMDita kiyA hai / amuka dharma apane rUr3ha zikSaNake balase yadi amuka parimANameM mAnava-vargako bhItara hI bhItara jor3anekA puNya karatA hai to usase bhI bahuta bar3e vargako apanA virodhI mAnanekA mahApApa bhI karatA hai / yaha to rUr3ha zikSA-janya mAnavatAke khaMDita honekI kathA huii| yadi sampradAyakI rUr3ha zikSA apane sampradAyake lie bhI sarala, prAmANika aura parArthI jIvana banAnevAlI hotI taba bhI dhArmika zikSAkA virodha karanevAleko virodha karanekA kAraNa nahIM mila sakatA / kintu itihAsa dUsarI hI kathA kahatA hai / kisI eka sampradAyake pradhAna mAne jAnevAle dharmaguruoM athavA mukhya gRhasthoMko lekara vicAra kareM to mAlUma hogA ki pratyeka dharmaguru ADambarapUrNa jIvanameM hI rasa letA hai aura apane bhole anuyAyiyoMke bIca usa ADaMbarakA dharmake nAmase poSaNa karatA hai| jisa dhana, zakti aura samayase usa sampradAyake anuyAyiyoMkA Arogya bar3ha sakatA hai,
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ 202 dharma aura samAja - - unheM zikSA dI jA sakatI hai, udyoga sikhAkara svAvalambI banAyA jA sakatA hai, usI dhana, zakti aura samayakA adhikatara upayoga pratyeka dharmaguru apanI ADaMbara-sajita jIvana-gAr3I calAte rahane meM kiyA karatA hai| svayaM zarIrazrama karanA chor3a detA hai kintu anyake zramake phaloMkA bhoga nahIM chor3atA / svayaM sevA karanA chor3a detA hai kintu sevA lenA nahIM chodd'taa| bana sake utanA uttaradAyitva chor3a denemeM dharma mAnatA hai kintu khudake prati dUsare loga uttaradAyitva na bhUleM, isakI pUrI cintA rakhatA hai / sampradAyake ve rUDhazikSA-rasika ague gRhastha, apane jIvana meM rAjAoMke samAna asadAcArI hote haiM, manamAnA bhoga karate haiM aura cAhe jitanoMko vaMcita karake kamase kama zramase adhikase adhika pU~jI ekatra karanekA prayatna karate haiM / jaba taka anukUla paristhitiyA~ hotI haiM taba taka to vyavasAyameM prAmANikatA rakhate haiM kintu jarA-sI jokhima A par3anepara TATa ulaTa dete haiN| aisI paristhitimeM cAhe jitanA jora lagAyA jAya kintu rUr3ha dharma-zikSAke viSayameM svataMtra aura nirbhaya vicAraka Antarika aura bAhya virodha rakheMge hii| yadi vastusthiti aisI hai aura aisI hI rahanekI hai, to adhika sundara aura surakSita mArga yaha hai ki jo ubhaya-pakSa-sammata ho usI dharmatatvakI zikSAkA prabandha sAvadhAnIse kiyA jAya / dharmatattvameM mukhya rUpase do aMza hote haiM, eka AcArakA aura dUsarA vicArakA / jahA~ taka AcaraNakI zikSAkA saMbaMdha hai, nirapavAda eka hI vidhAna saMbhava ho sakatA hai aura vaha yaha ki yadi kisIko sadAcaraNakI zikSA denA ho to vaha sadAcAramaya jIvanase hI dI jA sakatI hai, kevala vANIse nahIM dI jA sktii| sadAcaraNa vastu hI aisI hai ki vaha vANImeM utarate hI phIkI par3a jAtI hai| yadi vaha kisIke jIvanameM antastalase udita huI ho, to dUsareko kisI na kisI aMzameM prabhAvita kiye binA nahIM raha sktii| isakA artha yaha huA ki mAnavatAkA poSaNa karanevAle jisa prakArake sadAcArako samAjameM dAkhila karanA ho, jaba taka usa prakArakA sadAcArI vyakti koI na mile taba taka usa samAja yA saMsthAmeM sadAcArakI zikSAke praznako hAthameM lenA nirI mUrkhatA hai / mAtA pitA yA anya loga bAlakoMke jIvanakA jaisA nirmANa karanA cAhate hoM, unheM apane
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhArmika zikSAkA prazna ------ jIvanako vaisA hI banAnA cAhie aura yadi ve aisA nahIM kara sakate hoM to unheM apanI saMtati ke jIvana meM sadAcaraNa lAnekI AzA nahIM karanI cAhie / koI bhI saMsthA kirAyeke nakalI zikSaka rakhakara vidyArthiyoM meM sadAcArakA bAtAvaraNa utpanna nahIM kara sakatI / yaha vyavahArakA viSaya hai aura vyavahAra saccA yA jhUThA dekhAdekhImeMse utpanna honeke bAda hI vicArake yA saMskAra ke gahare pradeza taka apanI jar3eM pahu~cAtA hai / dharma- zikSA kA dUsarA aMza vicAra hai- jJAna hai / koI bhI saMsthA apane vidyArthiyoMmeM vicAra aura jJAna ke aMza siMcita aura poSita kara sakatI hai / isa taraha pratyeka saMsthAke lie rAjamArgake rUpameM dhArmika zikSAkA eka hI viSaya bAkI rahatA hai aura vaha hai jJAna tathA vicArakA / 203 isa aMzake lie saMsthA jitanA udAtta prabaMdha karegI utanI saphalatA avazya milegI / pratyeka vidyArthIko jAnanekI kama yA adhika bhUkha hotI hI hai| usakI bhUkhakI nAr3I yadi ThIka ThIka parakha lI jAya to vaha vizeSa teja bhI kI jA sakatI hai / isalie vidyArthiyoMmeM vividha prakArase tattva - jijJAsA paidA karanekA Ayojana karanA sasthAkA prathama kartavya hai / isa Ayojana meM samRddha pustakAlaya: aura vicArapUrNa vividha viSayoMpara vyAkhyAnoMkA prabaMdha Avazyaka hai| sAtha hI sampUrNa AyojanakA kendra jJAna aura vicAramUrti zikSaka aura usakI sarvagrAhiNI aura pratikSaNa navanavatAkA anubhava karanevAlI dRSTi bhI caahie| jo saMsthA aise zikSakako prApta karanekA saubhAgya prApta karatI hai usa sasthAmeM aisI dharmazikSA anivArya rUpase phailegI aura bar3hegI hI, jo vicAra karane ke lie kAphI hotI hai / karanekI bAta Anepara vidyArthI jarA-sA kaSTakA anubhava karatA hai kintu jAnanekA prazna sAmane Anepara usakA mastiSka anukUla zikSakake sannidhAna meM jijJAsAko lie hue hamezA taiyAra rahatA hai / pratibhAzAlI adhyApaka aise avasara se lAbha uThAtA hai aura vidyArthI meM udAra tathA vyApaka vicAroMke bIjoMkA vapana karatA hai / saMsthAe~ dhArmika zikSAkA Ayojana karake bhI vAstavameM jo vidyArthIke lie karanA cAhie, usa kAryako pUrNa nahIM karatIM aura jisa dhArmika kahe jAnevAle aMza vidyArthIko athavA svayaM zikSakako rasa nahIM hotA usa aMzapara paramparA mohake kAraNa athavA amuka vargake anusaraNa ke kAraNa bhAra dekara donoM cIjeM kho detI haiN| zakya vicArAMzakI jAgRti meM bAdhA pahu~catI hai
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ '204 dharma aura samAja yA rukAvaTa khar3I hotI hai aura azakya rUr3ha AcAroMmeM rasavRtti utpanna honeke bajAya hamezAke lie unase aruci ho jAtI hai| merI dRSTi se pratyeka saMsthAmai upasthita honevAle dhArmika zikSAke praznakA hala yaha ho sakatA hai (1) pratyeka kriyAkANDI athavA rUr3ha zikSA aicchika ho, anivArya nahIM / (2) jIvana ke saurabhake samAna sadAcaraNakI zikSA zabdoMse dene meM hI santoSa nahIM mAnanA cAhie aura aisI zikSAkI suvidhA na ho, to usa viSayameM mainA rahakara hI santoSa karanA cAhie / (3) aitihAsika tulanAtmaka dRSTise dharmatattvake mUlabhUta siddhAntoMkI zikSAkA vidyArthiyoMkI yogyatAke anusAra zreSThatama prabaMdha honA caahie| jisa viSayameM kisIkA matabheda na ho, jisakA prabaMdha saMsthA kara sakatI ho aura jo 'bhinna bhinna sampradAyoMkI mAnyatAoMko milAnemeM sahAyaka tathA upayogI ho aura sAtha hI sAtha mithyA bhramoMkA nAza karanevAlI ho vahI zikSA saMsthAoM ke lie upayogI ho sakatI hai| anu0-mohanalAla mehatA vidyAkI cAra bhUmikAe~ * bhAiyo aura bahano, Apa logoM ke sammukha bolate samaya yadi maiM pratyeka vyaktikA ceharA dekha sakatA yA zabda sunakara bhI sabako pahacAna sakatA to mujhe bar3A sumItA hotaa| mupaddhatise athavA vaijJAnika DhaMgase kAma karane kI jaisI zikSA Apako milI hai. vaisI mujhe nahIM milI, isalie mujhe binA zikSAke idhara-udhara bhaTakate hue jo mArga dikhAI de gayA, usIke viSaya meM kucha kahanA hai| jisa vyakti ne anya mArga dekhA hI na ho aura jo pagaDaMDI mila gaI usIse jaMgala pAra kiyA ho vaha kevala apanI pagaDaMDIkA hI varNana kara sakatA hai| isakA artha yaha kadApi nahIM ki dUsarI pagaDaNDiyA~ haiM hI nahIM, athavA haiM to usase ghaTiyA yA hIna haiM / dUsarI pagaDaMDiyA~ usase bhI zreSTha ho sakatI haiM / phira __ * gujarAtavidyAsabhAkI anusnAtaka vidyArthI-sabhAke adhyApakoM aura chAtroM ke samakSa 1947 ke pahale satrameM diyA huA maMgala pravacana |--'buddhiprkaash' se