Book Title: Dharm ka Bij aur Uska Vikas
Author(s): Sukhlal Sanghavi
Publisher: Z_Dharma_aur_Samaj_001072.pdf
Catalog link: https://jainqq.org/explore/229197/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharmakA bIja aura usakA vikAsa zrI dezamukhane kahA hai ki dharmakI lagabhaga sAtasau vyAkhyA kI gaI haiN| phira bhI unameM saba dharmokA samAveza nahIM hotA / Akhira bauddha, jaina Adi dharma una vyAkhyAoM ke bAhara hI raha jAte haiM / vicAra karanese jAna par3atA hai ki sabhI vyAkhyAkAra kisI na kisI paMthakA avalambana karake vyAkhyA karate haiM / jo vyAkhyAkAra kurAna aura muhammadako vyAkhyAmeM samAveza karanA cAhegA usakI vyAkhyA kitanI hI udAra kyoM na ho, anya dharma-paMtha usase bAhara raha jaayeNge| jo vyAkhyAkAra bAibala aura krAisTakA samAveza karanA cAhigA,. yA jo veda, purAna Adiko zAmila karegA usakI vyAkhyAkA bhI yahI hAla hogA / sezvaravAdI nirIzvara dharmakA samAveza nahIM kara sakatA aura nirIzvaravAdI sezvara dharmakA / aisI dazAmeM sArI vyAkhyAe~ adhUrI sAbita hoM, to koI acaraja nhiiN| taba prazna yaha hai ki kyA zabdoMke dvArA dharmakA svarUpa pahacAnanA saMbhava hI nahIM ? isakA uttara 'hA~' aura 'nA' donoM meM hai| 'nA' isa arthameM ki jIvana meM dharmakA svataH udaya hue vinA zabdoMke dvArA usakA spaSTa bhAna honA saMbhava nahIM aura 'hA~' isa arthameM ki zabdoMse pratIti avazya hogI, para vaha anubhava jaisI spaSTa nahIM ho sktii| usakA sthAna anubhavakI apekSA gauNa hI rahegA ! ataeva, yahA~ dharmake svarUpake bAremeM jo kucha kahanA hai vaha kisI pAnthika dRSTikA avalaMbana karake nahIM kahA jAyagA jisase anya dharmapaMthoMkA samAveza hI na ho sake / yahA~ jo kucha kahA jAyagA vaha pratyeka samajhadAra vyakti ke anubhavame AnevAlI hakIkatake AdhArapara hI kahA jAyagA jisase vaha hara eka paMthakI paribhASAmeM ghaTa sake aura kisIkA bahirbhAva na ho| jaba varNana zAbdika hai taba yaha dAvA to kiyA hI nahIM jA sakatA ki vaha anubhava jaisA spaSTa bhI hogaa| Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pUrva-mImAMsA' athAto dharmajijJAsA ' sUtrase dharmake svarUpakA vicAra prAraMbha kiyA hai ki dharmakA svarUpa kyA hai ! to uttara-mImAMsA meM ' athAto brahmajijJAsA' sUtra se jagat ke mUlatattvake svarUpakA vicAra prArambha kiyA hai / - pahalemeM AcArakA aura dUsare meM tattvakA vicAra prastuta hai / isI taraha Adhunika prazna yaha hai ki dharmakA bIja kyA hai, aura usakA prAraMbhika svarUpa kyA hai ? hama sabhI anubhava karate haiM ki hamameM jijIviSA hai / jijIviSA kevala manuSya, 'pazu, pakSI taka hI sImita nahIM hai, vaha to sUkSmAtisUkSma kITa pataMga aura bekTeriyA jaise jaMtuoM meM bhI hai / jijIviSA ke garbha meM hI sukhakI jJAta, ajJAta abhilASA anivAryarUpase nihita hai / jahA~ sukhakI abhilASA hai, vahA~ prati"kUla vedanA yA duHkhase bacanekI vRtti bhI avazya rahatI hai / isa jijIviSA, sukhAbhilASA aura duHkha ke pratikArakI icchAmeM hI dharmakA bIja nihita hai| koI choTA yA bar3A prANadhArI akele apane ApameM jInA cAhe to jI nahIM sakatA aura vaisA jIvana bitA bhI nahIM sakatA / vaha apane choTe bar3e sajAtIya dalakA Azraya liye vinA caina nahIM pAtA / jaise vaha apane dalameM -rahakara usake Azrayase sukhAnubhava karatA hai vaise hI yathAvasara apane dalakI anya vyaktiyoM ko yathAsaMbhava madada dekara bhI sukhAnubhava karatA hai / yaha vastusthiti cIMTI, bhare aura dImaka jaise kSudra jantuoMke vaijJAnika anvaSekane vistArase darasAI hai / itane dUra na jAnevAle sAmAnya nirIkSaka bhI pakSiyoM aura bandara jaise prANiyoMmeM dekha sakate haiM ki totA, mainA, kauA Adi pakSI kevala apanI saMtatike hI nahIM balki apane sajAtIya dalake saMkaTa ke - samaya bhI usake nivAraNArtha maraNAMta prayatna karate haiM aura apane dalakA Azraya kisa taraha pasaMda karate haiM / Apa kisI bandarake bacceko pakar3ie, phira dekhie ki kevala usakI mA~ hI nahIM, usa dalake choTe bar3e sabhI bandara use bacAne kA prayatna karate haiN| isI taraha pakar3A jAnevAlA baccA kevala apanI mA~kI hI nahIM anya bandaroMkI ora bhI bacAva ke lie dekhatA hai / pazu-pakSiyoMkI yaha rojamarrAkI ghaTanA hai to atiparicita aura bahuta mAmUlI-sI, para isameM eka satya sUkSmarUpase nihita hai / vaha satya yaha hai ki kisI prANadhArIkI jijIviSA usake jIvanase alaga Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nahIM ho sakatI aura jijIviSAkI tRpti tabhI ho sakatI hai, jaba prANadhArI apane choTe bar3e dala meM rahakara usakI madada leM aura madada kareM / jijIviSAke sAtha anivArya rUpa se saMkalita isa sajAtIya dalase madada leneke bhAvameM hI dharmakA bIja nihita hai / agara samudAya meM rahe binA aura usase madada lie vinA jIvanadhArI prANIkI jIvanecchA tRpta hotI, to dharmakA prAdurbhAva saMbhava hI na thA / isa dRSTi se dekhanepara koI sandeha nahIM rahatA ki dharmakA bIja hamArI jijIviSAmeM hai aura vaha jIvana vikAsa kI prAthamikase prAthamika sthitimeM bhI maujUda hai, cAhe vaha ajJAna yA avyakta avasthA hI kyoM na ho / hariNa jaise komala svabhAvake hI nahIM balki jaMgalI bhaiMsoM tathA gaiNDoM jase kaThora svabhAva ke pazuoMmeM bhI dekhA jAtA hai ki ve saba apanA apanA dala bA~dhakara rahate aura jIte haiN| ise hama cAhe AnuvaMzika saMskAra mAneM cAhe pUrva janmopArjita, para vikasita manuSya jAtimeM bhI yaha sAmudAyika vRtti anivArya rUpase dekhI jAtI hai| jaba purAtana manuSya jaMgalI avasthAmeM thA tatra aura jaba AjakA manuSya sabhya ginA jAtA hai taba bhI, yaha sAmudAyika vRtti eka-sI akhaNDa dekhI jAtI hai| hA~, itanA pharka avazya hai ki jIvana - vikAsa kI amuka bhUmikA taka sAmudAyika vRtti utanI samAna nahIM hotI jitanI ki vikasita buddhizIla gine jAnevAle manuSya meM hai / hama abhAna yA aspaSTa bhAnavAlI sAmudAyika vRttiko prAvAhika yA audhika vRtti kaha sakate haiM / para vahI vRtti dharma- bIjakA Azraya hai, isameM koI sandeha nahIM / isa dharma - bIjakA sAmAnya aura saMkSipta svarUpa yahI hai ki vaiyaktika aura sAmudAyika jIvanake lie jo anukUla ho use karanA aura jo pratikUla ho use TAlanA yA usase bacanA / jaba hama vikasita mAnava jAti ke itihAsa-paTapara Ate haiM taba dekhate haiM ki kevala mAtA-pitAke sahAre bar3hane aura palanevAlA tathA kuTumbake vAtAvaraNase puSTa honevAlA baccA jaise jaise bar3A hotA jAtA hai aura usakI samajha jaise jaise bar3hatI jAtI hai vaise vaise usakA mamatva aura AtmIya bhAva mAtA-pitA tathA kuTumbake vartulase aura bhI Age vistRta hotA jAtA hai / vaha zurU meM apane choTe gA~va ko hI deza mAna letA hai / phira kramazaH apane rASTrako deza mAnatA Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai aura kisI kisIkI samajha itanI adhika vyApaka hotI hai ki usakA mamatva yA AtmIyabhAva kisI eka rASTra yA jAtikI sImAmeM vaddha na rahakara samagra mAnava-jAti hI nahIM balki samagraprANi-vargataka phaila jAtA hai| mamatva yA AtmIyabhAvakA eka nAma moha hai aura dUsarA prema / jitane parimANameM mamatva sImAbaddha adhika, utane parimANameM vaha moha hai aura jitane parimANameM nissIma yA sImAmukta hai utane parimANameM vaha prema hai| dharmakA tattva to mohameM bhI hai aura premameM bhii| antara itanA hI hai ki mohakI dazAmeM vidyamAna dharmakA bIja to kabhI kabhI vikRta hokara adharmakA rUpa dhAraNa kara letA hai jaba ki premakI dazAmeM vaha dharmake zuddha svarUpako hI prakaTa karatA hai| manuSya-jAtimeM aisI vikAsa zakti hai ki vaha prema-dharmakI ora pragati kara sakatI hai| usakA yaha vikAsa-bala eka esI vastu hai jo kabhI kabhI vikRta hokara use yahA~taka ulaTI dizAmeM khIMcatA hai ki vaha pazuse bhI nikRSTaH mAlUma hotI hai| yahI kAraNa hai ki mAnava-jAtimeM devAsura-vRttikA dvanda dekhA jAtA hai| to bhI eka bAta nizcita hai ki jaba kabhI dharmavRttikA adhikase adhika yA pUrNa udaya dekhA gayA hai yA saMbhava huA hai to vaha manuSyakI AtmA hii| deza, kAla, jAti, bhASA, veza, AcAra AdikI sImAoMmeM aura sImAoMse pare bhI sacce dharmakI vRtti apanA kAma karatI hai / vahI kAma dharma-bIjakA pUrNa vikAsa hai / isI vikAsako lakSameM rakhakara eka RSine kahA ki 'kurvaneveha karmANi jijIviSet zataM samAH' arthAt jInA cAhate ho to kartavya karma karate hI karate jiyo| kartavya karmakI saMkSepameM vyAkhyA yaha hai ki . " tena tyaktena bhuJjIthAH mA gRdhaH kasyacit dhanam " arthAt tuma bhoga karo para vinA tyAgake nahIM aura kisIke sukha yA sukhake sAdhanako lUTanekI vRtti na rakho / sabakA sArAMza yahI hai ki jo sAmudAthika vRtti janmasiddha hai usakA buddhi aura vivekapUrvaka adhikAdhika aisA vikAsa kiyA jAya ki vaha sabake hitameM pariNata ho / yahI dharma-bIjakA mAnava-jAtimeM saMbhavita vikAsa hai| Upara jo vastu saMkSepameM sUcita kI gaI hai, usIko hama dUsare prakArase arthAt Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11 I takha cintana ke aitihAsika vikAsa-kramakI dRSTise bhI soca sakate haiM / yaha nirvivAda tathya hai ki sUkSmAtisUkSma jantuoMse lekara bar3ese bar3e pazu-pakSI jaise prANiyoMtaka meM jo jijIviSAmUlaka amaratvakI vRtti hai, vada daihika yA zArIrika jIvana taka hI sImita hai / manuSyetara prANI sadA jIvita rahanA cAhate haiM para unakI dRSTi yA cAha vartamAna daihika jIvanake Age nahI jAtI / ve Age yA pIcheke jIvana ke bAremeM kucha soca hI nahIM sakate / para jahA~ manuSyatvakA prAraMbha huA vahA~se isa vRttimeM sImA-bheda ho jAtA hai / prAthamika manuSya-dRSTi cAhe jaisI rahI ho yA aba bhI ho, to bhI manuSya jAtimeM hajAroM varSa pUrva eka aisA samaya AyA jaba usane vartamAna daihika jIvanase Age dRSTi daur3AI | manuSya vartamAna daihika amaratvase saMtuSTa na rahA, usane maraNottara jijIviSAmUlaka amaratva kI bhAvanAko cittameM sthAna diyA aura usIko siddha karane ke lie yaha nAnA prakAra ke upAyoMkA anuSThAna karane lagA / isI meM se balidAna, yajJa, vrata niyama, tapa, dhyAna, Izvara bhakti, tIrtha sevana, dAna Adi vividha dharma mAgA~kA nirmANa tathA vikAsa huA / yahA~ hameM samajhanA cAhie ki manuSya kI dRSTi vartamAna janmase Age bhI sadA jIvita rahane kI icchAse kisI na kisI upAyakA Azraya letI rahI hai / para una upAyoMmeM aisA koI nahIM hai jo sAmudAyika vRtti yA sAmudAyika bhAvanAke sivAya pUrNa siddha ho sake / yajJa aura dAnakI to bAta hI kyA, ekAMta sApekSa mAnA jAnevAlA dhyAnamArga bhI Akhira ko kisI anyakI madada ke binA nahIM nibha sakatA yA dhyAnasiddha vyakti kisI anya meM apane ekatra kiye hue saMskAra DAle vinA tRpta bhI nahIM ho sakatA / kevala daihika jIvanameM daihika sAmudAyika vRtti Avazyaka hai, to mAnasika jIvanameM bhI daihikake alAvA mAnasika sAmudAyika vRtti apekSita hai| jaba manuSya kI dRSTi pAralaukika svargIya dIrgha jIvanase tRpta na huI aura usane eka kadama Age socA ki aisA bhI jIvana hai jo videha amaratva pUrNa hai, to usane isa amaratvakI siddhike lie bhI prayatna zurU kiyA / purAne upAyoMke atirikta naye upAya bhI usane soce / sabakA dhyeya ekamAtra azarIra amaratva rahA / manuSya abhI taka mukhyatayA vaiyaktika amaratvake bAre meM socatA thA, para usa samaya bhI usakI dRSTi sAmudAyika vRttise mukta na thI / jo mukta honA cAhatA thA, yA mukta huA mAnA jAtA thA, vaha bhI apanI zreNImeM Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anya muktoMkI vRddhi ke lie satata prayatnazIla rahatA thA / arthAt mukta vyakti bhI apane jaise muktoMkA samudAya nirmANa karanekI vRttise mukta na thA / isI lie mukta vyakti apanA sArA jIvana anyoMko mukta banAnekI ora lagA detA thaa| yahI vRtti sAmudAyika hai aura isImeM mahAyAnakI yA sarva muktikI bhAvanA nihita hai| yahI kAraNa hai ki Age jAkara muktikA artha yaha hone lagA ki jaba taka eka bhI prANI duHkhita ho yA bAsanAbaddha ho, taba taka kisI akelekI muktikA koI pUrA artha nahIM hai / yahA~ hameM itanA hI dekhanA hai ki vartamAna daihika jijIviSAse Age amaratvakI bhAvanAne kitanA hI prayANa kyoM na kiyA ho, para vaiyaktika jIvana aura sAmudAyika jIvanakA paraspara saMbaMdha kabhI vicchinna nahIM hotA / aba tatvacintanake itihAsameM vaiyaktika jIvana-bhedake sthAna meM yA usake sAtha sAtha akhaNDa jIvanakI yA akhaNDa brahmakI bhAvanA sthAna pAtI hai / aisA mAnA jAne lagA ki vaiyaktika jIvana bhinna bhinna bhale hI dikhAI de, to bhI vAstavameM kITa-pataMgase manuSya taka saba jIvanadhAriyoMmeM aura nirjIva mAnIjAnevAlI sRSTimeM bhI eka hI jIvana vyakta-avyakta rUpase vidyamAna hai, jo kevala brahma kahalAtA hai / isa dRSTimeM to vAstavameM koI eka vyakti itara vyaktiyoMse bhinna hai hI nhiiN| isalie isameM vaiyaktika amaratva sAmudAyika amaratvameM ghula mila jAtA hai / sArAMza yaha hai ki hama vaiyaktika jIvana-bhedakI dRSTise thA akhaNDa brahma-jIvanakI dRSTi se vicAra kareM yA vyavahArameM dekheM, to eka hI bAta najarameM AtI hai ki vaiyaktika jIvanameM sAmudAyika vRtti anivAryarUpase nihita hai aura usI vRttikA vikAsa manuSya-jAtimeM adhikase adhika saMbhavita hai aura tadanusAra hI usake dharmamArgokA vikAsa hotA rahatA hai| unhIM saba mArgoko saMkSepameM pratipAdana karanevAlA vaha RSivacana hai jo pahale nirdiSTa kiyA gayA hai ki kartavya karma karate hI karate jIo aura apanemese tyAga karo, dUsarekA haraNa na kro| yaha kathana sAmudAyika jIvana-zuddhikA yA dharmake pUrNa vikAsakA sUcaka hai jo manuSya-jAtimeM hI viveka aura prayatnase kabhI na kabhI saMbhavita hai| Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hamane mAnava-jAtimeM do prakArase dharma-bIjakA vikAsa dekhaa| pahale prakAra meM dharma-bIjake vikAsake AdhArarUpase mAnava jAtikA vikasita jIvana yA vikasita caitanyaspandana vivakSita hai aura dUsare prakArameM dehAtmabhAvanAse Age bar3hakara punarjanmase bhI mukta honekI bhAvanA vivakSita hai| cAhe jisa prakArase vicAra kiyA jAya, vikAsakA pUrNa marma Upara kahe hue RSivacanameM hI hai, jo vaiyaktika aura sAmAjika zreyakI yogya dizA batalAtA hai / prastuta pustakameM dharma aura samAjaviSayaka jo jo lekha, vyAkhyAna Adi saMgraha kiye gaye haiM, unake pIche merI dharmaviSayaka dRSTi vahI rahI hai jo ukta RSivacanake dvArA prakaTa hotI hai| to bhI isake kucha lekha, aise mAlUma par3a sakate hai ki eka varga vizeSako lakSyameM rakhakara hI likhe gaye hoN| bAta yaha hai ki jisa samaya jaisA vAcaka-varga lakSyameM rahA, usa samaya usI vargake. adhikArakI dRSTise vicAra prakaTa kiye gaye haiN| yahI kAraNa hai ki kaI lekhoMmeM jainaparaMparAkA sambandha vizeSa dikhAI detA hai aura kaI vicAroMmeM dArzanika zabdoMkA upayoga bhI kiyA gayA hai| parantu maiMne yahA~ jo apanI dharmaviSayaka dRSTi prakaTa kI hai yadi usIke prakAzameM ina lekhoMko paDhA jAyagA to pAThaka yaha acchI taraha samajha jAyeMge ki dharma aura samAjake pArasparika. sambandhake bAremeM maiM kyA socatA huuN| yoM to eka hI vastu deza-kAlake bhedase nAnA prakArase kahI jAtI hai| saritkuMja, ra ahamadAbAda -sukhalAla