Book Title: Dharm Sadhna ka Muladhar Samatvayoga
Author(s): Vinod Muni
Publisher: Z_Sumanmuni_Padmamaharshi_Granth_012027.pdf
Catalog link: https://jainqq.org/explore/211204/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhanA kA mahAyAtrI : zrI sumana muni dharmasAdhanA kA mUlAdhAra : samatvayoga vidvadvarya zrI vinodamuni dharma kI rAha para to cala par3e, kintu samatvayoga kI sAdhanA kahA~ ? dharma-paMtha-sampradAya ke durAgraha - haThAgraha ke kAraNa ekadUsare ko hIna evaM nIcA dikhAne kI pravRtti kA parityAga kahA~ kiyA ? niMdA, kaTutA vaimanasya kI vaitaraNI kA pravAha to niraMtara jArI hai| vastutaH samatvayoga ke abhAva meM dharma kA patha bhI kaMTIlA hai / Aja ke saMdarbha meM samatvayoga kA vizleSaNa kara rahe vidvadvarya zrI vinodamunijI ma. ! haiM saMpAdaka bhautika vijJAna : mRga marIcikA vartamAna bhautika vijJAna ke yuga meM manuSya bailagAr3I ke yuga 'ko lAMghakara rAkeTa - yuga meM praviSTa ho gayA hai| isI bhautika vijJAna ke mAdhyama se manuSya, jala, sthala aura nabha kI tIvragati se yAtrA karane meM saphala ho gayA hai| itanA hI nahIM usane candraloka kI saphala yAtrA karane ke sAtha-sAtha maMgala Adi naye naye grahoM kI zodha karake vizva ko Azcarya meM DAla diyA hai| ina bhautika upalabdhiyoM ko manuSya ne varadAna samajhakara svIkAra kiyA / bhautika vijJAna ke vikAsa se prApta sukha sAdhanoM ko pAkara manuSya ne socA-samajhA thA ki isase pRthvI para bahane vAlA duHkha kA dariyA sadA ke lie sUkha jAegA, azAnti kA dhadhakatA huA dAvAnala prazAnta ho jAegA lekina vaha mRga marIcikA ke samAna hI dhokhA dene vAlA sAbita huA / bhautika vijJAna para adhyAtma kA aMkuza na hone ke kAraNa vaha varadAna rUpa na hokara abhizApa rUpa hI bana gayA / saca hai - adhyAtma (Atmadharma) se anuprANita tathA niyaMtrita na hone ke kAraNa kore bhautika vijJAna ne vizva meM vidhvaMsa kA vAtAvaraNa hI taiyAra kiyaa| Atma-dharma ke abhAva meM mAnava kyA hai ? Atma dharma ke abhAva meM bhautika vijJAna dvArA pradatta tathAkathita sukha-suvidhA ke sAdhanoM, athavA kevala bhautika para-padArthoM ko apanAkara sukha-zAnti kI kalpanA karanA 154 - sapane meM laDDU khAne ke samAna hai| Atma dharma ke abhAva. meM koI bhI prANI vAstavika sukhazAnti kA sparza nahIM kara sktaa| vaha bhautika padArthoM ko pAne kI hor3a meM, ahaMkAra, mamakAra, IrSyA, dveSa, vaira-virodha, Asakti Adi viSamatAoM se ghirA rahatA hai / vividha viSamatAoM ke duzcakra meM phaMsakara Atmadharma vihIna mAnava nAnA Adhi-vyAdhi-upAdhiyoM meM par3A rahatA hai / usakA hRdaya saMkIrNa, svArthI aura dambhI bana jAtA hai| nipaTa svArthI manuSya dhana vaibhava tathA bhautika sukha-sAdhanoM evaM suvidhAoM ko pAne ke lie rAkSasa banakara dUsaroM kA zoSaNa va utpIr3ana karane aura parahita kA ghAta karane se bhI nahIM cuuktaa|' yahA~ taka ki vaha jisa parivAra, samAja, dharma sampradAya, jAti, prAnta aura rASTra meM palA, bar3hA hai, vahA~ bhI Atma dharma kI maryAdAoM ko lAMghakara saMkIrNa svArthI bana jAtA hai / vaha kevala svakendrita hokara manuSya rUpa meM pazuoM jaisA AcaraNa karane laga jAtA hai / 2 vaha manuSyatA se girakara pazutA kI koTi meM A jAtA hai, itanA hI nahIM kabhIkabhI to mAnavatA ke badale dAnavatA kA, insAniyata ke badale zaitAniyata kA rUpa dhAraNa kara letA hai| vaha parivAra, samAja, rASTra ke adhyAtma pradhAna AcAra vicAra ko bhI najaraaMdAja kara detA hai / phalataH apane hI nikRSTa AcaraNa aura vyavahAra se vaha svayaM ko patita banA hI letA hai / duHkha ke sAMce meM DhAla letA hai, dUsaroM ko bhI patita aura duHkhI banAne kI paramparA apane pIche chor3a jAtA hai unhIM dharmasAdhanA kA mUlAdhAra : samatvayoga Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharmavihIna rUr3ha paramparAoM ko bhAvI pIr3hI dharma samajhane lagatI hai / dharma zabda kA Azaya evaM lakSaNa 4 eka bAta samajha lenI Avazyaka hai ki jahA~-jahA~ zAstroM meM yA dharmagranthoM dharma zabda kA prayoga kiyA gayA hai, vahA~-vahA~ Atmadharma samajhanA cAhie kyoM ki kArtikeyAnuprekSAnusAra -"vastu kA apanA svabhAva hI dharma hai| isa dRSTi se AtmA kA apanA svabhAva hI dharma hai| cANakya ke anusAra - "vahI sukha kA mUla hai / ' vahI utkRSTa maMgala hai|' dharma saba duHkhoM kA atula auSadha hai| AtmA ke lie vahI vipula bala hai / " yaha dharma hI sarvazreSTha hai, isa janma meM bhI aura para janma meM bhI / " yahI kalpataru aura kAmadhenu hai / kaNAdaRSi ke anusAra - " jisase abhyudaya kI aura niHzreyasa yAnI mokSa kI prApti ho vahI dharma hai / " " AcArya samantabhadra ke anusAra- "jo uttama sukha 8 10 dhAraNa grahaNa karAtA hai vaha dharma hai| unhoMne samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra ko mokSamArga batAkara, mokSa ko uttama sukha prApti kA kAraNa batAyA hai| AcArya tulasI ne dharma kA lakSaNa kiyA hai- ( saMvara aura nirjarA dvArA) 'Atmazuddhi kA sAdhana dharma hai|' 'katipaya AcAryoM aura manISiyoM ne dharma zabda kA nirvacana karate hue dhAraNa karane ke kAraNa ise dharma kahA hai / 11 kyA aura kaise dhAraNA karatA hai yaha? isake uttara meM unhoMne kahA- "durgati kupatha meM girate hue AtmA ko jo dhAraNa karake rakhatA hai, vaha dharma hai / meM, "12 zuddha Atmadharma : kisI kI bapautI nahIM isa dRSTi se jaba vizva kI samasta AtmAoM ke svabhAva ko dharma kahA hai, taba nizcaya hI vaha Aja ke vibhinna vizeSaNoM vAle dharmoM, paMthoM, saMpradAyoM, dharmasaMghoM yA matoM, darzanoM se bilkula alaga hai, yaha zuddha Atma dharma dharmasAdhanA kA mUlAdhAra : samatvayoga jaina saMskRti kA Aloka kisI dharmasaMgha, paMtha, mata yA sampradAya se baMdhA huA nahIM hai aura na hI isa para kisI bhI tathAkathita dharmasaMgha yA vizeSaNayukta dharma, paMtha Adi kA ekAdhikAra hai, aura na isa para kisI kI bapautI hai| jo isa zuddha dharma kA AcaraNa karatA hai, usI kA yaha dharma hai| isa dRSTi se isa zuddha Atmadharma para na kisI dharma, sampradAya, paMtha, mata yA vizeSaNayukta dharma kA Adhipatya atIta meM rahA hai, na hI vartamAna meM hai aura na hI anAgata meM rhegaa| yaha zuddha dharma kisI bhI sAmpradAyika yA pAMthika veza-bhUSA, varNa jAtipAMti yA bAhya kriyAkANDa meM nahIM hai / 13 veSa, cihna Adi ke nAnAvidha vikalpa to sirpha janasAdhAraNa ke paricaya pahacAna ke lie haiM / vastutaH dharma usI kA hai, jo usakA pAlana-dhAraNa- rakSaNa karatA hai aura dharma kA pAlana rakSaNa karane vAle kA rakSaNa bhI vaha karatA hai / 15 rakSaNa se matalaba yahA~ AtmarakSaNa se hai| jo AtmAe~ dharma kA pAlana-rakSaNa karatI haiM, apane svabhAva meM ramaNa karatI haiM, unako vaha dharma vibhAva se tathA parabhAvoM ke prati rAgadveSAdi se bacAtA hai / dazavaikAlika sUtra meM kahA hai- (dharmapAlana dvArA) sarvendriyoM ko susamAhita hokara AtmA kI rakSA karanI caahie| jo dharmapAlana ke dvArA AtmA kI rakSA nahIM karatA hai, vaha janmamaraNa ke mArga (saMsAra bhramaNa ) ko pAtA hai aura AtmA ko surakSita rakhane vAlA samasta duHkhoM 16 14 mukta zuddha dharma : dhruva aura zAzvata vividha vizeSaNoM vAle dharma se sambandhita samAjoM meM prAyaH isa bAta kI bahuta carcA calatI rahatI hai ki kaunasA aura kisakA dharma prAcIna hai aura kauna-sA kisakA dharma arvAcIna hai? zuddha Atmadharma ke sambandha meM isa prakAra ke prazna khar3e karanA nA samajhI hai / yaha zuddha dharma na to kabhI purAnA hotA hai aura na hI nayA kahalAtA hai| vaha to dhruva, nitya, zAzvata hai|' 'agara Atmadharma purAnA ho 17 155 Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhanA kA mahAyAtrI : zrI sumana muni sakatA hai to vaha eka dina naSTa bhI ho sakatA hai / aura jo naSTa hotA hai samaya - samaya para parivartita hotA rahatA hai, vaha zuddha Atma dharma nahIM hotA / tIrthaMkara : Atmadharma ke saMsthApaka nahIM jaina siddhAnta aura jaina dharma ke itihAsa se anabhijJa kaI loga kahate haiM - pratyeka tIrthaMkara naye Atmadharma kI sthApanA karate haiM parantu aisI bAta nahIM hai / ve tIrtha kI yA saMgha kI sthApanA karate haiN| 'logassa' ke pATha meM unakI stuti karate hue kahA gayA hai- dhamma titthayare jiNe, 18 dharma se yukta tIrtha kI saMgha kI sthApanA karane vAle jinavItarAga! isakA matalaba yaha nahIM hai ki ve Atmadharma kIvItarAga bhAva, samabhAva, ahiMsA, kSamA, satya Adi kI naye sire se sthApanA karate haiM / samatA, ahiMsA, satya, kSamA Adi jo Atmadharma haiM ve AtmA ke svabhAva haiM / isI prakAra nizcaya dRSTi se samyakjJAna, samyagdarzana, samyak cAritra; ye AtmA ke svarUpa haiM, AtmA ke nijI guNa yA svabhAva haiN| kyA tIrthaMkara samyagjJAna, darzana, cAritra ko naye sire se ghar3a kara taiyAra karate haiM ? nahIM / samyagdarzana jJAna yukta cAritra vahI hai jo bhagavAn mahAvIra se pUrva ke tIrthaMkaroM ke yuga meM thA / yahA~ cAritra kA artha hai- samabhAva / moha - kSobhavihIna vItarAga bhAva aadi| aisA nahIM hai ki bhagavAn RSabhadeva kA vItarAgabhAva yA samabhAva alaga taraha kA thA aura bhagavAn mahAvIra kA dUsarI taraha kA thaa| samabhAva yA vItarAgabhAva kI sAdhanA meM koI antara nahIM hai, na thA aura na bhaviSya meM hogA / spaSTa hai, tIrthaMkara samyagjJAna-darzana yukta bhAva cAritra meM koI parivartana nahIM krte| ve yuga ke anurUpa bAhya AcAra meM, vidhi-niSedha ke niyamopaniyamoM meM dezakAlAnusAra parivartana karate haiM / ataH kisI bhI tIrthaMkara ke sAdhu hoM unake samabhAva rUpa yA vItarAga bhAvarUpa cAritra meM ekarUpatA thI, hai, rhegii| kisI bhI dharmatIrtha sthApaka tIrthaMkara ne rAgabhAva ko yA 156 viSama bhAva ko Atma-bhAvarUpa cAritra nahIM kahA hai| kyoM ki rAgAdi bhAva bandha kA kAraNa hai aura yaha AtmabhAvarUpa cAritra saMvara- nirjarA rUpa hone se mukti (mokSa) kA kAraNa hai / isalie sarAga bhAva yA viSama bhAva jahA~ ho, vahA~ bAhya AcAra yA kalpa maryAdAeM ho sakatI haiM, use vyavahAra cAritra bhI kahA jA sakatA hai / vyavahAra cAritra, kalpa, yA bAhya AcAra kabhI eka-sA nahIM rahatA, vaha deza, kAla ke anusAra badalatA rahatA hai, badalatA rahA hai| tIrthaMkara apane dezakAlAnurUpa caturvidha saMgha ke bAhya AcAra, kalpa yA vyavahAra cAritra meM parivartana karate haiM / samatA - vItarAgatA hI Atmadharma 23 yahI kAraNa hai ki jahA~ Atmadharma kisa meM hai ? yaha prazna AyA, vahA~ samabhAva ko AtmA kA svabhAva pariNatirUpa hone se dharma-Atmadharma kahA hai / AcArAMga sUtra meM kahA hai - AryoM ! tIrthaMkaroM ne samatA meM dharma kahA hai / 21 jo sa aura sthAvara sabhI prANiyoM para samabhAva rakhatA hai, usI ke jIvana meM samatA dharma / Atmadharma hai / 22 bhagavatI sUtra meM kahA gayA hai - AtmA hI sAmAyika hai, AtmA hI saMvara hai| AtmA hI vItarAga bhAva hai, vahI samatA, saMvara aura vItarAgatA kA prayojana hai| jo sarvaprANiyoM ke prati AtmabhUta = AtmopamyabhAva se otaprota hai, sabhI prANiyoM ko apane samAna dekhatA hai, AsravoM (karmabandha ke kAraNoM) se dUra rahatA hai, vaha pApa karma nahIM krtaa|24 jaina saMskRti samatva kI saMskRti hai / jaina dharma ke tIrthaMkaroM, AcAryoM yA sAdhu-sAdhviyoM ne apane samparka meM AnevAle pratyeka vyakti ko sama bane rahane kI, samabhAva rakhane kI preraNA dI hai / bhagavAn mahAvIra ne Atma-samatva para jora dete hue eka sUtra diyA 'ege AyA' / arthAt AtmasvarUpa kI dRSTi se, vizva kI samasta AtmAe~ eka haiN| svarUpa kI dRSTi se hamArI aura siddhoM kI AtmA meM koI antara nahI hai / unhoMne kahA -- saba prANiyoM ke prati - dharmasAdhanA kA mUlAdhAra : samatvayoga = Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina saMskRti kA Aloka merA samabhAva eka jaisA bhAva hai|26 tathAgata buddha ne bhI sarvatra amana caina sthApita ho sakatA hai| AvazyakatA hai, kahA- "jaisA maiM hU~ vaise hI jagat ke ye saba prANI haiM aura sirpha samatva kI kasauTI para kasakara isa (Atma) dharma ko jaise ye haiM vaisA hI maiM huuN|" sUtrakRtAMga meM kahA hai - jo pala-pala para pratikSaNa, pratyeka pravRtti meM AcaraNa meM lAne samasta jagat ko samanvaya kI dRSTi se dekhatA hai vaha kisI kI, isa jIvana meM sAkAra karane kii| kA rAgabhAvavaza priya yA dveSavaza apriya nahIM krtaa| samabhAva ke abhAva meM sAdhanA niSprANa jaba mAnava ke antaHkaraNa meM AtmA-ekatva, yA jisa prakAra ghRta meM snigdhatA, zarkarA meM madhuratA aura Atmaupamya kI bhAvanA sudRr3ha rUpa se jama jAtI hai yA "AtmavatsarvabhUteSu" kI niSThA jAgRta ho jAtI hai; anya drAkSA meM mRdutA inakA maulika guNa hai, svabhAva hai, usI prANiyoM meM svAtmadarzana kI dRSTi ubuddha ho jAtI hai, usa prakAra samatA AtmA kA maulika guNa hai| Atma dharma kI sthiti meM vaha saMsAra meM kahIM bhI sAmAjika, rASTrIya yA sAdhanA kA mUlAdhAra hai, prANa hai| vahI sAdhaka kA sAdhya hai| isake abhAva meM jisa AcaraNa yA sAdhanA meM hiMsAdi Arthika kisI bhI kSetra meM rahe usake mana-vacana-kAyA se hiMsA, asatya, corI, beImAnI, bhraSTAcAra, abrahmacarya Adi viSamatA ho, vaha AcaraNa yA vaha sAdhanA niSprANa hai, pApakarma kaise ho sakate haiM? aise virATa aura vizvavyApI niSphala hai| niSprANa sAdhanA AdaraNIya nahIM, heya hai, tyAjya hai| kyoMki nirarthaka kaSTa denA yA kAyA ko vicAra jahA~ para vyApta hoM, vahA~ pApa ke lie avakAza pIr3ita karane para bhI usa sAdhanA meM ahiMsA, samatA kahA~ hai| isake viparIta sUtrakRtAMga sUtra meM spaSTa kahA hai -- jo vyakti apane sampradAya tathA sAmpradAyika vrata AtmaupamyabhAva yA karuNA bhAva nahIM hai to vaha sAdhanA dharma (saMvara nirjarA rUpa) na hokara pApa bana jAtI hai, niyamoM kI prazaMsA karate haiM aura Atmadharma se anuprANita dUsare ke vrata-niyama kI garhA-nindA karate haiM, ve usI meM race isalie vaha anupayogI hai| pace rahate haiN| aise loga janma-maraNI rUpa saMsAra meM grasta rhte| koI vyakti kitanI hI kaThora kriyAe~ karatA hai, samatA se hI samasyAeM hala lambe-lambe tapa karake zarIra ko sUkhA DAlatA hai, bAhya ____ jaina jagat ke eka mUrdhanya AcArya ne isI samatvadharma AcAra meM phUMka-phUMka kara calatA hai, svayaM ko utkRSTAcArI ke paripAlanArtha eka anupama vicAra sUtra prastuta kiyA hai- aura kriyApAtrI hone kA dikhAvA karatA hai parantu antaHkaraNa "jo apane lie cAhate ho, vahI dUsaroM ke lie bhI meM krodha, ahaMkAra, dambha, mAyA, paraparivAda, abhyAkhyAna, cAho / "28 yadi isa samatva (Atma) dharma kA pATha jIvana IrSyA, dveSa, mAyAmRSA, pratiSThA-prazaMsA-sammAna prApti kI ke kaNa-kaNa meM samA jAe to vizva kI sabhI samasyAoM lAlasA hai, prasiddhi ke lie ADambara parAyaNa jIvana apanAtA kA zIghra hI samAdhAna ho sakatA hai aura sAre saMsAra ko isa hai, apane anuyAyiyoM kI saMkhyA bar3hAne ke lie chala-prapaMca dharma se sukhazAMti prApta ho sakatI hai| phira ve samasyAe~ cAhe karatA hai, zAstrajJAna kA, bauddhika pratibhA kA evaM bAhyAcArapArivArika hoM, sAmAjika hoM, rAjanaitika hoM athavA dhArmika pAlana kA abhimAna yA pradarzana hai tathA vaha dUsare sAdhakoM kSetra kI hoM, una sabakA yathArtha samAdhAna yA hala ho sakatA ko tuccha dRSTi se dekhatA haiM, to samajhanA cAhie, usake hai aura jagat kI khoI huI zAnti phira se lauTa sakatI hai| jIvana meM kaSAyAdi upazAnta nahIM hai, usakI AtmA samabhAva kaSAya | dharmasAdhanA kA mUlAdhAra : samatvayoga 157 Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhanA kA mahAyAtrI : zrI sumana muni se bhAvita nahIM hai, usake Antarika jIvana meM viSamatA hai sAdhu dharma kA mApadaNDa kevala bAhyAcAra nahIM aura vaha samyagcAritra rUpa samabhAva arthAt - Atmadharma se AgamoM tathA dharmagranthoM meM yatra-tatra jahA~ jahA~ sAdhakoM abhI kosoM dUra hai| kI jIvanacaryA kA, bAhya AcAra kA ullekha hai, vahA~ sarvatra pramukhatA samabhAva kI hai| utsarga aura apavAda kI, antara meM samabhAva rahanA hI sAmAyika-samyagcAritra hai kalpya-akalpya kI, anAcIrNa aura AcIrNa kI, vidhiAgamoM kA spaSTa kathana hai - "sAmAyika AtmA kA / niSedharUpa meM AgamoM meM jahA~-jahA~ carcA kI gaI hai vahA~svabhAva samabhAva hai| 26 usake atirikta aura kucha nhiiN| vahA~ samabhAva ko pramukhatA dI gaI hai| samabhAva meM satya, 'samabhAva hI cAritra (bhAvacAritra) hai|"30 jIvana kA ahiMsA Adi sabhI kA samAveza ho jAtA hai| kintu saMyama, sadAcAra, tapa Adi saba kucha isI meM sannihita hai| vartamAna yuga meM jaba hama vaicArika vAtAyana se dekhate haiM to 'samatA se bhAvita AtmA hI mokSa ko prApta hotI hai| isameM sAdhudharma kA sAdhuoM ke lie Atmadharma kI sAdhanA kA koI sandeha nahIM hai|31 mApadaNDa kucha aura hI banA liyA gayA hai| sirpha bAhya AcAra, kriyAkANDa yA bAhya vidhi-niSedhoM ke gaja se sAdhutA bhagavAna mahAvIra ne bhI kahA hai-"lAbha aura alAbha ko nApA jA rahA hai| bAhara meM kriyAkANDoM kA nATaka cala " meM, sukha aura duHkha meM, jIvana aura maraNa meM nindA aura rahA hai, dravya cAritra yA bAhya AcAra kA abhinaya kiyA prazaMsA meM tathA sammAna aura apamAna meM jo sAdhaka sama jAtA hai bhale hI aMdara meM krodhAdi kaSAyoM kI holI jala rahatA hai, vahI vastutaH zramaNa hai, samamana hai, zamana hai| 32 / rahI ho, para-parivAda, abhyAkhyAna Adi pApasthAnoM kaa| praznavyAkaraNa sUtra meM bhI kahA gayA hai - "jo saba prANiyoM dAvAnala sulaga rahA ho| phira bhI kaha diyA jAtA hai ki ke prati sama banA rahatA hai vahI sacce arthoM meM zramaNa saccA sAdhu to yahI hai| hai|33 yahI kAraNa hai ki sAdhuvarga tathA tIrthaMkara / arihaMta kisI muni ne maryAdAnusAra Avazyaka vastroM kA upayoga Adi bhI dIkSA lete samaya jIvana bhara ke lie sAmAyika kiyA aura anya sampradAya ke muni ne bilkula niSedha hI AcaraNa karane kI pratijJA (saMkalpa) karate hai| 34yahI kara ddaalaa| vastroM kA sarvathA tyAga karane vAlA vaha muni sAmAyika cAritra hai| samyak cAritra hai| isameM ahiMsAdi vastra rakhane vAle sAdhuvarga ko muni mAnane se hI inkAra kara sabhI mahAvrata A jAte haiN| jo sadA ke lie sAmAyika detA hai| kyoMki isameM vaha parigraha kI kalpanA karatA hai| kI sAdhanA meM saMlagna rahatA hai, vaha sAdhu hai, zramaNa hai| jahA~ parigraha hai, vahA~ sAdhutA kI bhUmikA nahIM A sktii| sUta kA eka tAra bhI unakI dRSTi meM saMyamavighAtaka bana AgamoM meM zrAvakoM (zramaNopAsakoM) ke lie bhI bAraha jAtA hai; parantu vastra ke atirikta anya padArthoM ko grahaNa vratoM meM 'sAmAyika' eka svataMtra vrata hai| zrAvaka varga bhI karane, aneka prapaMcoM meM saMlagna rahane tathA Abhyantara parigraha samatA kI Aya = lAbharUpa sAmAyika kI amuka nizcita meM AkaNTha DUbe rahane para bhI unakA sAdhutva-munitva raha samaya taka ke lie sAdhanA karatA hai, abhyAsa karatA hai, sakatA hai| isa prakAra ke ekAnta va galata nirNaya ke pIche tAki jIvana ke pratyeka kSetra meM vaha samabhAva rakha apane sAmpradAyika vyAmoha tathA mithyA vicAroM ke durAgraha sake / 34 0 ke sivAya aura kyA kAraNa hai? eka sAdhAraNa sI bAta dharmasAdhanA kA mUlAdhAra : samatvayoga | Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina saMskRti kA Aloka ko kitanA tUla diyA gayA hai? jarA taTastha buddhi se socane samajhane kA prayAsa kareM to yaha bAta spaSTa vidita ho jAtI hai ki parigraha padArthoM, vyaktiyoM aura vastuoM meM nahIM, una padArthoM, vyaktiyoM aura vastuoM ke prati mamatA- mUrchA meM hai| bhagavAn mahAvIra ne tathA AcArya umAsvAti Adi ne murchA ko hI vastataH parigraha kahA hai| adhyAtmavettA vAstava meM mUrchA yA mamatva bhAva ko hI parigraha batAte haiN| nizcaya dRSTi se vizva kI pratyeka vastu parigraha bhI hai aura aparigraha bhii| vastu hI kyoM, yadi zarIra, anya upakaraNa tathA karma Adi para bhI yadi mUrchA hai to vaha bhI parigraha hai aura mUrchA nahIM hai to parigraha nahIM hai| Azaya yaha hai ki parigraha padArtha ke hone, na hone para avalambita nahIM, vaha avalambita hai - padArtha ke prati mamatA, mUrchA evaM Asakti hone, na hone para / 35 soDe se dhoe yA sAbuna pAuDara se, isameM kyA pharka par3atA hai? darzanArtha Ane vAle bandhuoM se AhArAdi lene, na lene meM pena-bAlapena Adi se likhane, na likhane meM bhI ubhayapakSIya paramparA calatI hai| patrAdi kA apane hAtha se likhanA bhI maryAdA bhaMga samajhA jAtA hai, jaba ki aise sAdhaka kisI gRhastha se likhavAne meM doSa nahIM maante| agara likhane meM doSa hai to likhavAne meM maryAdAbhaMga kA doSa kyoM nahIM lagegA? AgamoM meM jisa kArya ko karane meM pApa, doSa aparAdha yA maryAdAbhaMga batAyA hai to usI kArya ko dUsaroM se karAne tathA usa kArya kA anumodana-samarthana karane meM bhI pApa, doSa Adi kahA hai, puNya yA dharma nhiiN| isI prakAra hAtha-paira kA prakSAlana, kezaluMcana, vidyuta dvArA calita dhvanivardhaka yaMtra Adi kA upayoga ityAdi choTI-choTI bAhyAcAra kI aneka vAte haiN| sAdhutA asAdhutA kA nirNaya? bAhya AcAra para se sAdhutva-asAdhutva kA jhaTapaTa nirNaya karane vAle loga apanI yugabAhya jar3a sthitisthApaka niyamopaniyamoM, paramparAoM yA bAhya vidhi-niSedhoM para se hI aisA avicArapUrvaka nirNaya kara baiThate haiN| jaise koI daNDa rakhane meM sAdhutva kI maryAdA mAna rahe haiM, to koI mukhavastrikA ko lambI yA caur3I rakhane meN| kucha zramaNa varga eka ghara se eka bAra AhAra grahaNa karanA hI zramaNAcAra ke anukUla batAte haiM to katipaya zramaNavarga avasara Ane para aneka bAra AhArAdi lenA jarUrI samajheM to le lenA bhI, sAdhvAcAra ke anukUla mAnate haiN| kucha mahAnubhAva vastrAdi kA prakSAlana karane vAle muni ko zithilAcArI aura malina vastra vAloM ko utkRSTAcArI yA dRr3hAcArI samajhate haiN| kucha sAdhaka sAbuna, pAuDara Adi se vastra- prakSAlana ko sAdhu maryAdA-viruddha samajhate haiM aura sirpha pAnI se evaM soDe Adi se dhone meM utkRsstttaa| jaba ki uddezya hai; kapar3e kI saphAI, phira cAhe koI yatanApUrvaka zithilAcArI, utkRSTAcArI kA nirNaya kaise? bhagavAn mahAvIra ke pahale ke tIrthaMkaroM ke yuga meM tathA bhagavAn mahAvIra ke samaya meM bhI, evaM unake nirvANa .. ke pazcAt bhI bAhyAcAroM meM dravya kSetra, kAla, bhAvAnusAra bahuta hI parivartana hue haiN| isa yuga meM bhI hue haiM aura Age bhI hoNge| kevala bAhyAcAra ke AdhAra para zithilAcAra yA utkRSTAcAra mAna lenA yA kahanA kathamapi ucita nahIM hai| yadi aisA mAnA jAegA to bhagavAn ajitanAtha se lekara pArzvanAtha taka acela paramparA ko tathA niyatakAlika pratikramaNa kI evaM varSAvAsa meM cAra mahIne eka kSetra meM nivAsa kI paramparA ko badalA tathA bhagavAn pArzvanAtha ke sAdhuveza meM pAMcoM hI raMga ke vastra pahanane kI paramparA pracalita huI, brahmacarya mahAvrata ko paMcama mahAvrata meM samAviSTa karane kI paramparA pracalita huI, evaM anAcIrNoM kI sUcI meM AI huI zayyAtara, rAjapiNDa Adi katipaya bAhyAcAroM kI maryAdAeM bhI badalIM, to kyA bAhyAcAra, kriyAkANDa, rUr3ha paramparA, tathA vidhi-niSedha ke kucha niyamopaniyamoM meM | dharmasAdhanA kA mUlAdhAra : samatvayoga 156 Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhanA kA mahAyAtrI : zrI sumana muni hI cAritra mAnane vAle AgrahazIla sAmpradAyika manovRtti ke vyaktiyoM kI dRSTi meM bIca ke22 tIrthaMkara tathA unake anugAmI sAdhu-sAdhvI zithilAcArI the, yA ve tIrthaMkara kyA zithilAcAra ke upadezaka yA poSaka the? gaNadhara gautama svAmI se bhagavAn pArzvanAtha ke ziSya kezIsvAmI mile, taba bhI gaNadhara gautama ne unheM tathA unake sAdhuoM ko zithilAcArI nahIM khaa| isase yaha spaSTa hai ki kevala ukta bAhyAcAra, kriyAkANDa tathA katipaya sthUla niyamopaniyamoM ke AdhAra para se hI cAritra ko zithila yA utkRSTa mAnanA yA isI AdhAra para kisI sAdhu ko utkRSTa yA hIna mAnanA sAmpradAyika unmAda ke sivAya aura kucha nahIM hai / ye bAhya AcAra yA kriyAkANDa athavA paramparAe~ dravya-kSetra - kAla-bhAva ke anusAra badalatI rahI haiM aura bhaviSya meM bhI badaleMgI / 36 samabhAvI sAdhaka tathApi paraparivAda Atmadharma kI sAdhanA kA mUla cAritra ( bhAvacAritra ) hai| isameM mahatva sirpha kriyAkANDoM yA vAhyAcAra kA nahIM, svAtmabhAva kI pariNati kA hai / cAritra samabhAva yA vItarAga bhAva meM hai / jo mohakarma ke kSaya yA kSayopazama se hotA hai | ataH bAhya vidhi-vidhAnoM se cAritra ko Atma saMyama ko nApanA ThIka nahIM hai / kucha mahAzaya to apane mAne hue paramparAgata bAhya AcAra-vicAra se bhinna samabhAvapoSaka praNAlI ko dekhate haiM to turaMta hI AgababUlA ho uThate haiN| ve apane mukha se athavA lekhanI se una zAnta virakta samabhAvI sAdhakoM ke lie bhraSTAcArI, bheSadhArI patita yA dharmabhraSTa, samyaktvabhraSTa Adi anargala apazabdoM aura gAliyoM kA prayoga karate rahate haiM / sUtrakRtAMga sUtra meM para - paribhava evaM paraniMdaka ko saMsAra meM paribhramaNa kA kAraNa batAyA hai / 37 160 paranindA - mAyA : janma-maraNa ke kAraNa kAza! ye loga zAntacita se vicAra kareM, mahAvIra ke upAsaka hone kA dAvA karane vAle ye vyakti apanI bhASAsamiti kA vicAra karate aura apane jIvana ke Antarika pRSThoM ko par3hate / kaThora kriyAkANDa evaM bAhya niyamopaniyamoM ke pAlana kA ahaMkAra evaM dambha karate haiM, dUsaroM ko nIcA dikhAne evaM tiraskRta karane ke lie bAhyakriyAoM kA prAyaH pradarzana karate haiM unakI kaSAyeM tathA vAsanAe~ upazAnta nahIM, pratyuta adhika uddIpta hotI haiN| aise pradarzana meM prAyaH dambha, dikhAvA aura mAyA kA sevana hotA hai / AcArya jinabhadragaNi kSamAzramaNa ne aise mAyAvI jIvana ke lie sacoTa bAta kahI hai- "jo mAyAvI hai, satpuruSoM kI nindA karatA hai vaha apane lie kilviSaka bhAvanA (pApa yoni kI sthiti) paidA karatA hai / 38 mAyApUrvaka kI gaI kriyAe~ Atma kalyANa meM sahayogI nahIM bana pAtIM / yadi Abhyantara jIvana meM grAnthiyA~ haiM to usakA bAhya tyAga yathArtha meM samyak tyAga nahIM hai / AgamakAra spaSTa vidhAna karate haiM- "yadi koI vyakti nagna rahatA hai, mAsa-mAsa bhara anazana karake zarIra ko kRza kara DAlatA hai, kiMtu aMtara meM mAyA evaM dambha rakhatA hai, vaha janma-maraNa ke ananta cakra meM bhaTakatA rahatA hai / 36 "40 bhagavAn mahAvIra ne bhI kahA hai- " kevala mastaka muMDA se yA bAhya veSa se athavA kriyAkANDoM se koI zramaNa nahIM ho jAtA / samatAyoga ko apanAne, jIvana meM AnevAlI hara paristhiti meM sama rahane vAlA, samabhAva rakhane vAlA hI zramaNa hotA hai / ' sthAnAMgasUtra anusAra-ziromuMDana ke sAtha-sAtha cAra kaSAyoM tathA paMcendriyaviSayoM kA muNDana zamana rakhane se vAstavika muNDana hotA hai / ' abhiprAya hai, pratyeka kArya (karma) karate hue kisI prakAra kI Asakti, phalAkAMkSA, vicikitsA Adi kA tyAga santulana samamana 41 bhAva-muNDana kA - - dharmasAdhanA kA mUlAdhAra : samatvayoga Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina saMskRti kA Aloka karake siddhi aura asiddhi meM sama hokara karma karo, samatva meM sthita honA hI yoga kahalAtA hai| samatvayoga meM sthita puruSa bhagavadgItA ke anusAra mana-vacana-kAya ko rAgAdi se dUSita na hone dekara samabuddhi se yukta rahatA hai, puNya aura pApa donoM kA tyAga karanA hI karmabaMdhana se chUTane kA upAya hai, yaha samatva yoga hI karmoM meM kuzalatA hai|" arthAt karma karate hue bhI usase kisI bhI prakAra se lipta nahIM honA hai|02 ataH Atmadharma ke sAdhaka ko apanI sAdhanA meM samadRSTi evaM samatvayoga ko apanAkara jIvana yAtrA karanA hitAvaha hai| - sandarbhaH 1. te'mI mAnuSa-rakSasAH parahitaM svArthAya nighnanti ye| - bhartRhari nItizataka 64 2. (ka) yeSAM na viyA, na tapo na dAnaM, jJAnaM na zIlaM na guNo na dhrmH| te martyaloke bhuvibhArabhUtA, manuSyarUpeNa mRgaashcrNti|| 3. dhammo vatthu sahAvo - kArtikeyAnuprekSA 478 4. sukhasya mUlaM dharmaH - cANakyanIti sUtra - 2 5. dhammomaMgalamukkiTuM - dazavaikAlika 1/1 6. 'osahamaulaM ca savva dukkhANaM' - dhammobalamavi viulaM / ' dIrghanikAya 3/4/2 8. yato'bhyudaya niHzreyasa siddhiH sa dharmaH - vaizeSika darzana 6. saMsAra duHkhataH satvAn yo dharati uttama sukhe| sadRSTi - jJAna - vRttAni dharmaM dharmezvarA viduH|| - ratnakaraNDa zrAvakAcAra 2 10. Atmazuddhi sAdhanaM dharmaH - jainatattvadIpikA 11. dhAraNAddharma mityAhuH - manusmRti 12. durgatau prapatantamAtmAnaM dhArayatIti dhrmH| - manusmRti 13. ' na liMgam dharmakAraNam / ' - manusmRti 6/66 14. paccayatthaM ca logassa nANAviha vigappaNaM / - uttarAdhyayana, sUtra 23/32 15. dharma eva hato hanti, dharmo rakSati rkssitH|' -manusmRti 8/15 16. appA khalu sayayaM rakkhiyabo, sabiMdiehiM susmaahiehiN| arakkhio jAipahaM uveisu rakkhio sabbaduhANa mucci|| - dazavakAlika vivittacariNA, bIyA cuulaa|16 17. esa dhamme dhuve Nicce saase......| - AcArAMga 18. AvazyakasUtra cauvIsatthava paatth| 16. cArittaM khu dhammo, so dhammo samotti nnihittttho| - pravacana sAra 20. cArittaM smbhaavo| - paMcAstikAya 107 21. samayAe dhamme AriehiM pveie|' AcArAMga/samayA dhammamudAhare muNI - sUtrakRtAMga 1/2/2/6 22. jo samo savabhUesu, tasesu thAvaresu y| tassa sAmAiyaM hoi, ii kevali bhAsiyaM / / - anuyogadvAra 23. AyA sAmAie, AyA sAmAiyassa aTThe / AyA saMvare, AyA saMvarassa adve...|| bhagavatI sUtra 24. savvabhUyappabhUyassa samaM bhUyAi paaso| pihiyAsavassa daMtassa pAvakammaM na bNdhi|| dazavai 4/6 25. (ka) 'ege aayaa|' sthAnAMga 1/1 (kha) siddhAM jaiso jIva hai, jIva soi siddha hoya / ' 26. 'saMmaM me savvabhUdesu / ' - niyamasAra 102 27. 'yathA ahaM tathA ete, yathA ete tathA ahN|' suttanipAta 3/37/27 28. 'jaM icchasi appaNato, taM icchassa parassa vi / ' - bRhatkalpabhASya 4584 savvaM jagaM tu samayANuppehI piyamapiyaM kassai No krejaa| - sUtrakRtAMga 1/10/7 sayaM sayaM pasaMsaMtA, garahaMtA paraM vdN| je u tattha viussaMti, saMsAre te viussiyA - sUtrakRtAMga 1/1/2/23 29. "samabhAvo sAmAiyaM" - Avazyakaniyukti 30. "cAritaM samabhAvo" - paMcAstikAya 31. samabhAvabhAviyappA lahai mukkhaM na sNdeho| - haribhadrasUri / 32. lAbhAlAbhe suhe-dukkhe, jIvie maraNe thaa| samo jiMdA-pasaMsAsu, tahA maannaavmaanno|| - uttarA. 16/60 33. 'sabapANesu samo se samaNo hoI' - praznavyAkaraNa | dharmasAdhanA kA mUlAdhAra : samatvayoga 161 Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhanA kA mahAyAtrI : zrI sumana muni 34. (ka) duvihe sAmAie paNNatte - AgAra sAmAie aNagAra saamaaie| - sthAnAMga ThANA - 2 (kha) samassa AyAH lAbhaH sAmAyikam - 'karemi bhaMte sAmAiyaM' - Avazyaka 35. tattvArthasUtra, mUlAcAra 36. (ka) mUrchA parigrahaH - tattvArthasUtra (kha) mucchA pariggaho vutto| dazavai. 37. jo paribhavai paraM jaNaM, saMsAre parivattai mhN| ada iMkhiNiyAu pAviyA, ii saMkhAya muNINa mjje||" - sUtrakRtAMga 1/2/2/2 38.jaiviya NagiNe kise care, jai vi bhuMjiya mAsa maMta so| 36. je iha mAyAi mijjai AgaMtA gabbhAya nnNtso|| - sUtrakRtAMga 1/2/1/86 40. (ka) na vi muMDieNa smnno| (kha) samayAe samaNo hoi....|" 41. sthAnAMga sUtra ThA.-10 42. (ka) siddhayasiddayoH samaM bhUtvA, samatvaM yoga ucyte| yogaH karmasu kaushlm| - bhagavadgItA / S vidvavarya zrI vinoda munijI ne DUMgarapura (rAjasthAna) ke eka sambhrAnta osavAla parivAra meM janma liyaa| Apake hRdaya meM laghu vaya meM hI vairAgya kI bhAvanA jagI aura Apane AcArya pravara zrI gaNezIlAlajI mahArAja ke zrIcaraNoM meM zramaNa dIkSA grahaNa kii| Apane apane laghu bhrAtA zrI sumera munijI mahArAja ke sahayAtrI bana kara anekoM pradezoM kI yAtrA kI aura dharma kA pracAra kiyaa| Apane prAkRta, hindI va saMskRta Adi bhASAoM kA jJAna prApta kiyaa| Apa eka zreSTha pravaktA haiN| vartamAna meM Apa apane pAramparika gurujana zrI magana munijI evaM paNDitaratna zrI nemIcandajI mahArAja ke sAtha ahamadanagara (mahArASTra) meM nivasita haiN| -saMpAdaka nArI jIvana ke mUlya ko, usake astitva ko samajhakara, svIkAra karake hI bhagavAn mahAvIra ne apane dharmasaMgha meM / tIrtha meM puruSa ke sAtha hI nArI ko sthAna diyA thaa| unhoMne kisI prakAra koI hicaka/ saMkoca nahIM kiyA thA, jaba ki samakAlIna tathAgata buddha ne apane saMgha meM nArI ko sammilita karane meM saMkoca kiyA thaa| ziSya bhikSu Ananda ke nivedana ko nakAra diyA thaa| antataH isa Agraha ko svIkAra karanA par3A kintu antara meM upekSA hI thii| maryAdAeM baMdhana kaba banatI haiM, jaba mana na maane| jaba mana ThIka ho to ye bandhana nahIM khlaatii| phira maryAdA, maryAdA rahatI hai| lakSmaNa rekhA kI taraha rakSAtmaka bana jAtI hai| inake pIche bhAva jur3A rahatA hai mana kA ki "ye jo sImA rekhAeM haiM," mujhe merI AtmA ko merI jIvana sAdhanA ke kSetra meM banAye rakhane ke lie haiN| nahIM to, kabhI bhI maiM ucchRkhala uddaNDa bana sakatA hU~, kabhI bhI lar3akhar3Akara bAhara gira sakatA huuN| usako thAmane ke lie ye sImA rekhAeM haiN| - sumana vacanAmRta 162 dharmasAdhanA kA mUlAdhAra : samatvayoga |