Atmanand Prakash Pustak 021 Ank 02

Author(s): Jain Atmanand Sabha Bhavnagar
Publisher: Jain Atmanand Sabha Bhavnagar
Catalog link: https://jainqq.org/explore/531239/1

Page #1

| શ્રી આ
નંદ પ્રકાશ
માં
ને
?
*
આત્મ સંવત : ૨ વીર રાંવત : ૨૪૪૬ વિક્રમ સંવત :
પુસ્તક : ૨૨
*
*
*
*
*
સનં:
*
શ્રી જૈન આત્મારામા. ખારગેઈટ, ભાવના- ૦૧.

Page #2

FepN.B431
श्रीमविजयानन्दसूरि सद्गुरुज्या नमः। PODO.Quoad A dooODDOD OR
आत्मानन्द प्रकाश
9-2922134131 Ooooooooooooooooooo
॥स्त्रग्धरावृत्तम् ॥
यातं भोगाभिलाषैरखिलमिदमहो जीवितं तावकीनं ।। यत्नो नैव त्वयाज्ञ कृत इह जननक्केशविच्छेदहेतुः ।। त्यक्त्वासक्ति गजेन्द्र श्रुतिशिख रचलेष्वेषु भागेषु शीघ्र 'आत्मानन्द प्रकाशं कुरु हृदयगतं येन शश्चत्सुखं स्यात् ॥१॥
पू. २१, वीर सं. २४४६. भाद्रपद आत्म सं.२८ अंक र जो. प्रकाशक-श्री जैन आत्मानन्द सभा-मावनगर
વિષયાનુક્રમણિકા,
पृष्टाविषय ... ..२७ सातबासि साहित्य. ...
અ. ૨૮ ૭ પ. ચુખલાલજીભાઈ ના છતર બુધ સાથે | नाना मा...२४नवसामधाना वाताबाप... પંઈ ઈલાકાના જૈનોની વસ્તી ૮ સ્વિકાર અને સમાલોચના. .. ૪૯
शा. .. .. 30 श्रीमान् विम्यान हसार (मात्माराम)। 24TAAEतिना भा... 3७ मडासना भजन यातुर्मास
- ૧૬ વત માન સચાર.
વાર્ષિક મૂલ્ય ૨, ૧) ટપાલ ખર્ચ આના ૪, આનંદ પ્રીન્ટીંગ પ્રેસમાં શાહ ગુલાબચંદ લલ્લુભાઇએ અાપ્યું ભાવનગર,

Page #3

શ્રી પંચપરમેષ્ઠી ગુણરત્નમાળા,
( વિવિધ અનેક ચમત્કારિક કથાએ સાથે શ્રી પાંચપરમેષ્ઠીના ૧૦૮ ગુણાનુ વિસ્તાર પૂર્વક અપૂર્વ વર્ણ ન, )
સકલ મ્ત્ર શિરામણ, અનેક ગુણુકલ્પ મહેાધિ, ચોદપૂર્વના સારભૂત પંચપરમેષ્ટી નમસ્કાર મહામત્ર કે જેતે મહિમા કલ્પવૃક્ષ કરતાં પશુ અધિક શાસ્ત્રકાર મહારાજે વધુ વેલ છે. અને જે ધ્યાન કરવા યાગ્ય છે; નવલાખવાર વિધિપૂર્વક જપ કરતાં–નર્કનુ નિવારણ થતાં ભવના પાર–માક્ષ પમાય છે, એમ અપૂર્વ મહિમા શાસ્ત્રમાં વર્ણવેલ છે.
આ મહા મંગળકારી પંચપરમેષ્ટરૂપ નવકાર મંત્ર કે જેના ૧૦૮ ગુણે હાઇને તેના ચમત્કાર–પ્રભાવ તયા તેનુ' ફળ ઉદાહરણ પૂર્ણાંક વિસ્તારથી આ ગ્ર ંથમાં આપવામાં આવેલ છે, કે જેના અભ્યાસ અને આરાધનથી માનવજન્મ સફળ થાય છે.
જિનેશ્વર ભગવાને આત્માના મોક્ષ માટે ધ્યાન-તપ ઉત્કૃષ્ટ ક્રિયા કહેલી છે, અને ધ્યાન પંચપરમેષ્ટીના ૧૦૮ ગુણાનુ થઇ શકે છે. પંચપરમેષ્ટી, શ્રી અરિહંત, સિદ્ધ, આચાર્ય, ઉપાધ્યાય અને સાધુ મુનિરાજ અને તેના અનુક્રમે ખાર, આઠ, છત્રીશ, પચીશ અને સત્તાવીરા ગુણા મળી ૧૦૮ ગુણ થાય છે, કે જેનુ નવકારવાળી દ્વારા ધ્યાન થઇ શકે છે. આ ૧૦૮ ગુણાનું ાણપણું સર્વ કાઇને ન હોઇ શકવાથી હાલ ઘણે ભાગે નવકારવાળીમાં ગુણાને બદલે માત્ર નવકારમંત્રનું એક એક પારે એક સ્મરણ થાય છે; પરતુ શાસ્ત્રકાર મહારાજનું કયન પંચ પરમેષ્ટીના ૧૦૮ ગુણુનાં વર્ષો નનું સ્મરણ, નવારવાળી દ્વારા મેાક્ષ મેળવવા માટે કરવાનુ ફરમાન છે. જેથી ભવ્ય જનાના ઉપકાર નિમિત્તે શ્રી જિનલાભસૂરિ મહારાજની આજ્ઞાથી શ્રી ખરતર ગચ્છના વિદ્વાન મુનિરાજ શ્રી રામવિજયજી ઉપાધ્યાયજી મહારાજે આ ગ્રંથમાં તે ઉત્તમાત્તમ ગુણાનું અપૂર્વ, સુંદર, સરલ અને મેક્ષદાયી ર્ગુન અનેક ચમત્કારિક કથાએ દ્રવ્યાનુયાગની હકીકતા, શાસ્ત્રોની સાદતા આપીને મેાક્ષના અભિલાષિએ માટે तेनी અલૌકિક રચના કરી છે.
એકદરે આ ગ્રંથ મનુષ્ય જીવનના મા દર્શક અને ધ્યાન કરવા માં નવકાર મંત્રના જપ કરનાર મનુષ્યાએ ખાસ આ ગ્રંથ ભણવા, સાંભળવા, ૧ યેાગ્ય છે. જેથી તેની મહત્તા અને ઉપયોગિતાના સંબંધમાં જેટલું લખીયે તેટલુ આવી જાતના વિસ્તારયુક્ત ગ્રંથ પંચપરમેષ્ટીના ગુણા માટે આ પ્રથમજ પ્રકટ
દરેક જૈન ય ુના ઘરમાં, લાઇબ્રેરીમાં નિવાસ સ્થાનમાં સ્મરણુ, મનન ચાર્ટ ગ્રંથ અવસ્ય હાવાજ જોઇએ. ઊંચા કાગળા ઉપર સુદર ગુજરાતી ટાઇપોથી છપાવી, સુશોભિત્ત ભાખંડી ગથી અલ કૃત કરવામાં આવેલ છે. કિંમત રૂા. ૧-૮-૦ પોસ્ટેજ જુદું,
મળવાનું ઠેકાણુ—મી જૈન આત્માનંદ સભા-ભાવ ગર

Page #4

CUDGE
LOOOO.
LEONE
CRATGYOGSAO
.
B.भ.पी
hotode. soxe.mandork.niroxixc
॥ वंदे वीरम् ॥ अपगतमले हि मनसि स्फटिकमणाविव रजनिकरगभस्तयो विशन्ति सुखमुपदेशगुणाः, गुरुवचनममलमपि सलिलमिव महदुपजनयति श्रवणस्थितं शूलमभव्यस्य ।
कादम्बरी.
--
पुस्तक २१] वीर संवत् २४४९ भाद्रपद आत्म संवत् २८. [अंक २ जो.
वार्षिक-क्षमापना.
સુજ્ઞ ધર્મ બન્ધ– મિથ્યાભિ દૂષ્કત યાચવા વા અર્પવા સત્ શાસ્ત્રનું, ફરમાન બ્રાત ! વિચારતાં સંદર્ય સાધન એમનું કરી , સાધના પચૂપણની પૂણ્ય પંથ વિલેકવા, पक्षमा ५५२राथनी माधुर्य भैत्री थावा.
વેલચંદ ધનજી.

Page #5

૨૮
શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ.
ક્ષમાપના.
મંદાક્રાંતા. આ સંસારે જન્મ ધરીને ઈષ્ટ સાફલ્ય શું છે ? જીવ્યા જાણ્યા જગતપતિ આ સાધના શી કરી છે ? એ વિચારે નિજ હૃદયથી ધારજો સૌ ક્ષમાને, મૈત્રીભાવે એ સ્વજન ! મુજના દોષ વિસારને. પામ વહાલાં પરમ પ્રભુનાં પૂર્ણ આશિષ વગે, ધર્મે કમેં જીવન વહ સત્યના શ્રેષ્ઠ પંથે: જે શ્રદ્ધા છે પ્રભુ તરફ તે સર્વ બંધુ પ્રતિ હો, ને તેથી ઓ સ્વજન ! મુજના અંતરેથી ક્ષમો હો !
સંસારમાં જન્મ ધરનાર પ્રાણી માત્ર–ચેતનવંતા છો, અહિક બંધનો અને જીવનનાં પ્રલોભને તેને યથાશક્તિ પરિત્યાગ કરી ઈષ્ટ પ્રતિ સતત પ્રયાણ કરી રહ્યા છે. આ પ્રકૃતિ સ્વગીય હોઈ જનસમાજને આદરપાત્ર છે. સમાજના હિતચિંતક–પ્રજાનાયક, ધાર્મિક જીવનના ઈષ્ટ ગુરૂઓ, પ્રજા સંઘને ઉપર્યુક્ત લક્ષ્ય પ્રતિ દોરવા અને એજ પંથના પ્રવાસી રૂપે જીવન વ્યતિત કરવા ઉપદેશે છે. મહાપુરૂષપ્રણિત ગ્રંથ, એજ અનુપમ સૂત્ર બાંધે છે. પ્રકૃતિ પણ તેજ મંત્ર, દશ્ય થતી સર્વ વસ્તુઓમાં સુણાવે છે કે –
કલ્યાણ સાધે!” “ હાતાં શીખે ! ” “ જાગ્રત હે !” સંસારના સાંસારિક જીવનની માયામયી મેહભરી રાત્રીના અંધકારમાંથી બહાર આવે !
અનેક યંત્રણ અને કષ્ટપ્રદ અને વેદના સહતાં પુરૂષાર્થ સાધ્ય-પુત્ર પ્રિયા, ગૃહ કે લમી આદિ કશાથી જીવનમાં મધુરતા ખીલી નહિં અથવા હદયે ક્ષણભર શાંતિ અનુભવી નહિં ! અરેરે ! એ અવિશ્રાંત કરેલા પુરૂષાર્થનું શું ફળ?
સતુધર્મ પ્રણેતા-માપ્ત પુરૂએ, આત્મકલ્યાણનાં ઈષ્ટ સાધન રૂપે વિદ્યા લક્ષમી-પ્રેમ કે સ્વજનને વર્ણવેલાં છે. એજ સાધનથી સંસાર પરનો અનુરાગ વૃદ્ધિ ? પામે, દેહ પર આસક્તિ થાય તો જીવનપંથની ર દિવાદાંડી રૂપ ઈષ્ટ અA એલાઈ જાય. માટે એ જગ્યા-જીવ્યાનું સાર્થકય શું ? :
એ સર્વોતર્યામિ જગન્ધિતા ! ક્ષમાવંત પરમાત્મન્ સવ જગતને ક્ષમાને અમૂલ્ય મંત્ર અમારા માનવજીવનમાં ઓતપ્રેત કરી છે. જેથી હું ઉંડાં અજ્ઞાનનાં દ્વારા એક પછી એક ખુલ્લાં થાય, કર્તવ્યવ્રુસકે પડદા એક ત્રટી જાય, ખરા જીગરથી પ્રાણી માત્ર પરસ્પરનાં જીવનની ગુંચવણ ઉકેલી સહી લે.
એ ધન્ય આમન્ ! પ્રભે !
હારી પેઠે હૃદયપૂર્વક ક્ષમા આપી હદય હદયથી ભેટે એવાં મીઠાં દે. લને અમે અનુભવીએ એજ અમારું પરમ સૌભાગ્ય હો!
શાંતિઃ શાંતિઃ શાંતિઃ |
આ તાવના ! સર્વ જગતને ક્ષમનાર છે. જેથી હદયનાં ઉંડા
પડદા એક પછી એક ચણે છે ઉકેલી શકે.-ભૂલે

Page #6

સ્વદેશી ભાવનાના લાભ.
૨૯
સ્વદેશી ભાવનાથી થતા અનેક પ્રકારના લાભ
તેલને જે જે સુગંધી પુષ્પાદિક વસ્તુની ભાવના આપવામાં આવે છે તેના તેના પ્રસંગથી તે તે નામથી ઓળખાય છે. એ રીતે બીજી અનેક ચીજોને શુભ ભાવના-પુટ આપવાથી તે તેવી જ શુભ પરિણતિ (પરિણા)ને ધારણ કરી લે છે. અત્યારે આખા હિન્દમાં બહોળે ભાગે સ્વદેશમાં ઉતપન્ન થતા શુદ્ધ સ્વદેશી વસ્ત્રાદિકથી જ ગમે તે ભોગે ચલાવી લેવાની ભાવના સ્વદેશહિતેષી દરેક હિન્દુ, મુસલમાનાદિકના દિલમાં જેશબંધ ચાલી રહી છે તે પ્રસંગે અન્ય નાની મોટી કોમે ઉક્ત સ્વદેશી ભાવનાને ડહાપણથીજ આદયે છૂટકે. જ્યાં સુધી સ્વદેશી હુન્નર ઉદ્યોગે સાજા–અખંડ હતા ત્યાં સુધી સહુ સ્વદેશથીજ ષિાતા–સ્વદેશી વસ્તુથી જ સ્વકુટુંબ નિર્વાહ સુખે કરતા. પરંતુ જ્યારથી અસલી હુન્નર ઉદ્યોગને વિનાશ કરવામાં આવ્યું ત્યારે પરદેશી વસ્તુઓ ઉપર આધાર રાખવાનું શરૂ થયું અને વિદેશી મોહક વરતુઓ જેમ જેમ મળતી ગઈ તેમ તેમ મેહાન્તપણે તેને સ્વીકાર થતો જ ગયે ! આ વિદેશી મેહજાણે હિન્દની ભારે દુર્દશા–અવનતિ કરી અથવા એ મોહજાળમાં ફસાયાથી હિન્દની આવી દુર્દશા થઈ એ અત્યારે હિન્દના ખરા હિતૈષીને સ્વાર્થ ત્યાગી સાધુ-ચરિત્ર થોડા એક અનુભવી પુરૂષાના સદબોધથી મોડે મોડે સમજાયું. તેથી જ વિદેશી વસ્ત્રાદિક ઉપરનો મેહ કંઈક ઘટ. પરંતુ વિદેશીની મેહજોળ કંઈ જેવી તેવી ગુંચવણભરી નથી. જ્યારે હિન્દના દરેકે દરેક નાના મોટા સ્ત્રી પુરૂષ એ વિદેશીની મોહજાળને ડહાપણથી દૂર ફેંકી દે અને શુદ્ધ સ્વદેશી ભાવનાથી દરેકનું દીલ સારી રીતે રંગાઈ જાય, શુદ્ધ સ્વદેશી નહીં એવી અને ગમે તેવી વિદેશી વસ્તુઓ વગર ચલાવી લેવાની હિમ્મત, પિતાનામાં આવે, અને જીવનની જરૂરીયાતે બને એટલી ઓછી કરી નાંખે, તો પછી અવનત થયેલા હિન્દને ઉદય થે દુર્લભ નથી જ. બલકે તેની લુંટાયેલી ગૌરવતા પુનઃ પ્રાપ્ત થાય, પણ આપણે અનેક પ્રકારના નકામા ભોગ વિલાસવડે સ્વજીવનને સુખશીલ-વિલાસી કરી મૂકયું. તેને માટે જોઈતા ખર્ચ માટે અનેક પ્રકારની ઉપાધિઓ વહારી લીધી. અને સ્વાર્થ અંધ બની અનેક પાપાચરણે પણ કરવા માંડ્યાં તેને પરિણામે અનેક જીવને દુઃખ-ત્રાસ ઉપજાવવા શરૂ કર્યા–કરાવ્યાને કરનારને અનમેદન આપવા માંડયું. કહેવાય છે કે એક હિન્દની જ પ્રજા માટે પ્રતિવર્ષ બધી મીલમાં જે જે વસ્ત્રાદિક વણાય છે તેને કાંજી ચઢાવવા માટે વપરાતી ચરબી લગભગ એક કોડ જાનવરોની કતલથી નીપજાવામાં આવે છે. પ્રતિવર્ષ એકલા હિન્દ માટે આટલાં જાનવરોનો
જ્યાં ભેગ અપાતે રહે ત્યાં પશુ-ઘન કયાંથી વધી શકે ? ઘણે ભાગે વસ્ત્રોને કાંજી ચઢાવવા નિમિત્તે વપરાતી લાખો જાનવરોની ચરબી વિદેશી વસ્તુઓ પ્રત્યે

Page #7

શ્રીઆત્માનંદ પ્રકાશ. અહીંની પ્રજાનો મેહ વધારવાનેજ ઉપયોગમાં લેવાય છે. વિદેશી વસ્ત્રો જે વરા ળયંત્રની મદદથી વણાય છે તેમાં તેનું ઘણું એક સત્વ બળ-ઘટી જાય છે. તેથી તેવાં વસ્ત્ર ગમે તેટલાં મેહક છતાં લાંબો વખત ટકી શકતાં નથી, અને પ્રતિદિન સુખશિલતામાં વધારો કરી મૂકે છે. તેથી બચવા ઈચ્છતા દરેક ભાઈ બહેને શુદ્ધ સ્વદેશી વસ્ત્રનેજ આદર કરે જોઈએ. એથી સાદાઈ આવશે, કરકસરથી રહી શકાશે, ઘણું એક ઉપાધિ અળપાઈ જશે અને જીવન નિર્દોષ બનશે. શુદ્ધ સ્વદેશી વસ્ત્રને ખરા દીલથી આદર કરી સ્વજીવન નિર્વાહ કરતાં તેના અનેક ગુણ સ્વતઃ સમજાશે ત્યારે બીજી અનેક વિદેશી મેહક ચીજો પ્રત્યેનો ચાહ આપોઆપ ઓછો થતો જશે, તેના વગર ચલાવી લેતાં શિખાશે અને શુદ્ધ સ્વદેશી પ્રત્યે સટ્ટભાવ આપોઆપ જાગશે. જેથી આપણું ભાવી પ્રજાનું પણ ભારે હિત થશે ને દેશ-સમાજને પણ ઉદ્ધાર થશે.
ઈતિશમ્ સગુણાનુરાગી મુનિશ્રી કરવિજયજી.
--©© – મુંબઈ ઈલાકાના જૈનાની વસ્તી વિષયક દશા.
(ગતાંક પૃ ૧૭ થી શરૂ ) ગયા અંકમાં દર હજારે શહેરમાં કેટલી વસ્તી હતી તે બતાવ્યું છે. હવે
સાંસારિક સ્થિતિ બતાવીયે છીયે.
જૈનોની સાંસારિક સ્થિતિ.
કે ૪ છે.
કુલ.
જેન વસ્તી.
કુંવારા.
પરણેલા.
વિધુર
ઉંમર. | સઘળા. [ પુરૂષ. |
સ્ત્રી. | પુરૂષ. |
ત્રી.
પુરૂષ.
શ્રી. | પુરૂષ. | શ્રી.
૦-૫ ૫૩૬૫૩ ૨૬૪૮૮ ૨૭૧૬૫ ૨૬૨૬૨ ૨૬૫૮૨ ૧૯૧ ૨૨૭ ૩૫ ૫૬ ૫–૧૦ ૬૨૪૧ ૩૧૭૭૦ ૩ ૦૬૪૯ ૩૧૨૩૬ ૨૭૭૩૨ ૪૬૮ ૨૬૯૧ ૬૬ ૨૨૬ ૧૦–૧૫ / ૫૫૫૬૮ ૩૧૮૪૮ ૨૬૭૨૦ ૨૯૯૭૪ ૧૦૪૩૯૭ ૧૭૧૩ ૭૮૧ ૧૬૧ ૪૭૧ ૧૫-૨૦ ૩૮૫૫૩ ૨૧૫૨ ૧૮૦૩૧ ૧૫૯૦૮ ૧૭૬૪ ૫૩૧૫ ૧૫૩૦૨ ૨૯૯ ૯૬૫ ૨૦-૨૫ ૪૦૫૩૬ ૨૧૦૦૩ ૧૯૫૩૩ ૮૭૮૯ ૪૩૪ ૧૧૪૯૨ ૧૬ ૮૯૯ ૭૨૨ ૨૨૦૦ ૨૫-૦ ( ૪૨૫૦ ૨૨૯૧૨ ૧૯૫૯૨ ૫૪૯૮ ૩૪૭ ૧૫૯૬૮ ૧૫૬૪ ૧૪૪૬ ૩૫૯૮ ૩૦-૩૫ | ૯૮૭૦ ૨૦૭૮૩ ૧૯૦૮૭ ૨૯૧૯ ૨૦૬ ૧૫૯૬૭ ૧૩૨૧ ૧૮૧૭ ૫૬૭૦

Page #8

જેની વસ્તી વિષયીક દશા.
૩.
૪૩
૩૫-૪૦ ૧ ૩૧૩૮૫ ૧૭૦૭૩ ૧૪૩૧૨ ૧૭૯૫ ૪૦-૪૫ ૩૧૦૩૫ ૧૫૬૪૬. ૧૫૩૮૯ ૧૩૪૭ ૪૫-૫૦ ૨૦૧૭૦ ૧૧૧૪૪ ૯૦૨૬ ૭૫૮ ૫૦-૫૫ ૨૩૭૨ ૧૧૫૧૦ ૧૧૯૬૨ ७३८ ૫૫-૬૦ : ૧૦૮૩૫ ૬ ૭૦ ૪૭૬૫ ૩૩૭ ૬૦-૬૫ ૧૪૮૭ ૬૮૦૯ ૦૬૫ ૨૯૦ ૬૫-૭૦ ( ૪૮૨૬ ૨૪૯૦ ૨૩૨૬ ૧૦૫ ૭૦ ઉપર ૭૬ ૪૨ ૩૪૦૫ ૪૨૩૭ ૧૩૩
૧૨૬ ૧૩૨૩૪ ૮૫૧૦ ૨૦૪૪ ૫૬૭૬ ૧૭૦ ૧૧૬૬૪ ૭૩૨૧ ૨૬૩૫ ૭૮૯૮
૩૭૯ ૨૪૧૭ ૫૧૦૦ પ. (૫૯૬! ૩૪પણ ૩૧૭૬ ૮૪૪૯
૩૭૪૫ ૧૨૧૫ ૧૯૮૮ ૩૫ર૯ ૩૩ ૩૮૫૦ ૧૧૫૮ ૨૬૬૦ ૬૮૭૪
૬) ૧૨૬૨ ૩૨૬ ૧૧૨૩ ૨૦૦૪ ૨૬ ૧૪૯૩ ૩૮૫ ૧૭૭૯ ૩૮૨૬
જ૮૧૩૪રરપ૦૪૭૩ર૩૦૮ર૬૦૯ ૫૯૮૮ ૧૧૯૨૫ ૯૮૨૪૯૨૪૫૭૫૬૬૭૨
ઉપર કોઠો જોવાથી જેનોની સંસારિક સ્થિતિ કેવી છે તે માલુમ પડે છે. મુંબઈ ઈલાકામાં જેનોની કુલે વસ્તી ૪૮૧૩૪૨ ની છે તેમાં ૨૫૦૪૭૩ પુરૂ અને ૨૩૦૮૬૯ સ્ત્રીઓની વસ્તી છે, તેમાં કુંવારા પુરૂષોની સંખ્યા ૧૨૬૦૮૯ ની છે એટલે લગભગ ૫૦ ટકા કુંવારા છે અને પરણેલાની સંખ્યા ૧૦૧૯ર૭ ની છે એટલે લગભગ ૪૧ ટકા પરણેલા છે અને વિધુરની સંખ્યા ૨૨૪૫૭ ની છે એટલે સેંકડે ૯ ટકા વિધુર પુરૂષે છે.
લે જૈન સ્ત્રીઓની કુલ સંખ્યા ૨૩૦૮૬૯ ની છે, તેમાં કુંવારિ બાલિકાની સંખ્યા ૭૫૯૮૮ ની છે એટલે સેંકડે ૩૨ ટકા કુંવારિકાઓ અને ૯૮૪૫ર પરણેલી સ્ત્રીઓની સંખ્યા છે એટલે સેંકડે૪૩ ટકા પરણેલી છે અને વિધવા સ્ત્રીઓની સંખ્યા પદ૬૩૨ સ્ત્રીઓની છે એટલે લગભગ સેંકડે ૨૫ ટકા વિધવા સ્ત્રીઓ છે.
- કુંવારા પુરૂષોની સંખ્યા ૧૨૬૦૮૯ ની છે તેમાં પંદર વર્ષની અંદરની ઉંમરના કુંવારાની સંખ્યા ૮૭૪૭૨ ની છે, એટલે પંદર વર્ષની અંદરના ૬૮ ટકા કુંવારો છે અને કુમારિકાની કુલ સંખ્યા ૭૫૯૮૮ ની છે, તેમાંથી દશ વર્ષની અંદરની કુમારિકાની સંખ્યા ૫૪૩૧૪ ની છે એટલે દશ વર્ષની અંદરની કુમા. રિકાએ સેંકડે ૭૧ ટકા છે.
૨૦ થી ૪૦ વર્ષની ઉંમરના કુલે જેની સંખ્યા ૮૧૭૭૧ ની છે, તેમાં કુંવારાની સંખ્યા ૧૯૦૦૧ અને વિધુરની સંખ્યા ૬૧૦૯ ની છે એટલે ૨૦ થી ૪૦ વર્ષ સુધીના સેંકડે તેવીસ ટકા કુંવારા અને વિધુરની સંખ્યા સેંકડે સાત ટકા છે.
૨૦ વર્ષની ઉંમરના પરણેલા છોકરાઓની સંખ્યા ૭૬૮૭ ની છે અને કુલે પરણેલાની સંખ્યા ૧૦૧૯૨૭ ની છે એટલે વીસ વર્ષની અંદર પરણેલાની સંખ્યા સેંકડે સાત ટકા આવે છે.
કુલે જેન પરણેલી સ્ત્રીઓની સંખ્યા ૯૮૨૪૯ ની છે તેમાં ૧૫ વર્ષની અંદર પરણેલ બાળકીઓની સંખ્યા ૧૧૦૨૮ ની છે એટલે ૧૫ વર્ષની અંદરની ઉંમરે પરણેલી બાળકીઓની સંખ્યા સેંકડે અગીઆર ટકા આવે છે.

Page #9

૩૨
શ્રી આત્માન પ્રકાશ.
૫૫ વર્ષની ઉપરાંત ઉંમરના પરણેલા માણસો જેઓની સ્ત્રીઓ હયાત છે તેમની સંખ્યા ૧૦૩૫૦ ની છે અને ૫૫ વર્ષ ઉપરાંતની પરણેલી સ્ત્રીઓ જેઓના ધણીઓ હૈયાત છે તેમની સંખ્યા ૩૦૮૪ ની છે.
કુલે જૈન સ્ત્રીઓની સંખ્યા ૨૩૦૮૪૯ ની છે, તેમાં વિધવા સ્ત્રીઓની સંખ્યા પદ૬૩૨ ની છે એટલે સેંકડે વીસ ટકા જેટલી જૈન કેમમાં વિધવા સ્ત્રીઓ છે.
કુલે જૈન વિધવાઓની સંખ્યા પદ૯૩૨ ની છે અને ૨૫ વર્ષની અંદરની વિધવાઓની ૩૯૧૮ ની છે એટલે સેંકડે સાત ટકા જેટલી વિધવાઓ પચીસ વર્ષની અંદરની છે; અને ૨૫ થી ૪૦ વર્ષ સુધી ઉંમરની વિધવાઓની સંખ્યા જેમાં ઉપરની સંખ્યાનો ઉમેરો કરતાં વિધવાઓની સંખ્યા ૧૮૮૬૨ ની છે એટલે લગભગ તેત્રીસ ટકા સેંકડે વિધવાનું પ્રમાણ આવે છે.
જેનોની કેલવણી સંબંધિ સ્થિતિ.
કેઠો ૫ મો.
કુલ.
જેન વસ્તી.
ભણેલી.
અભણ.
અંગ્રેજી ભણેલા.
ઉંમર. | સઘળા. | પુરૂષ. !
સ્ત્રી. | પુરૂષ.
સ્ત્રી. | પુરૂષ. |
સ્ત્રી. | પુરૂષ.
સ્ત્રી.
૦–૧૦ ૧૧૬ ૦૭૨ ૫૮૨૫૮ ૫૭૮૧૪ ૭૦૨૩ ૨૭૪૨ ૫૧૨૩૫ ૫૫૦૭૨ ૧૧૨ ૧૪ ૧૦–૧૫ | ૫૮૫૬૮ ૩૧૮૪૮ ૨૬૭૨ ૧૭૯૬ ૫૯૪૭ ૧૧૮૮૪ ૨૦૭૭૩ ૨૦૭૮). ૧૦૦ ૧પ-ર૦ | ૩૯૫૫૩ ૨૧૫૨૨ ૧૮૦૩૧ ૧૪૭૨ ૮ ૪૧૯૭ ૬૭૯૮ ૧૩૮૩ ૨૭૯૬ ૧૦૬ ૨૦ ઉપર ર૬૭૧૪૯૧૩૮૮૪૫૧૨૮૩૦૪ ૮૭૭૧ ૧૩૦૧૬ ૪૯૦૭૪ ૧૧૫૨૮૮ ૯૯ ૨૪૨
૪૮૧૩૪રરપ૦૪૭૩ ૨૩૦૨૬૯૧૨૯૪૯૨ ૨૫૯૦૨ ૧૨૯૧૨૦૪૯૬૨૯૦૫ ૪૬૨
ઉપરને કોઠે આપણે કેમની કેળવણી સંબંધી કેવા પ્રકારની સ્થિતિ મુંબઈ ઇલાકામાં વસતી જૈન પ્રજાની છે તે રજુ કરે છે. ઉપર દર્શાવેલ કેળવણીના આંકડા ફક્ત લખી વાંચી શકે તેમજ સામાન્ય શિક્ષણ લેનારાઓને ભણેલા તરીકે ગણવામાં આવેલ જૈન વિદ્યાથીઓને લગતા છે. સદરહુ આકડાઓ ઉપરથી નજર કરતાં માલુમ પડે છે કે આપણે કેમમાં પ થી ૧૫ વર્ષ સુધીની ઉંમર ધરાવનાર કુલે જેને પુરૂષોની સંખ્યા ૯૦ ૧૦૬ ની છે. તેમાં નિશાળે જતા જેન વિદ્યાથીઓ જેઓની ઉંમર ૫ થી ૧૫ વર્ષ સુધીની છે, તેવાઓની સંખ્યા ૨૪૯૮૭ ની છે એટલે ઉપર દર્શાવેલ ઉપરના નિશાળે જતા કેળવણ લેવા ગ્ય ઉમરવાળા જેના વિદ્યાથીઓ સેંકડે લગભગ સત્તાવીશ ટકા આવે છે. આ ઉપરથી એમ સાબીત થાય છે કે ૫ થી ૧૫ વર્ષ સુધીની ઉંમરના લગભગ સેંકડે તેતેર ટકા અભણ

Page #10

જેનોની વસ્તી વિષયીક દશા.
33
છે. સ્ત્રી કેળવણી તરફ નજર કરીએ તો માલુમ પડશે કે ૫ થી ૧૫ ની ઉંમરની જેન બાલિકાઓની કુલે સંખ્યા ૮૪પ૩૪ ની થાય છે. હવે ૫ થી ૧૫ વર્ષની ઉમરની નિશાળે જતી બાલિકાઓની સંખ્યા ૮૬૮૯ ની છે એટલે સેંકડે લગભગ ૯ ટકા સુધી સ્ત્રીઓ શિક્ષણ લે છે, એટલે નેવું ટકા ઉપરાંત અભણ સ્ત્રીઓ છે; ઉંચી કેળવણી ફક્ત અંગ્રેજીમાં અપાય છે તે તરફ જૈન પ્રજાનું લક્ષ ખેંચીશું તો તો માલુમ પડશે કે કુલે ભણેલાની સંખ્યા ૧૨૯૪૮૨ ની છે તેમાંથી અંગ્રેજી વિદ્યા સંપાદન કરનારાની સંખ્યા ૧૨૯૦૫ ની છે એટલે લગભગ ૯ થી ૧૦ ટકા અંગ્રેજી કેળવણી લેતા માલુમ પડે છે. ઉપર પ્રમાણે શિક્ષણ લેતા જૈન વિદ્યાથી. એની વસ્તુસ્થિતિ હોવાથી ખાસ જણાવવાની જરૂર પડે છે કે આપણે કેમ એક વેપારી કેમ તરીકે હોવાનો દાવો કરનાર કામમાં પહેલી પંક્તિમાં ગણાતી હોવાથી, જૈન કેમનું એકપણ બાળક એવું ન હોવું જોઈએ કે જે પ્રાથમિક શિક્ષણ પણ ન લઈ શકે. પ્રાથમિક શિક્ષણ તે દરેક જૈનના ઘરના ઉમરા આગળ ફરજીઆત જેવું ગણવું જોઈએ અને દાખલ થવું જોઈએ; અને જ્યાં સુધી આવી ભાવના દરેક જૈન માબાપના હૃદયમાં પ્રગટ થશે નહિં ત્યાંસુધી કેળવણીમાં કદાચ–તે જતિયશિક્ષણવાળી હોય, યા તો રાષ્ટ્રિય શિક્ષણવાળી હોય અથવા તો સરકારી કેળવણું ખાતા મારફતે ચાલતી સંસ્થાઓ મારફતે મેળવાતી હોય-- ગમે તેમ હોય તે પણ આગળ કદી વધી શકવાના નથી. આપણી કોમ એક ઉંચી કેમ તરીકે ગણાય છે; અને વ્યવહારને માટે પણ કેળવણીની જરૂરીઆત હોવાથી તેમજ વ્યાપારમાં રોકાએલ કેમ તરીકે હોવાથી તે કેળવણીથી બેનસીબ રહે તે વ્યાપારિક દષ્ટિથી પણ નુકસાનકર્તા છે. આ સંબંધમાં વિશેષ લખવાનું આ સ્થાન નહિ હોવાથી અત્રે જણાવવાનું કે ઉપર દર્શાવેલ કેળવણીના આંકડાઓ તરફ જેનેની ઉન્નતિ અર્થે, જેઓ કેમના હિતમાં રસ લેતા હોય તેવાઓનું ધ્યાન ખેંચવામાં આવે છે. આ બાબત કેમ સુધારી શકાય તે માટે વિચાર કરી ગ્ય પગલા ભરવાની આવશ્યક્તા છે.
મુંબઈ ઇલાકામાં તેમજ હિંદુસ્તાનની જૈનવસ્તી. મુંબઈ ઈલાકામાં જેનોની ભણેલાની કુલે સંખ્યા સંબંધીના આંકડાઓ જોયા પછી હવે મુંબઈ ઈલાકાના મુખ્ય ગણતા પ્રાંતમાં દર હજારે કેટલા પુરૂષ તથા સ્ત્રીઓ ભણેલાં છે, તે નીચે કોઠે જવાથી માલુમ પડે છે.
કેડે ૬ કે. પ્રાંતનું નામ. દર હજારે કેટલા પુરૂષ ભણેલા છે તેનું પ્રમાણ. દરહજારે કેટલી
સ્ત્રીઓ ભણેલી છે તેનું પ્રમાણ. મુંબઈ શહેર
७६६
૩૩૫

Page #11

૩૪
શ્રી આમાનદ પ્રકાશ.
પ૯૬
૨૪૨
ગુજરાત
૮૫૫
૩૦૪ કાકણ
૫૭૮
૧૭૬ દમણું સીંધ
१४० કરનાટક
૨૫૯ ઉપર પ્રમાણે દરેક પ્રાંતમાં દર હજારે ભણેલાનું કેટલું પ્રમાણ આવે છે તે સંબંધી મુંબઈ ઈલાકામાં વસતી જેનપ્રજાની કેળવણી સંબંધી સ્થીતિનું અવલેકન કર્યા બાદ, આ જેનોની વસ્તી વિષયક દશાને લગતે ચીતારે સમાપ્ત કરવામાં આવે તે અગાઉ સીમલા મુકામેથી નામદાર સરકારના વસ્તીપત્રકની ગણતરી કરનાર કમીશનર તરફથી આખા હીંદુસ્તાનમાં વસતી જેનપ્રજાની વસ્તીના આંકડાઓ તથા કેળવણું સંબંધી સ્થતિ રજુ કરનાર કેડાઓ પુરા પાડવામાં આવ્યા છે જે જેનેની મીલકત તરીકે હોવાથી, તે સંબંધી ટુંકામાં અત્રે વિવેચન કરવાની જરૂરીઆત સ્વીકારવામાં આવી છે.
આખા હિંદુસ્તાનની કુલ જૈનવસ્તી. આખા હિંદુસ્તાનની કુલ જૈનવસ્તી સને ૧૯૧ ના વસ્તીપત્રક મુજબ ૧૨૪૮૧૮૨ ની હતી, જેમાં પુરૂષોની સંખ્યા ૬૪૩૫૫૩ ની હતી અને સ્ત્રીઓની સંખ્યા ૬૦૪૬૨૯ની હતી, છેલ્લા વસ્તીપત્રક મુજબ એટલે સ. ૧૯૨૧ની નવસ્તી કુલે ૧૧૭૮૫૯૬ ની છે અને પુરૂષોની સંખ્યા ૬૧૦૨૭૯ તેમજ સ્ત્રીઓની સંખ્યા પ૬૮૩૧૭ ની છે એટલે સને ૧૯૧૧ ની સાલ કરતાં સને ૧૯૨૧ ની સાલમાં જૈન પુરૂષોની સંખ્યામાં ૩૩ર૭૪ ને ઘટાડો થયે છે અને જૈન સ્ત્રીઓની સંખ્યામાં ૩૬૫૮૬ નો ઘટાડો થયો છે. તે મુજબ સને ૧૯૧૧ ની સાલની જેનવસ્તી કરતાં સ. ૧૯૨૧ની સાલમાં વસ્તીમાં કુલે ૬૫૮૬ જેનોને છેલ્લા દશ વર્ષમાં ઘટાડો થયો છે. જેને આચાર વિચારમાં ઉચ્ચ ગણાય છે અને અનફલ આહારી Vegetarian Hindoos તરીકે જેના પ્રથમ પંકતીમાં આવે છે છતાં દશ વર્ષમાં સીત્તેર હજાર જેટલા જૈનોના ઘટાડો થાય તે વિચારવા જેવો પ્રશ્ન છે; જેના વસ્તીના ઘટાડા માટે શરૂઆતમાં દર્શાવેલ વસ્તીની ગણત્રી કરનાર કીસોના અભિપ્રાય ઉપર જેનેનું ધ્યાન ખેંચવામાં આવે છે. વસ્તીના ઘટાડા માટે જેમાં થતું મેટું મરણ પણ એક કારણ રૂપે છે. ગમે તેમ હોય પરંતુ તે સંબંધી અભિપ્રાય દર્શાવવાનો અથવા ચર્ચા કરવાને આ વિષય નહિ હોવાથી, એટલું તે ખરૂં છે કે જૈનમાં હરીફાઈની કોમે કરતા બાળકનું મરણ પ્રમાણ તેમજ સામાન્ય રીતે મરણપ્રમાણ વધારે આવે છે. અત્યારે ચારે બાજુ તરફ નજર કરીએ છીએ તે માલુમ પડે છે કે “મરણ પ્રમાણે જે સામાન્ય નિયમરૂપ થઈ પડ્યું છે અને જીવન જે એક અપવાદરૂપ થઈ પડ્યું છે તેને બદ

Page #12

મુંબઈ ઈલાકાના જેનેની વસ્તી વિષયક દશા.
૩૫
લે જીવન સામાન્ય નિયમ રૂપ થવું જોઈએ અને મરણ તે એક અપવાદ રૂપે થવું જોઈએ તેટલા માટે આપણું કેમની બીરૂદાવળી કેમ વૃદ્ધી પામે તે સંબંધી લક્ષ આપવાની ખાસ જરૂર છે.
આખા હિંદુસ્તાનમાં જનની કેળવણી સંબંધી સથિતિ.
આખા હિંદુસ્તાનમાં ભણેલાના કેલમ નીચે સને ૧૯૧૧ની સાલના વસ્તી. પત્રક મુજબ ૩૧૮૬૮૫ જેન પુરૂ ભણેલા તરીકે નોંધાએલ હતા, અને સને ૧૯૨૧ ની સાલમાં ૩૧૩૪૧૬ જેન પુરૂ ભણેલા તરીકે નોંધાયેલ છે. સને ૧૯૧૧ ની સાલમાં જૈન સ્ત્રીઓમાં ભણેલી તરીકે સેંધાએલ સ્ત્રીઓની સંખ્યા ૨૩૧૨૦ ની હતી, જ્યારે સને ૧૯૨૧ની સાલના વસ્તીપત્રક મુજબ ભણેલી જેન
સ્ત્રીઓની સંખ્યા ૩૪૬૩ ની છે. ભણેલ તરીકે ગણુતા, નિશાળે જતા જૈન વિદ્યાથીઓની સંખ્યામાં ૫૧૬૯ ના ઘટાડે છેલા દશ વર્ષમાં થયે છે; અને તેથી ઉલટી રીતે ભણેલી જૈન સ્ત્રીઓ તરીકેની સંખ્યામાં ૧૯૨૪૩ ને વધારો થયો છે, જે એક ખાસ નેંધ કરવા લાયક બીના રજુ કરે છે. સામાન્ય રીતે છેલ્લા દશ વર્ષની કમની Public Activity અને જાહેર હીલચાલની તરફ નજર કરતાં, ભણેલા જૈનપુરૂષોની સંખ્યામાં વધારે થએલે જેવાને સૌ કોઈ ઈચછા રાખે તેના કરતા આશ્ચર્યજનક બીના તે એ છે કે પુરૂષોમાં ભણેલા તરીકેનો ઉપર મુજબ ઘટાડો જોવામાં આવે છે અને જૈન સ્ત્રીઓમાં લગભગ સે ટકા જેટલું ભણેલી સ્ત્રીઓનું પ્રમાણ વધ્યું છે. કેળવણુમાં જૈન સ્ત્રીઓ આગળ વધે તે ખરેખર આનંદજનક બીના છે, પરંતુ પુરૂષોની સંખ્યામાં કેળવણીને પ્રગતિમાં ઘટાડો જે છેલ્લા દશ વર્ષમાં હિંદુસ્તાનમાં જોવામાં આવ્યો છે તે ખરેખર અજાયબી ઉત્પન્ન કરે છે. જ્યારે કેળવણીના વિષયમાં એકલા મુંબઈ ઇલાકાની છેલ્લા ત્રીસ વર્ષના કેળવણી આંકડા તપાસીશું તે માલુમ પડશે કે તેમાં કેટલો વધારો થતો જાય છે તે નીચેના કેઠા તરફ નજર કરવાથી સાબીત થાય છે. સાલ. મુ બાઈ ઈલાકામાં કેળવણીની કુલે નિશાળે જતા સંસ્થાઓની સંખ્યા.
વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા, ૧૮૯૧ ૧૧૯૬૩
૬૧૯૭૪૦ ૧૯૦૧ ૧૨૦૮૫
૬૩૦૬૮૧ ૧૯૧૧ ૧૬૧૨૮
૮૬૫૯૬૧ ૧૯૨૧ ૧૯૫પર
૧૨૨૪૮૮૮ ઉપર પ્રમાણે મુંબઈ ઈલાકામાં કેળવણીની સંસ્થાઓ અને નિશાળે જતા વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યામાં છેલા ત્રીસ વર્ષમાં વધારો થતો જાય છે, ત્યારે જેનોમાં નિશાળે જતા જૈન વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યામાં સરકારી રિપોર્ટ મારફતેજ ઘટાડો રજુ થાય તે ખરેખર ગંભીર બાબત જેને માટે ગણવી જોઈએ. વધતી જતી

Page #13

૩૬
શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ. કેળવણી તરફ ધ્યાન ખેંચતા સીડનહામ કૅલેજ ઓફ કોમર્સના કૈફેસર કાઝી જણાવે છે કે
“Education is coming to be regarded as a factor of prime importance in matrimonial calculations and eligibility is determined more by the boy's owo qualifications than thoso of his father and family.”
એટલે “લગ્ન સંબંધી વાતચીત વખતે પણ મા બાપ કરતાં, છોકરાના પિતાના ગુણે અને તેની પોતાની કેળવણી સંબંધી માહીતી એક ઘણી જ અગત્યતા ધરાવનાર મુખ્ય બાબત તરીકે ગણવામાં આવે છે. ”ઉપર પ્રમાણે જ્યારે મુંબઈ ઈલાકામાં કેળવણીના પછાન કરવામાં લગ્ન જેવા અગત્યના પ્રસંગે પણ સામાન્ય નિયમ થઈ પડે તેવે વખતે વસ્તીપત્રક ઉપરથી જોન કેમના નિશાળે જતા વિદ્યાથી ઓની સંખ્યામાં ઘટાડો થતો જાય તે ખરેખર ભવિષ્યમાં જૈનપ્રજાને સાંસારિક રીતરીવાજોને અંગે પણ નુકસાનકર્તા છે.
છેવટનું નિવેદન. જૈન કેમની અગાઉની જાહોજલાલીનું અત્રે ખ્યાન કરવા બેસીએ તે એક ઈતિહાસ લખી શકાય તેમ છે; છતાં તે સંબંધી ઉલેખ કરવાને આશય નહિ હોવાથી ટૂંકામાં જણાવવાનું કે છેલ્લા દશ વર્ષમાં જૈન કામમાં સામાજીક સુધારાથે કૅન્કરાના સંમેલને હીંદુસ્તાનના જુદા જુદા વિભાગમાં જૈન કેમના ત્રણે પીરકાઓ તરફથી ભરવામાં આવ્યા હતા એટલું જ નહિ પરંતુ લડાઈ આદિ કારણો ઉપસ્થિત થવાથી લક્ષ્મીનો પ્રચંડ પ્રભાવ જૈન કેમપર પણ સારી રીતે પ હતો અને જેની જાહોજલાલીમાં પણ સંતોષકારક વધારો થયો હતો.
લૈર્ડ કર્ઝન જેવા વાઈસરોયને પણ હીંદુસ્તાનની દોલતને કેટલાક ભાગ વ્યાપારિક કારણોને લીધે જૈનોના હાથમાંથી પસાર થાય છે તેમ બોલવાની ફરજ પડી હતી, પરંતુ ભરતી પછી ઓટ કુદરતી રીતે આવે છે તેવી સ્થિતિ પાછળથી થતાં અફસકારક બીના તો એ છે જે સોનેરી તક જેનેને કુદરતે બક્ષી હતી, તેને જોઈએ તે પ્રમાણમાં જોન કેમના ઉદયને લાભ પ્રાપ્ત થયેલ નથી. જો કે કેટલેક ઠેકાણે વિદ્યાર્થી ભુવને, બાળાશ્રમે, વિદ્યાલયો વગેરે અનેક કેળવણીની સંસ્થાઓ સ્થાપન થઈ છે, છતાં દશ વર્ષને ઇતિહાસ જોતાં જેનોની ઘટતી જતી સંખ્યા, કેળવણીને અંગે નિશાળે જતા વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યામાં ઘટાડો તેમજ સાંસારિક જીવન અને મરણ પ્રમાણ વગેરેને વિચાર કરતાં, આપણું ઉન્નતિના માર્ગ જેમ નજર કરીએ છીએ તેમ દૂર જતે જાય છે, આ એક અફસેસ કરવા લાયક બને છે; કારણ કે તેમની સામાજીક હાજતે દૂર કરવા સારૂ એક પણ નિરાશ્રિતખાતું, વિધવાશ્રમ, વૅપિટલ અથવા

Page #14

આત્માનંદ પ્રાપ્તિનો માર્ગ.
૩૭
સુવાવડખાતું હસ્તી ધરાવતું નથી. આપણી કેમની અંદર વસ્તીનું સંખ્યાબળ જે પ્રમાણમાં છે તેટલા પ્રમાણમાં ગુણે બહુ જુજ માલુમ પડે છે. અનેક દોષ અને ખામીઓ આપણે ચારે બાજુએ વીંટી વળેલ છે. આપણામાં એકપણ સમાજસુધારક તેમજ કેળવણીવાદી જે પરોપકારવૃત્તિથી આત્મભોગ આપી સેવા અર્પણ કરનાર વીરલો જોવામાં આવતો નથી. કેમમાં વધતી જતી ગરીબાઈ, નૈતિક તેમજ આધ્યામિક આદર્શોનો અભાવ, ગ્ય કેળવણીની ખામી અને દાક્ષીશ્યતા સાથની હૈયાતી અને રાજ્યદ્વારી બાબતોમાં જોવામાં આવતી આપણું કાર્ય કરવાની અશક્તિ, આ બધું આપણી વધતી જતી અધોગતિના કારણુરૂપે છે. આ વિષયને અંગે જે ટૂંક મુદ્દાઓ જેન કોમ સન્મુખ મેં મારી ફરજ તરીકે કેવળ રજુ કર્યો છે તે ઉપર મનન કરવા જૈનપ્રજાને હું અપીલ કરું છું. આ વિષય જે કે જેનપ્રજાના મોટા ભાગને નિરસ અને શુષ્ક લાગતું હશે છતાં વસ્તીના ઘટાડાનો પ્રશ્ન, ખુદ જેનેની હૈયાતિને અંગે લાગતાવળગતો હોવાથી, જૈનભાઈઓના ભાવી ઉદય માટે ઉપયોગી થઈ પડશે એવી અંત:કરણની ભાવનાથી જેન કોમ સન્મુખ રજુ કર્યો છે તેથી હિંદુસ્તાનમાં દેશપરદેશ વિહાર કરતા પૂજ્ય મુનિમહારાજાઓ, જેઓ જેનોની મોટી સંખ્યાબળના સંબંધમાં આવે છે તેમને, તેમજ જેનેની બહેતરીને માટે પ્રયાસ કરનારાઓ અને જૈન આગેવાનોને, ઉપર દર્શાવેલ વસ્તીપત્રકમાં રજુ કરેલ જેની વસ્તુસ્થિતિ તરફ દષ્ટી કરી, હવે પછીના દશ વર્ષમાં જેનેની ઉન્નતિને અર્થે કઈ કઈ દિશામાં પ્રયાસ કરવાની જરૂરીઆત છે તે સંબંધી રૂપરેખા આલેખવાનું કાર્ય સંપીને આ લેખ સમાપ્ત કરી જણાવવાની રજા લઉં છું કે જે આ લખાણ, જેનકમની ઉન્નતિને અર્થે કાંઈપણ ફાળે આપવામાં સહાનુભૂતિ દર્શાવનાર થશે તે આ કરવામાં આવેલી મહેનત સફળ થએલી માનીશ. સુષુકિં બહુના!
આત્માનંદ પ્રાપ્તિનો માર્ગ.
(૨) દેહશુદ્ધિઃ (લે–શિષ્ય.)
[ ગતાંક પૃષ્ટ ૯ થી શરૂ. ]. પ્રભુના પુણ્ય પંથ પર પગલાં માંડવાની અભિલાષા ધરાવનાર ! જીવનની સાર્થક્તા કરવાની ધૂન મચાવનાર ! સને શોધનાર ! આપણે આત્માનંદ પ્રાપ્તિ કરવી હોય તો કયા માર્ગ પર જવું જોઈએ, કેટલા માર્ગ છે, તે માર્ગ પર શું શું ખૂબીઓ રહેલી છે, વિગેરે બાબતને વિચાર આપણે એકઠા બેસીને ગયે માસે કરી ગયા. પરંતુ પ્રત્યેક માર્ગ પર જતાં અમુક સર્વ સામાન્ય વિનો તો હોય છે. પ્રભુ તરફ જવાને માર્ગ–આત્માનંદ પ્રાપ્તિનો માર્ગ કદી સરળ હોતો

Page #15

૮
શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ.
નથી, તેના પર શરૂઆતની સ્થિતિમાં ગુલાખ પાથરેલાં નજરે નહિ પડે, પણ કટક નજરે પડશે. માર્ગ ને અંતે આનંદ છે-અવર્ણનીય આનંદ છે, પરંતુ શરૂ આતમાં-પ્રારભમાં તા દુ:ખ છે. દુ:ખ કેને? આત્માને ? નહિ. માત્માને સુખ કે દુ:ખ, કંઇ હેાતું નથી. સુખ દુ:ખની ઉપાધિ સ્થૂલ શરીર, સૂક્ષ્મ શરીર અને માનસ શરીરને વળગેલી છે; અથવા સ્હેલા સરળ શબ્દમાં સમજાય તેમ કહીએ તે દેહ, વાસના અને વિચાર–મ ત્રિપુટીને લીધે સુખદુ:ખ રહેલાં છે. આ ત્રિપુટીની પેલી પાર જતાં સુખ દુઃખ જેવુ કંઇ નથી. પણ આનંદ છે, પરમાનદ છે. તે સ્થિતિના પૂર્ણ ખ્યાલ અત્યારે આપણને ન આવી શકે. કેદીને મુક્ત માણસની સ્થિતિના પૂર્ણ ખ્યાલ ન આવી શકે. દેહ-વાસના-વિચાર આ ત્રિપુટીને આપણે નચાવવી જોઇએ, તેને બદલે તે આપણને નચાવી રહી છે. આ સ્થિતિમાંથી મુક્ત થવા માટે આપણે શું કરવુ જોઇએ તેને આપણે વિચાર કરશુ.
દેહ-સ્થળ દેહ માયાદેવીને નૃત્ય કરવાનું સ્થાન છે, અહિંયા પ્રકૃતિ યથેચ્છ રીતે વિહાર કરી શકેછે, શયતાનનું સામર્થ્ય અત્ર વિશેષ પ્રબળ હાય છે. આસુરા સંપત્તિ પેાતાના શસ્ત્રોના ઉપયાગ મા ભૂમિકાપર છૂટથી કરી શકે છે. આ કારણેાને લીધે ઘણાએ એમ માનેછે કે દેહુ બંધનકારી છે, દેહ નમાં નાંખનાર છે. જો શાંતરીતે વિચાર કરીએ તે આ બાબતમાં સત્ય કેટલે અ ંશે રહેલુ છે તે સમજાશે, જો કાઇ પણુ શસ્ત્ર પાસે રાખવામાં આવે તે ફાયદો-લાભ પણ છે અને ગેરફાયદો -હાનિ પણ છે. લાભ કે હાનિ શસ્ત્રના ઉપયાગ કરનાર પર અવલ ખેલ છે. જો શશ્નના ઉપયાગ કરતાં આવડે તે આત્મરક્ષણ થઇ શકે અને અન્યનું રક્ષણુ પણ સમય પરત્વે થઈ શકે. પણ જે શસ્રને ઉપયાગ કરતાં ન આવડતા હાય અને માત્ર શેાભાનુ ટાંગી રાખેલુ હાય તા કેાઇ દીવસ અન્યજન આવી આપણાજ શસ્ત્રથી આપણા શિરચ્છેદ કરી નાંખે, અથવા કદાચ ખરાબર ઉપયાગ કરતાં ન આવડતા હાય તે આપણા પેાતાના હાથથી આપણા દેહને આપણેજ ઇજા કરીએ. શસ્ત્ર મારે છે, જીવાડે છે કે હાનિ કરે છે; પણ ખરી રીતે તે શસ્ત્ર કરતુ નથી પણ શસ્ત્રને ધારણ કરનાર કરે છે. તેજ પ્રમાણે દેહનું સમજવાનુ છે. દેહુ અ ધનકારી છે તેમજ મેક્ષકારી પણ છે. દેહ નર્કમાં નાંખનાર છે તેમજ સ્વમાં નાંખનાર પણ છે. તે માયાદેવીને નૃત્ય કરવાનું સ્થાન છે તેમજ ચેાગદેવીને નૃત્ય કરવાનુ પણ તે સ્થાન છે. ત્યાં પ્રકૃતિ યથેચ્છ રીતે વિહાર કરી શકેછે તેા પુરૂષ પણ થૈ થૈ નાચી શકે છે. શયતાનનુ સામર્થ્ય છે તેા શક્તિનુ પણ સામર્થ્ય છે. આસુરી સંપત્તિ તે ભૂમિકાના ઉપયાગ કરે છે તે દૈવી સંપત્તિ પણ ત્યાં પેાતાની ધ્વજા ફરકાવી સ્વરાજયના ડકો વગાડે છે. ટુંક શબ્દોમાં કહીએ તા, દેહ આપણને નચાવેછે તે પહેલા પક્ષ ને વિજય થાય છે, અને જો આપણે આપણી મરજી મુજમ દેહને નચાવીએ છીએ, તા મીજા પક્ષને વિજય થાય છે. અત્યારે આપણામાંના ઘણાખરા કયી સ્થિતિમાં

Page #16

આત્માનંદ પ્રાપ્ત માર્ગ. છે? પહેલી સ્થિતિમાં. આપણે બીજી સ્થિતિમાં આવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છીએ. આપણે પ્રયાસ ફળીભૂત થાય તે માટે કઈ કઈ બાબતો ધ્યાનમાં રાખવા જેવી છે? જે બાબતો દેહને લગતી હોય છે. જેમકે અન્નપાણી, વિહાર, શયન, અર્થપ્રાપ્તિ વિગેરે. અન્ન–પાણીથી દેહ ટકે છે. અન્નપાણી વગર સામાન્ય માનવીને દેહ ટકી શકતો નથી. ત્યારે અન્ન-પાણે કેવાં લેવા જોઈએ તે પ્રશ્ન ઉઠે છે. રજસ્ અને તમન્ નું પ્રાગટ્ય થાય તેવાં અન્નપાણું લેવા ન જોઈએ પણ સવનું પ્રાગટય થાય તેવાં લેવા જોઇએ. અતિ ખારાં, ખાટાં, તીખાં કે ગરમ પદાર્થો ખાવાં ન જોઈએ. પરંતુ અફસોસ! આજે તેવાંજ પદાર્થો આપણે ખાવામાં આનંદ માની રહ્યા છીએ. જે કોઈ આવા રસ વગરના પદાર્થો ખાય છે તો તેને આપણે જંગલી, બુડથલ આદિ શબ્દથી લાવીએ છીએ. અગાઉ આપણા બાપદાદાઓ તદ્દન સાદા ભજનો ખાતા હતા. વાર પ્રસંગે અતિ રસવાળા પદાર્થો ખાતાં હતાં અને તે પણ નિયમમાં રહીને. આજે આપણે ખાવામાં નિયમ રાખતા નથી. અતિશય વધારે પણ ખાવું નહિ તેમજ અતિશય ઓછું પણ ખાવું નહિ.
જ્યારે ક્ષુધા લાગે ત્યારે ખાવું જોઈએ. આજે ઘણાઓને ખબર પડતી નથી કે પિતાને સુધા ક્યારે લાગે છે અને ક્યારે તે તૃપ્ત થાય છે. આ જમાનામાં ઘણેખરે ભાગે આપણે ભૂખ લાગી હોય ત્યારે ખાઈ શકતાં નથી પણ અમુક સમયે આપણે જમી લેવું પડે છે. કારણકે આપણે વ્યવહાર તે થઈ ગયે છે, આપણે કુદરતના નિયમની વિરૂદ્ધ જઈએ છીએ અને આપણે સહન કરીએ છીએ. આ જમાનામાં સુધા આપણને જમાડતી નથી પણ વખત આપણને જમાડે છે. વખતની પણ બલીહારી છે! માણસે ત્યારે આ સંગેમાં શું કરવું? એવી ટેવ પાડવી જોઈએ, અને એવી રીતે અને એટલું અન્ન લેવું જોઈએ કે, ખાસ સામે સિવાય અમુક વખતે જ ભૂખ લાગે. અને તેથી નિયમ કરેલે સમયે જમી લેવું. સાદું ભેજન ખાવાથી જેટલી તૃપ્તિ થાય તેટલી તૃતિ મિષ્ટ પદાર્થો ખાવાથી થતી નથી. માત્ર થોડા દીવસ સુધી ટેવ પાડવાની જરૂર છે. બહુજ ચાવીને તથા જીહાપરને સ સાથે સાથ ભેળવતાં ભેળવતાં ખાવું જોઈએ. આવા નિયમો પાળવાની ખાસ જરૂર છે. દેહ નકાવડે ભવસાગર તરાય છે. તે નૈકાને યોગ્ય ઉપયોગ કરતાં શીખવું જોઈએ. દરેક મહાન પુરૂષે દેહને ચગ્ય ઉપયોગ કરવાનું કહ્યું છે અને અત્યારે પણ કોઈ રાજગી, જ્ઞાની, ભકત કે કર્મયોગી પાસે જઈએ છીએ તો તે પણ દેહની યોગ્ય સંભાળ રાખવાનું કહે છે. દેહમાં કયી જાતને ખોરાક નાંખીયે છીયે તે બાબત પર ખાસ લક્ષ રાખવાની ગંભીર સૂચના આપે છે. ભગવદ્ગીતામાં કહ્યું છે કે-“જીવન, ઉત્સાહ, બળ, આરોગ્ય, સુખ અને આનંદને વધારનારા, સ્વાદિષ્ટ, ચીકાશવાળા, સારવાળા અને મનને રૂચે એવા આહારે સાતિવક મનુષ્યોને પ્રિય હોય છે. વળી કડવા, ખાટા,

Page #17

શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ.
ખારા, અતિ ઉના, તીખાં, લુખા, દાહ કરનારા તથા દુ:ખ શોક અને વ્યાધિ ઉત્પન્ન કરનારા આહારો રાજસી મનુષ્યને પ્રિય હોય છે. ઘણા વખત પહેલાં રાંધેલું, સ્વાદ વિનાનું, સડેલું, દુર્ગંધવાળું, જમતાં બાકી રહેલું અને અશુદ્ધ ભોજન તામસી મનુષ્યને પ્રિય હોય છે ” આપણામાંના ઘણાખરા રાજસી છીએ. આપણે સાત્વિક બનવું છે, તો આપણે ખોરાક પણ સાત્વિક હોવો જોઈએ. જે જળ પીએ તે પણ શુદ્ધ હોવું જોઈએ, ગળેલું હોવું જોઈએ, અને બને તે ઉકાળેલું પીવું જોઈએ. દેહને દરરોજ સ્નાનથી શુદ્ધ રાખવો જોઈએ. કયાંય પણ મેલ રાખ ન જોઈએ. શરીરના ગુહ્ય ભાગોને પણ બહુ સ્વચ્છ રાખવા જોઈએ. જે બાબત તરફ ઘણાઓ બહુ બેદરકાર હોય છે. ખાસ કરીને આપણા હાથ અને પગના નખે સાફ રાખવા જોઈએ. તેમાં મેલ ભરાએલે રાખવો ન જોઈએ. કારણકે હાથ પગના આંગળા દ્વારા આપણું મેગ્નેટીઝમ–જીવન પ્રવાહ બહાર વહ્યા કરે છે. આપણું શરીરમાંથી દુર્ગધ ન નીકળવી જોઈએ. સુવામાં પણ ધ્યાન રાખવાનું છે. બહુ જાગવું ન જોઈએ તેમજ બહુ ઉંઘવું પણ ન જોઈએ. અમુક કલાક સુવું જોઈએ અને અમુક સમયે સુવું જોઈએ. જેમ બને તેમ રાત્રિના પ્રથમના સમયમાં સુવાય અને પાછલા ભાગમાં જગાય તે ઉત્તમ છે. સુવાની શય્યા બહુ પોચી ન હોવી જોઇએ. જરા કઠણ હોય તો સારું. શય્યા પર પાથરવાની ચાદર તથા ઓઢવાનું વસ્ત્ર દરેકનું જુદું હોવું જોઈએ. બીજાને તે ચાદર કે વસ્ત્રને ઉપગ કરવા બનતા સુધી ન આપો. રાત્રે સુતી વખતે હાથ પગ મોટું ધેાઈ સાફસુફ કરી સુવાની ટેવ પાડવી. પ્રત્યેક સુજ્ઞજને પોતાની અર્ધાંગનાને આ બાબત સમજાવવા પ્રયત્ન કરવો. સમજણથી જે કાર્ય થાય છે તે કાર્ય આજ્ઞાથી થતું નથી. તેની બુદ્ધિને પણ તે બાબત ઠસાવવી જોઈએ. એ બાબત તેને સત્ય ભાસે છે તો કદાચ કોઈ વખત પુરૂષ ભૂલ કરવાની તૈયારીમાં હોય ત્યારે સુજ્ઞ અર્ધાગના શાંતરીતે તેનું ધ્યાન તે બાબત પર ખેંચી શકે. ગૃહસ્થાશ્રમ એ એક દેવી યજ્ઞ છે. શુદ્ધ વિહારદ્વારા દૈવી જીવનની પ્રભા પડે છે અને નિયમ વગરના અને અશુદ્ધ વિહારદ્રારા રાક્ષસી જીવનની કાળાશ પથરાય છે. પવિત્ર સ્ત્રી પુરૂષ પવિત્ર બાલકના માતાપિતા બની શકે છે. આ બાબત અત્યંત અગત્યની છે. પ્રત્યેક નવયુવક અને યુવતીને સમજાવવા જેવી છે; પણ ખાટી લજજાના બહાના નીચે ઢાંકપીછોડો કરીએ છીએ, તેનું ધ્યાન સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ખેંચતા અચકાઈએ છીએ અને પરિણામ એ આવ્યું છે કે આજે આપણે ત્યાં નિર્માલ્ય સંતાન જન્મે છે. જે બાબત ધાર્મિક ક્રિયા જેટલી જ અગત્યની છે તેને વિષે સમજાવતાં આપણે લજવાઈએ છીએ. આત્માનંદ પ્રાપ્તિના માર્ગ પર પડનારે આ બાબત પર ગંભીરપણે ધ્યાન આપવાની આવશ્યક્તા છે. તે પોતાનું જીવન યજ્ઞમય જીવન બનાવી શકે છે.
વારંવાર દેહને વ્રત, તપ, ધ્યાન ઉપવાસાદિકથી પવિત્ર રાખવાની જરૂર છે.

Page #18

આત્માનદ પ્રાપ્તિના મા
૪૧
પરંતુ દેહને એટલે અંશે કષ્ટ આપવાની જરૂર નથી કે તેની શક્તિ ચાલી જાય ત્યાંસુધી વ્રત તપાદિક કરવા. ઘણીવાર નિહ તે પિરણામ એવું આવે છે કે દેહને શુદ્ધ કરવા જતાં સ્વભાવ અગડી જાય છે-ચીડીએ મની જાય છે. એટલે એક ખાખતમાં લાભ કરવા જતાં ખીજી મામતમાં ગેરલાભ થાય છે. પરિણામ એ આવે છે કે આપણે હતા ત્યાંના ત્યાં રહીએ છીએ. સંયમને માટે વ્રત તપાદિકની જરૂર છે. તે આપણે આપણી ખાતર કરવાના છે. પણ અત્યારે તા ઘણે અ ંશે દેખાદેખીથી થાય છે. દષ્ટિમિંદુ જુદુ હાય છે. વ્રત, તપ કે ઉપવાસ અમુક નિયત કરેલે સમયે કરવા તેના કરતાં જ્યારે તેને એમ લાગે કે કરવાની જરૂર છે ત્યારે પણ કરવા એમાં આનંદ રહેલા છે. એમ કરવાથી માનવી સજ્ઞાન પાતાના દૈહિક જીવન પર નજર રાખી શકે છે.
દેહને શુદ્ધ અને મજબુત રાખવા માટે દરરાજ વ્યાયામ-કસરત કરવાની જરૂર છે. આજે આપણે એમજ સમજી બેઠા છીએ કે કસરત માત્ર ખાલકાએ કરવાની છે. અને મેટાએએ નહિ! પણ તેમાં પણ આપણી ભૂલ છે. જેટલી જરૂ રિયાત કસરત કરવાની ખાલકને છે, તેટલીજ જરૂરિયાત મોટા માણસને પણ છે. શરીરના વિકાસ માટે, શરીરની શુદ્ધિ માટે નિયમિત વ્યાયામની જરૂર છે. નિયમિત વ્યાયામ કરવાથી શરીર હલકું ફૂલ જેવું રહે છે. કાર્ય શીઘ્ર બને છે. શરીરમાંથી પ્રમાદ ચાલ્યેા જાય છે. દરરેાજ માત્ર પાંચ દશ મિનિટ નિયમિત કસરત થાય છે તેા બહુજ આનંદ રહે છે. કસરત કરવા બહાર જવાની જરૂર નથી. ઘરમાં જ્યાં સારી રીતે પવન આવતા હોય ત્યાં ઉભા રહી કસરત કરવાની છે. ખાસ કરીને દીઘ શ્વાસ લેવાની ટેવ પાડવાની જરૂર છે. અમુક સંખ્યામાં પ્રાણાયામ જો માનવી નિયમસર દરરાજ કરે છે તેા તેનુ શરીર ભાગ્યેજ બગડે છે. પ્રાણાયામ કરવાની ટેવ વિદ્યાર્થી અવસ્થામાં પાડવાથી બહુ ફાયદાકારક નિવડે છે.
અંતે દેહના ઉપયાગ, માત્ર પૈસેા પેદા કરવામાં, કરવાના નથી. આપણે જે પૈસા-દ્રવ્ય-ધન કમાઇએ છીએ તે વ્યાજબી રીતે, ન્યાયની રીતે, ચાગ્ય રીતે કમાઇએ છીએ કે નહિ, તે જોવાનુ છે. અન્યના ગળાં કરી પ્રાપ્ત કરેલા દ્રવ્યના અન્નથી પેાષાએલ દેહ સુકૃત્ય કરી શકતા નથી. અને તેથી પ્રાચીન કાળમાં મહાન પુરૂષાએ અર્થ શોચની ખાખત પર બહુ ભાર મુકયા છે. આજે આપણે તે ખામતને હસી કાઢીએ છીએ! પણ આપણા તે હસવાની પાછળ શેતાનના ખડખડાટ પણ સંભળાય છે. શેતાન ખુશી થાય છે કે આ માનવી કેવા મૂર્ખ અને છે? આપણે મૂર્ખ બનીએ છીએ અને વળી હસીએ છીએ. આ ખાબતની ગંભીરતા પર ઘણાએ ધ્યાન દેતાં નથી, પણ જ્યારે દેહ વ્યાધિ ગ્રસ્ત થાય છે, જ્યારે અનેક રાગથી ઘેરાઇ જાય છે, ત્યારે ચિંતા થાયછે, ત્યારે આ શૈાચની મહત્તા સમજાય છે,

Page #19

શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ.
પ્રિય વાંચનાર! તું કહીશ કે આ બાબતે ઝીણું છે. આમાં ક્યાં મહત્વની બાબત છે! આ બધી બાબત તો હું સમજું છું. દેહને શુદ્ધ સાત્વિક ખોરાક આપ જોઈએ, નિર્મળ જળ આપવું જોઈએ, વિહારમાં મધ્યમતા જાળવવી જોઈયે, વ્યાયામ દરરોજ કરવો જોઈએ, અર્થ શોચ પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. વિગેરે બાબત હું સારી રીતે જાણું છું. પણ હાલા વાંચનાર ! હું તને નમ્રતાપૂર્વક પૂછું છું કે આપણે આ બાબતે જાણીએ છીએ, પણ તેને યોગ્ય અમલ કરીએ છીએ ખરા? તે પ્રમાણે વતીએ છીએ ખરા? તે પ્રમાણેનું આપણું વર્તન છે ખરૂં ? જે વર્તતા ન હોઈએ તે જાણ્યું કે ન જાણ્યું તે સરખું છે. દેહ સંબંધી ચર્ચોલી બાબતો અગત્યની નથી એમ તું ન ધારતો. તે બાબતે તે મૂળ પાયા રૂપ છે. દેહશુદ્ધિ વગર આત્માનંદની પ્રાપ્તિ કોઈને થઈ નથી અને કેઈને થવાની પણ નથી. આપણે મોટા મોટા જ્ઞાનની વાત કરીએ છીએ પણ જ્યાં સુધી દેહશુદ્ધિના રસ્તા પર પડતા નથી ત્યાં સુધી આધ્યાત્મિક પંથના દ્વારના દર્શન થતાં નથી. આજે આપણે આ બાબત પર ધ્યાન આપતા નથી અને તેને નકામી ગણીએ છીએ, પણ તે ખરેખર કામની છે. આધ્યાત્મિક પંથ પર ચડનારે આ પ્રથમની બાબતો પર બહુ બારિકીથી ધ્યાન આપવાનું છે. કોઈપણ આત્માનંદ પ્રાપ્તિ કરેલ ગીજન પાસે જશું તે તે પણ દેહશુદ્ધિ કરવાનું ભાર દઈને કહેશે. દેહશુદ્ધિ. વાસનાશુદ્ધિ અને વિચારશુદ્ધિ આ ત્રણ બાબતની શુદ્ધિ કરવાનું ભારે દઈને કહેશે. દેહને પ્રમાદ દૂર કરવાના છે. આપણને કઈ સારું કાર્ય કરવાની તક મળે છે ત્યારે દેહ પ્રમાદી બની એમ નથી કહેતા કે “તે કાર્ય કોઈ કરશે, મારે શા વાસ્તે કરવું જોઈએ?” હા, તેમ બને છે. કેઈને સહાય કરવાનો પ્રસંગ આવે છે ત્યારે દેહ પિકાર ઉઠતે નથી કે “હું શું સહાય કરવાને છું એ તે બીજા કરશે. બીજા કયાં સહાય કરનારા નથી?” હા, તેમ બને છે. અને આપણે સહાય કરવાની શુભ કર્મ કરવાની તક ગુમાવીએ છીએ.
જ્યારે કોઈ સારું કાર્ય જેમાં મહેનત લેવાની હોય છે તે કરવાનું હોય છે ત્યારે દેહ આપણને નથી કહેતો “એ અગવડમાં મારે શા માટે પડવું જોઈએ ? અમુક કામ કર્યા બાદ જે કુરસદ હશે તે પછી તે કાર્ય કરશું.” આમ ફેસલાવી આપણને ખરા રસ્તા પરથી અનેક વાર દૂર લઈ જાય છે તેને આપણને કયાં અનુભવ નથી અને તેથી પ્રથમ વિદન તરીકે દેહને ગણાવેલ છે અને તેથી જ દેહશુદ્ધિની પ્રથમ જરૂર છે. ખરેખરી રીતે દેહ, વાસના અને વિચાર ત્રણેની શુદ્ધિ સાથે કરવાની છે. પણ આપણે ત્રણે બાબત પર સાથે ચર્ચા કરી ન શકીએ અને તેમ દેહ શુદ્ધિની બાબતની ચર્ચા પહેલી કરીએ છીએ. ગુરૂકૃપાથી હવે પછી વાસના શુદ્ધિ અને વિચારશુદ્ધિપર ચર્ચા કરશું. પ્રભુ સેનું કલ્યાણ કરો. ૩૪ તત્સત.

Page #20

જેના ઐતિહાસિક સાહિત્ય. જૈન ઐતિહાસિક સાહિત્ય.
( ગતાંક પૃષ્ટ ૨૯ થી શરૂ. ) પાટણ શહેરના અમીરોમાં શ્રીદત્ત શેઠ કરીને એક પ્રતિષ્ઠિત ગૃહસ્થ તે વખતે નગર શેઠની પદવી ઉપર હતા. તેઓ જૈનધર્મી હોવાથી પાટણના સંઘમાં પણ તેમની ઘણું ઉંચી પ્રતિષ્ઠા હતી. વેપારમાં પણ કુશળ હતા. જ્યારે પાટણની ગાદી ઉપર મહારાજા ભીમદેવ બેઠા ત્યારે રાજતિલક આ ભાગ્યશાળી શેઠના હાથથી કરાવ્યું હતું. શ્રી દત્ત શેઠને શ્રીદેવી નામની સુભાગ્ય એક કન્યા હતી. શ્રીદેવીની સગાઈ કરવા માટે શ્રીદશેઠ સારૂં ઘર શોધતા હતા, પરંતુ સર્વ ગુણસંપન્ન સ્થાન હજુ સુધી મળી શકયું નહોતું. જે દિવસ વિમલકુમારના ઘોડાએ પાટણની ભરબજારમાં તેફાન મચાવ્યું હતું, તે વખતે જે સીમંડળ સામે જ આવી અટકયું હતું તેમાં આ શ્રીદેવી સાથે હતી, જેથી તે વખતે વિમલકુમારનું રૂપ દેખતાં જ તેના ઉપર તેના હૃદયમંદિરમાં નેહભાવ પ્રકટ થયો હતો.
શ્રીદશેઠને ચંદ્રકુમાર નામને એક પુત્ર હતું. આ પુત્ર સદ્વર્તનશાલી હેવાથી શેઠ પિતાને સુખી માનતે હતે. કેઈ સુપ્રસિદ્ધ ગૃહસ્થની લલિતા નામની પુત્રી સાથે ચંદ્રકુમારનું પાણી ગ્રહણ કરવામાં આવ્યું હતું. લલિતા વ્યવહાર કુશળ હેવાથી કુટુંબના સર્વે માણસે પ્રતિ ઉંચા પ્રકારની વ્યવહાર શાખતી હતી. - શ્રી દત્તશેઠ પોતાની કન્યાના વર માટે શોધવાનું કાર્ય એક પ્રખ્યાત તિપીને સેપ્યું હતું. જોતિષીએ ઘણી મહેનત કરી, પરંતુ આ કન્યાને ગ્ય વર ન મળે, છેવટે ઘણા વખત પછી પ્રયાસ કરી જ્યોતિષીએ આવી શેઠને વધામણું આપી કે શેઠજી, જે કાર્ય માટે હું ફક્ત હતા તે કાર્ય પૂર્ણ રીતે આજે સફળ થયું છે. શેઠે કહ્યું કે કયા ભાગ્યશાળી માટે તમે જાણો છો ? તિષીએ કહ્યું કે શેઠજી! વીરમંત્રીની કીર્તિને કોણ નથી જાણતું ? તેની ગેરહાજરીમાં પણ તેની સહસ્ત્ર ગણી કીર્તિ વધારનાર વિમલકુમાર તેમના પુત્ર સંસારમાં જયવંત છે. તેના રૂપથી દેવતા પણ મહીત થાય છે, અને સદાચારમાં દુનિયાના પ્રમાણ પુરૂ કરતાં પણ તે વધી જાય છે. પુરૂષની બહોંતેર કળાને જાણ છે, વળી તેની જન્મકુંડલી મારા હાથથી થયેલી હોવાથી આપને જણાવું છું કે આજકાલ સંસારમાં આ વિમલકુમારને સવોત્તમ પુણ્યવાન પુરૂષ માનું છું. જ્યોતિષના આ પ્રમાણે વચન સાંભળી પિતાની સ્ત્રી તથા પુત્ર ચંદ્રકુમારને આ હકીકત જણાવી જેથી સર્વ સંમત્ત થયા.

Page #21

૪૪
શ્રી આત્માનઃ પ્રકાશ
અહીં પણ કુમારી શ્રીદેવીએ પણ જ્યારથી વિમલકુમારને જોયે હતા ત્યારથી તેના ઉપર સ્નેહવતી થયેલી હતી અને રાત્રિ દિવસ વિમલકુમારનું ધ્યાન ધરતી હતી અને તેને લઇને તે ચિંતા કરતી હતી. પેાતાની ભાભી લલિતાના મુખથી ઉપરના સમાચાર સાંભળી શ્રીદેવી અત્યંત ખુશી થઈ હતી.
ત્યારબાદ ચદ્રકુમાર પેાતાના પિતાની આજ્ઞા લઇ વિમલકુમારને મેાશાળ આવ્યા. અને તેની માતા વીરમતીને પેાતાના વિચાર જણાવ્યે, જેથી વિમલકુમારના મામા પાટણ આવ્યા. શ્રીદેવીને જોઇ તેને પુણ્ સ તાષ થવાથી લગ્નના નિશ્ચય કર્યો. અને પાતાને ઘેર આવી પેાતાની વ્હેન વીરમતીને જણાવ્યુ કે, વિમલના પુણ્યથી આ ઉત્તમ ઘટના બની છે જેથી માતા સંતેાષ પામી. પુત્રના લગ્ન કરવાના હેાવાથી તેમજ પાટણ પણ જવુ પડશે, જેથી આજ અમારી સારી સ્થિતિ નથી એમ જાણી માતા વારંવાર સ ંકુચિત રહેતી હતી, પરંતુ ભાગ્યવાનને કાઇ મુશ્કેલી રહેતી નથી.
વિમલકુમારના મામા વેપાર અને ખેતી અને કરતા હતા. એક દિવસ વિમલક કુમાર મામાની સાથે ખેતર તરફ જતા હતા. રસ્તામાં જતાં જતાં કોઇ સ્થળે પેાલી જમીન જોઇ પેાતાના હાથમાં લાકડી હતી તે ભેાંકી, તે લાકડી વાંકી થઈને મ ંદર ઉતરી ગઇ, જેથી વિમલકુમારને સંશય પડવાથી તેના ઉપરથી માટી કાઢી નાંખી, નીચે ખેાદતાં એક ચરૂ સંપૂર્ણ ધનથી ભરેલા મલી મળ્યા, તે લઇ કુમાર ઘેર આવ્યે, અને માતાને સ વૃતાંત જણાગ્યે. માતા સ્મૃતિ હપૂર્વક ખેલી પુત્ર ? તુ ઘણેા ભાગ્યશાળી તથા પુણ્યવાન છે. અને અત્યારેજ આ નિધાન જે પ્રકટ થયુ છે જેથી નિશ્ચય થાય છે કે શ્રીદેવી પણ પૂર્ણ સાભાગ્યવતી તેમજ પુણ્યવતી છે અને તારી કીર્તિમાં પણ તેથી વધારા થશે માટે બેટા ! ધર્મ આરાધન કર જેથી તારા પુણ્યમાં વિશેષ વૃદ્ધિ થાય.
પુષ્કળ ધન પ્રાપ્ત થવાથી માતા અત્યંત ખુશી થઇ અને વિમલકુમારના લગ્ન કરવા માટે પોતાના ભાઇ અને તેને લઈને પાટણ આવી અને લગ્નની સર્વ સામગ્રી તૈયાર કરાવવા માંડી. શ્રીદત્ત શેઠે પણ તૈયારી કરી અને શુભ દિવસે મ્હાટા આડંખરથી વિમલકુમાર અને શ્રીદેવીનું પાણીગ્રહણ કરવામાં આવ્યું. શેઠે પણ પેાતાની પુત્રીને અખૂટ સપત્તિ આપી લગ્નપ્રસંગે વિમલકુમારે મહારાજા ભીમદેવને પણ આમત્રણ કર્યું અને કુમારની ભક્તિથી રાજા અહુજ હર્ષ પામ્યા અને વિમલકુમારને રાજ્યના એક અધિકારી બનાવ્યેા. અને કેટલાક દિવસબાદ રાજાએ વિમલકુમારને તેના પિતાની જગ્યાપર પાતાના મંત્રી બનાવ્યેા. કુમાર જેમ જેમ અધિકાર અને સંપત્તિમાં વધવા લાગ્યા તેમ તેમ વધારે સદ્ગુણને સંચય કરતા ગયા. અને આ સર્વ ધર્મ કલ્પવૃક્ષનું ફળ છે. તેમ સમજી ધર્મકૃત્યા વિશેષ કરવા લાગ્યા.

Page #22

જેને ઐતિહાસિક સાહિત્ય. શ્રીદેવી પણ માતપિતા તરફથી સુસંસ્કાર પામેલી હોવાથી ઘરકાર્યમાંથી નિવૃત થતાં સામાયિક આદિ ધર્મકાર્યો કરતી અને તેવા વખતમાં પિતાની સાસુ પાસે ધર્મપુસ્તકો વાંચતી.
વિમલકુમારની ઉન્નતિ તે, તે વખતના દામોદર મહેતા જે પ્રથમ મંત્રી હતા તેને આમ જૈન ધર્મને ઉદય રાજ્યમાં થતે જતો હોવાથી ખટકયા કરતી હતી.
તે વખતના શ્રી દ્રોણાચાર્ય અને શ્રી સુરાચાર્ય એ બે મુનિરાજે જેનાચાર્ય હોવાથી મહા વિદ્વાન અને બુદ્ધિશાળી હતા. રાજા ભીમદેવ તેઓને બહુ માનપૂર્વક જતે હો, વળી જનાચાર્ય શ્રીજિનેશ્વરસૂરિ પાસે બાલ્યાવસ્થામાં રાજા ભીમદેવ ભર્યું હતું જેથી રાજાની જેનધર્મ ઉપર શ્રદ્ધા વધતી જતી જોઈને પણ દાદર મંત્રી વિચારમાં ગુંથાયે રહેતો હતે.
ભીમદેવના રાજ્યાભિષેક વખતે શ્રી દત્ત શેઠે તિલક કરવા રજા માંગી, મળી અને કહ્યું કે જે હક સેનાપતિ કે મુખ્ય મંત્રીને હતે; તે હકીકત દામોદર મંત્રીએ તે વખતે સેનાપતિ સંગ્રામસિંહ અને મંત્રી સામંતસિંહને જણાવેલ, પરંતુ સામન્તસિંહ મારવાડને રહીશ ને રાજ્યનો નિમકહલાલ નોકર હોવાથી તેણે દામોદર મંત્રીને જણાવ્યું કે, અમે તે વિશ્વાસથી રાજ્યસેવા કરનારા છીયે, તેથી એક બીજાના ખરાબમાં ઉતરવા માંગતા નથી અને આપ તે દાના છે જેથી એટલી વિનંતિ છે કે રાજ્યના કામમાં ધર્મના ઝગડા શા માટે આગળ કરવા જોઈએ?
એક વખત રાજા ભીમદેવ કચેરીમાં બેઠે છે, દરમ્યાન એક દૂતે આવી ખબર આપ્યા કે સિંધુ અને ચેદિ દેશને રાજા આપની આજ્ઞા માન્ય કરતે નથી અને ગુજરાતના છત્રપતિ અને રાજ્ય રક્ષક મંત્રીવરની નિંદાનો ગ્રંથ તૈયાર કરાવ્યા છે. અને તેની પાસે બળ પણ ઘણું છે; કારણ કે તેમણે ઘણા રાજાઓને વશ કરી લીધા છે. અને ઘણેજ અભિમાનમાં આવી ગયું છે જેથી આપને ખબર આપવા આવ્યો છું.
રાજા ભીમદેવે આ સમાચાર સાંભળી સંગ્રામસિંહ તરફ જોયું, જેથી સંગ્રામસિંહે ઉભા થઈ કહ્યું કે, મહારાજની આજ્ઞા હોય તે બંને દેશ ઉપર ચડાઈ કરવા સેવક તૈયાર છે ! તે સાંભળી રાજાએ સૈનિકે અને શસ્ત્રો વગેરે તૈયાર કરવા આજ્ઞા આપી. શુભ મુહૂર્ત અને શકુન જોઈ રાજા ભીમદેવ સૈન્યસહિત કુચ કરી અને થડા વખતમાં સિંધના પાટનગરના કીનારે આવી પહોંચ્યા. અને રાજાએ વચ્ચે સંગ્રામ શરૂ થયે, સિંધુરાજના લશ્કર મારે બહુ થવાથી ભીમદેવનું લશ્કર નાશવા લાગ્યું જેથી રાજા ભીમદેવે વિમલમંત્રી તરફ જોતાં, વિમલમંત્રીએ રાજાને નમન કરી પોતાનું ધનુષ્ય હાથમાં લઈ ઉડ્યો અને ઘોડા ઉપર સ્વાર થઈ મેદાનમાં આવ્ય; જેથી સિંધુપતિ પણ હાથી પર તૈયાર થઈ સામે

Page #23

શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ. આવ્યું. ઘોડા ઉપર વિમલમંત્રીને જોઈ કહ્યું હે બાળ! શામાટે કમેતે મરે છે અને લડવાનું કામ વાણીયાનું નથી. તેને એગ્ય ઉત્તર કુમારે આપતાં સિંધુરાજને વધારે ક્રોધ ચડ્યો અને ખંજર કાઢી કુમારની સામે આવ્યો જેથી કુમારે એક બાણ મારી રાજાનો મુકુટ ઉડાડી નાંખે, અને બીજાથી હાથીનું મોટું છેટી નાંખ્યું અને ત્યાં ઉછળી રાજાના હાથી ઉપર ચડી ગયે, અને ચતુરાઇથી રાજાને બાંધી હાથથી નીચે પાડ્યો. અને પડખે રહેલા રાજ્યસેવકે ત્યાંથી ઉપાડી રાજ ભીમદેવની છાવણીમાં લઈ ગયા. એવી જ રીતે ચેદીરાજ અને માલવપતિ ભેજની સાથે લડાઈ કરી વિમલકુમારની સહાયતાથી રાજા ભીમદેવને વિજય મળે.
(ચાલુ).
પંડિત શ્રીમાન સુખલાલજીભાઈ જોડે ઈતર કોમના એક
બંધુને થયેલે જૈન ધર્મ સંબધી વાર્તાલાપ.
પ્ર-સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિના સંબંધમાં જેની માન્યતા શી છે? ઊ–જૈનદર્શન જગતને ઉ૫ત્તિ, વિનાશકના ચક્રમાં ફરતું માને છે પણ તેના
જડ, ચેતન એ મૂળ તો અનાદિ અનંત હોવાથી નથી કયારેય નવા ઉતપન્ન થતા કે નથી સર્વથા અભાવ પામતા. માત્ર અવસ્થામાં પરિવર્તન પામ્યા કરે છે. જૈન દર્શન એ મહા પ્રલય નથી સ્વીકારતું કે જેમાં સૃષ્ટિને એક સાથે અભાવ થઈ જતો હોય, તેથી તે દર્શન પ્રમાણે સૃષ્ટિનો કેઈ કર્તા નથી; જો કે જૈનદર્શનમાં ઈશ્વર માન્ય છે પણ તે જગકર્તા રૂપે નહિ, પણ
માત્ર સાક્ષી રૂપિ. પ્રવ–ધ દર્શનમાં આત્મ-તત્વ માન્ય છે ? ઊ૦–હા. બદ્ધ દર્શન, જૈન દર્શન, અને વૈદિક છએ દર્શને આત્મવાદિ છે અને
તેથીજ તેઓ પુનરજન્મ તેમજ પૂર્વકૃત કર્મના ફળરૂપે સુખ, દુ:ખ સ્વીકારે છે અલબત, ઉક્ત દરેક દર્શનેમાં આત્માનું સ્વરૂપ એક પ્રકારનું મના. યેલું નથી. સ્વરૂપની બાબતમાં આર્યાવર્તાના ઉકત દર્શનેની માન્યતાના ત્રણ વિભાગ કરી શકાય. બદર્શન આત્માને કેવળ અનિત્ય માને છે. વૈદિક દર્શન કેવળ નિત્ય (કુટસ્થ નિત્ય) માને છે અને જૈનદર્શન નિત્યાનિત્ય. તેવી જ રીતે આત્માના પરિમાણના સંબંધમાં એ દર્શને એક મત
• ગુજરાત સાહિત્ય સભામાં આ પ્રશ્નોત્તર થયેલા છે જે લેખ તરીકે “યુગધર્મ : માસિકના બીજા વર્ષના પાંચમાં અંકમાં આવેલા જૈનધર્મ સંબંધીના માહેતીવાળા હોવાથી અત્રે આપીયે છીયે.
સેકેટરી.

Page #24

પં. સુખલાલજીભાઈને તિર બંધુ સાથે વાર્તાલાપ.
૪૭
નથી. વૈદિક દર્શને બહુધા આત્માને વ્યાપક માનનાર છે. જૈન અને બાધ દર્શન પ્રમાણે આતમા દેહ પ્રમાણ છે. બદર્શનને અનાત્મવાદિ કહેવામાં આવે છે, તે માત્ર આરોપ છે. આત્મા સુદ્ધામાં અભિમાન રાખવાને ઈન
કાર કરતું હોવાથી બોધદર્શન અનાત્મવાદિકહેવાતું હોય તો તે અનિષ્ટ નથી. પ્ર—દ્ધ દર્શન પ્રમાણે મેક્ષ કે છે? ઊ–રાગદ્વેષનું ચક્ર એ સંસાર, અને તેને અભાવ એ મોક્ષ. મોક્ષને નિર્વાણ
કહેવામાં આવે છે. ઉપરાંત નિર્વાણ નામનું એક તવ બોધદર્શનમાં મનાય છે, જે કુટસ્થ, નિત્ય, અને વ્યાપક હોવાથી વેદાન્ત દર્શનના બ્રહ્નાના સ્થાનમાં છે. જૈનદર્શન પણ રાગદ્વેષના અભાવને જ મોક્ષ કહે છે; ફેર એટલે છે કે તે મોક્ષ અવસ્થામાં આત્માનું સર્વપણું સ્વીકારે છે. તે માને છે કે આવરણનો અભાવ થવાથી ચેતના શક્તિ એવી વિકસે છે કે જેથી તેમાં જગતના કાલિક સમગ્ર પદાર્થો આપોઆપ પ્રતિભાષિત થાય. આવું સર્વજ્ઞપણું કેટલાક વેદિક દર્શને માન્ય છે. પણ તેઓ નિ:શરીર મેક્ષની દશામાં તેવું સર્વાપણું ન માનતાં માત્ર શરીર અને અંતઃકરણને સંબંધ
હોય ત્યાં સુધી જ સર્વજ્ઞપણું માને છે. પ્ર–અર્થ માગધી ભાષાનું સ્વરૂપ કેવું છે?” ઊ૦–પહેલાં માગધી ભાષાનું સ્વરૂપ અને તે માટે પ્રાકૃતનું સ્વરૂપ જાણવું
જોઈએ. આચાર્ય હેમચંદ્ર પાકૃત, શૈારસેની, માગધી, વૈશાચિ, મુલિકા પિશાચિક, અને અપભ્રંશ એ છ ભાષાઓનું વ્યાકરણ સંસ્કૃત વ્યાકરણ બાદ રચ્યું છે. ઉક્ત છ ભાષાઓમાં પાકૃત એ સામાન્ય ભાષા અને બાકીની તેના વિશેષ રૂપે છે. તેથી શિરસેની, માગધી, આદિ ભાષાઓમાં પાકતભાષા કરતાં જે જે વિશેષતાઓ છે તે તેવિશેષતા પુરતાં જ સૂત્ર આચાર્યશ્રી હેમચંદ્ર રચ્યા છે. અને છેવટે એમ જણાવી દીધું છે કે; કાવત્ રાષ૬
નાય” પાકૃતથી શારસેનીની વિશેષતા બતાવનાર પુરાં ત્રીશ સુત્રએ નથી. તેવી જ રીતે શૌરસેનીથી માગધીની વિશેષતા બતાવનાર પુરાં વીશ સુત્રોએ નથી. આ રીતે જોઈએ તો માગધીભાષા એ પાકૃતને એક વિશેષ અને શેરની સુદ્ધાંને વિશેષ ભેદ કહી શકાય.
અર્ધ માગધી એ શબ્દથી અડધી માગધી અને અડધી અન્ય કોઈ ભાષા એ અર્થ સુચવાય છે. અન્ય અડધી ભાષા તે પ્રાકૃત અગર શેરસેની. કારણ કે માગધીભાષા એ બે ભાષાના વિશેષ રૂપે છે, પણ આ સ્થળે જાણવું જોઈએ કે, અડધી માગધી અને અડધી પ્રાકૃત, શિરસેની એવી રીતે મળેલ અર્ધ માગધી ભાષા જેન આગમાં વપરાયેલ નથી. ઉદાહરણ તરીકે એક

Page #25

શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ.
ગછતિ ” ક્રિયાપદ લે. તેનું પ્રાકૃતમાં “ગ૭ઈ શોરસેનીમાં “ ગચ્છાદિ ” અને માગધીમાં “ગૌદિ રૂપ થાય છે, પણ જૈન આગમમાં કઈ જાએ “ગઢદિ રૂ૫ નહિ મળે. ગચ્છાદિ રૂપ મળે છે પણ, તે દિગંબરીય ગ્રંથમાં “વેતામ્બર આગમમાં “ગચ્છ” એવું રૂપ મળે છે. તેવીજ રીતે બીજું ઉદાહરણ છે. પ્રાકૃતમાં અને શિરસેનીમાં દંત્ય “સ” કાર હોય છે, જ્યારે માગધીમાં તે માટે તાલવ્ય “શ”કાર સામાન્ય છે. આ રીતે સંસ્કૃતમાં : એ રૂપના સ્થાનમાં પ્રાકૃતમાં “સ” અને માગધીમાં “શે” એવું રૂપ થાય છે. જેમ માગધીમાં
કારને સ્થાને આ કાર બેલાય છે, તેમાં પ્રથમ વિભક્તિમાં કારને સ્થળે એકાર. જૈન આગમમાં કઈ જગાએ “” એવું રૂપ નહિ મળે. અલબત
સૈ” એવું જ મળે છે. “સ” એ રૂપમાં દંત્ય કાર હોવાથી પ્રાકૃતપણું અને એકાર હોવાથી માગધીપણું, એ રીતે પ્રાકૃત અને માગધી ઉભયનું મિશ્રણ થયેલ હેવાથી જૈન આગમની ભાષા અર્થ માગધી કહેવાય છે. આજ ખુલાસે આચાર્ય શ્રી હેમચંદ્ર પોતાના માગધી ભાષાના વ્યાકરણમાં કરે છે. જેમ તે એ રૂપમાં પ્રાકૃત અને માગધીનું મિશ્રણ હોવાથી તે રૂપને અર્ધમાગધી કહેવામાં આવે છે તેમ કાંઈ બધાં રૂપાખ્યાનોના સંબંધમાં નથી. સામાન્ય રીતે જૈન આગમના બધા રૂપાખ્યાને પ્રાકૃત ભાષાના નિયમને અનુસરે છે. જેના આગમની ભાષાનું અધ માગધીપણું ફક્ત પ્રથમા વિભક્તિના એકારને આશ્રયીને મુખ્યપણે જાણવાનું છે. તેથી જ પ્રાકૃત પ્રમાણે “મા ” અને “પુરિ એ રૂપને સ્થાને જેના આગમમાં “મદાર અને જિલે” એવાં રૂપ મળે છે. પ્ર – જૈન સાહિત્યમાં એગના ગ્રંથો છે કે નહિ ? હેય તે કેટલા જૂના છે અને
તેમાં હઠયોગને સ્થાન છે કે નહિ ? જૈન આગમાં ગનું વર્ણન છે તેમાં તેને “જ્ઞાન” ધ્યાન કહેલ છે. આગમ પછીના સાહિત્યમાં પેગ વિષયક ખાસ ગ્રંથ રચાયેલા છે, જેવા કે
ગબિંદુ, યોગદષ્ટિ સમુચ્ચય, રોગવિંશિકા, યોગશતક, ગસાર, ગશાસ્ત્ર, આદિ. આ ગ્રંથમાં ખાસ ગ શ દ જ વપરાયેલ છે, તેનું કારણ એ જણાય છે કે તે વખતમાં પાતાંજલ યોગશાસ્ત્રની લોકપ્રિયતા બહુ વધી ગયેલી. હઠગને આદર જૈન સાહિત્યમાં નથી. તેમ “ઝનાણું નિરમા એ વાક્યથી શ્વાસોશ્વાસ નિરોધની મનાઈ કરવામાં આવી છે.
જૈન આગમ પતાંજલ યોગસૂત્રથી પ્રાચીન છે. પ્ર–પાતાંજલ યોગસૂત્રમાં ઈશ્વરનું વર્ણન છે. તેને તેમાં શે ઉપયોગ? ઈશ્વર
વિષયક સૂત્ર પ્રક્ષિત તો નથી ? ઊ–મહર્ષિ પતંજલિ યેગનું વર્ણન કરે છે. પેગ ચિત્તની સ્થિરતાથી સધાય છે.
ઊ

Page #26

સ્વિકાર અને સમાલાચના.
૪૯
ચિત્તની સ્થિરતા દરેક દરેક અધિકારી માટે કાંઇ એકજ ઉપાયથી સાધ્ય ન હાઇ શકે, અધિકારી ભેદે સાધન ભેદના સ્વીકાર કરવા એ દર્શનની વિશાળતાનું ખાસ લક્ષણ છે. જેએ ઇશ્વરના વિષયમાં શ્રદ્ધાશીલ હોય તેઓ પણ સમાધિ લાભ કરી શકે અને તે પણ પેાતાની રૂચી પ્રમાણે. એવા ઉદાર હેતુથી ન્યાયદર્શીન સમ્મત ઇશ્વરનું વર્ણન યેાગઢનમાં કરાયેલ છે. મહર્ષિ પત ંજલિયે તત્ત્વજ્ઞાનમાં સાંખ્યદર્શનને આશ્રય લીધેા છે, પણ યાગ મા દરેક અધિકારી માટે અનુકુળ થાય તેવી રીતે ગાઠવ્યા છે.
પ્રક્ષિપ્ત કહેવાની એક આજકાલની પદ્ધતિ થઇ ગઇ છે. ઇશ્વરનું વર્ણન પ્રક્ષિપ્ત હેાય તેમ માનવાને કોઇ કારણ નથી; છતાં એટલુ તે ખરૂ કેરૂષિ ધ્યાનના ઉપયોગ માટે ઇશ્વરનું વર્ણન કરવા છતાં મૂળ સૂત્રમાં ઈશ્વર કર્તા છે કે નહિ વિગેરે
કાંઈ કહેતા નથી.
સમાલાચના અને સ્વિકાર.
***
શ્રી આત્માનૐ જૈન શિક્ષાવલી-પહેલા ભાગ—— હીંદી ) લેખક ભાગમલ શર્મા પ્રકાશક શ્રી આત્માનંદ જૈન સભા અબાલા-પંજાબ-તરતી ભેટ મળેલ છે. આ શિક્ષાવળી પ્રથમ દ્ધિ િભાષામાં તેના લેખકે લખી છે. હિંદુ ભાષામાં આવા ગ્રંથને અભાવ હાવાથી પૂજ્યપાદ મુનિરાજશ્રી વલ્લભવિજયજી મહારાજની આજ્ઞાથી તે ભાષામાં તૈયાર કરી હિંદિ ભાષાના જાણુકારાની જરૂરીયાત પુરી પાડી છે. કિ ંમત ૦-૪-૦
જૈન વિદ્યાર્થી આશ્રમ, સુરત—ને ચોથા વંતા ( સ, ૧૯૭૮ ની સાલના ) રીપોર્ટ અમાને મળ્યા છે. આવા આશ્રમાની દરેક જૈનની હેાળી વસ્તીવાળા વિભાગમાં જરૂર છે. કારશુકે તે'જીલ્લાના આસપાસના નાના ગામા કે જયાં કેળવણીના સાધના સ્કુલ વગેરે હાતા નથી, તેમજ વગર સાધનવાળા કુટુ ંબમાં વિદ્યાર્થીઓને કેળવણી લેવી હોય છતાં સાધનના અભાવે અટકી ન પડે જેથી આવા ખાતા આ જમાનામાં ઘણા ઉપયાગી છે. આ સંસ્થાના રીપોર્ટ વાંચતાં તેની વ્યવસ્થા બરાબર છે. તેમજ સાથે ધાર્મિક અભ્યાસ પણ દાખલ કરેલ છે તે પ યોગ્ય છે. સુરત શહેર જેવા આર્થિક બાબતમાં સુખી શહેરમાં આ સંસ્થા માટે પૈસાની તંગી તેા નજ હાવી જોઇએ. છતાં રીપોર્ટ વાંચતાં માત્ર ૨૯ વિદ્યાર્થીએ હાલમાં આશ્રમમાં છે તે તે જોતાં તેમજ સુરત જીલ્લા માટે છતાં ઓછાં છે. સેક્રેટરી હરિલાલ શિવલાલ શાહ ઉત્સાહી અને સારા કાર્યવાહક છે અને કેળવણી પામેલા છે; તેા સૂચના કરવામાં આવે છે કે કેળવણી લેવામાં વધારે રસ પડે, અને વધારે વિદ્યાર્થીઓ લાભ લે, દાખલ થાય તેવા પ્રયત્ના મીટી સાથે મળી કરવાની ભલામણ કરીયે છીયે. હિસાબ ચાખવટવાળા છે. વિષ્યમાં આ સંસ્થાની ઉન્નતિ ઇચ્છીયે છીયે.
નીચેના ગ્રંથ ભેટ મળેલ છે તે
આભાર સાથે સ્વીકારીયે છીએ. દેવ દ્રવ્ય નિ ય પ્રથમ વિભાગ, ૫. મુનિ મણિસાગરજી મહારાજ કૃત ઇતાર્
શ્રી સત્ર તરફથી.

Page #27

૫૭.
શ્રી આત્માન પ્રકાશ. , પૂજ્યપાદ શ્રીમાન વિજયાનંદસૂરિજી (આત્મારામજી મહારાજના)
પરિવારે મંડલના મુનિરાજોના ચાતુર્માસ. ૧ આચાર્ય મહારાજશ્રી વિજયકમલસૂરિશ્વરજી મહારાજ વગેરે ઉમેટા (ગુજરાત) ૨ પ્રવર્તક શ્રી કાંતિવિજયજી મહારાજ
મુનિરાજ શ્રી અરવિજયજી મહારાજ - લીંબડી કે પુરીબાઈની ધર્મશાળ મુનિરાજ શ્રી રંગવિજયજી મહારાજ | મુનિરાજશ્રી પુણ્યવિજયજી મહારાજ આદિ ઠાણું ) ૩ મુનિરાજ શ્રી હંસવિજયજી મહારાજ !' '
અમદાવાદ - પન્યાસજી સંયતવિજયજી મહારાજ વગેરે ' ઈ લુણાવાડા મેટી પળ ૪ મુનિ મહારાજશ્રી વલ્લભવિજયૂજી મહારાજ આદિ ઠાણ – (પંજાબ-હેશિયારપુર) એ પંન્યાસજી મહારાજશ્રી દાનવિજયજી મહારાજ , મહીદપુર (માલવા), ૬ ૫. સુમતીવિજયજી મહારાજ . . લુધીઆના (૫જાબ) ૭ પંન્યાસજી સેહનવિજયજી મહારાજ | માનશ્રી સમુદ્રવિજયજી તથા
અંડિયાલા (પંજાબ) ' મુનિશ્રી સાગરવિજયજી આદિ ઠાણું છે ! 2 નિરાજ શ્રી વિવેકવિજયજી તથા ' . ' 'વલાદ (અમદાવાદ)
૫. મિગવિજયજી મહારાજ .., ૯ યાત્ર, વા શ્રી લબ્ધિવિજયજી મહારાજ
રાધનપુર (ગુજરાત) ૧૦ મુનિરાજ શ્રી દોલતવિજયજી મહારાજ
બાલી (મારવાડ) ૧૧ મુનિરાજ શ્રી વિચિક્ષણુવિજયજી મહારાજ
વાંકાનેર ૧ર મુનિરાજશ્રી લાવણ્યવિજયજી મહારાજ વગેરે
' વઢવાણ કાંપ બંધુશ્રી ખોડીદાસ સ્મારક ફંડમાં આ માસમાં ભરાયેલી રકમ, ૧૫) શાહ હીરાલાલ અમૃતલાલ
૧૫) વિર અમરચંદ જશરાજ ૭) શેઠ હીરાચંદ ચકુંજી.
- ૫) શેઠ અમૃતલાલ છગનલાલ (૫) શેઠ કુંવરજી નથુભાઈ ,
૫) ગાંધી જમનાદાસ અમરચંદ (૫) શાહ અમીચંદ ડાહ્યાભાઈ અને
૩) વેરા નાનચંદ ખોડીદાસ . શા. મગનલાલ કાળીદાસ
૨) દલાલ પરશોતમદાસ જગજીવનદાસ ૨) શેઠ ગોવિંદજી ભાણજી
- ૨) શા. ચુનીલાલ ત્રીકમજી હાઉ,
વર્તમાન સમાચાર, શ્રીમાન વિજયધર્મસૂરિ મહારાજની જયંતી-ભાદરવા સુદ ૧૪ રવીનારના રોજ સવારના નવ કલાકે અત્રેના ઉપાશ્રયમાં મુનિરાજશ્રી મંગળવિજયજી મહારાજના પ્રમુખપણું નીચે શ્રીમાન વિજયધર્મસૂરિ મહારાજની સ્વર્ગવાસ તીથી હવાથી યંતી ઉજવવામાં આવી હતી. મેળાવડામાં સંધની સારી હાજરી હતી. પ્રથમ પંડિત જગજીવનદાસે પછી શેઠ
| આણંદજી, માસ્તર શામજી હમચંદ, ટાલાલ ત્રિભુવનદાસ ગાંધી દલીચંદ મુળચંદ તથા પ્રભુદાસ અમૃતલાલ વિગેરે ઉકત મહાત્માના ગુણગ્રામ ભાષણ દ્વારા કર્યા હતા. બપોરના બે વાગે રવિજયજી ગ્રંથમાળાની કમીટી તરફથી પ્રખ્યમાળામાં પંચકલ્યાણકની પૂજા ભણાવામાં આવી હતી. એ પ્રમાણે ગુરૂભકિત કરવામાં આવી હતી.

Page #28

છપાય છે !
અપાય છે !!
ઘેાડા વખતમાં પ્રસિદ્ધ થશે. જલદી નામ નોંધાવેા,
માત્ર થોડી નકલાજ સિલીકે રહેશે. શ્રી માળ બ્રહ્મચારી આવીશમા જીનેશ્વર
છપાય છે !!!
1,
શ્રી નેમનાથ પ્રભુનું (નવ ભવનુ) ચરિત્ર.
આ ગ્રંથમાં શું જોશેા ? બાવીશમા જગત્પતિ શ્રી તેમનાથ પ્રભુનું નવ જીવનું અપૂર્વ વન, તેમનાથ પ્રભુ અને સતો રાજેમતીના નવ ભવનેા ઉત્તરાત્તર આદર્શી પ્રેમ, પતિ પત્નીના અલૌકિક સ્નેહ, સતી રાજેમતીને વૈરાગ્ય, અને સતીપણાનેા વૃતાંત, પ્રભુની બાળ ક્રીડા, દિક્ષા, દેવળજ્ઞાન અને મેાક્ષગમન વગેરે પ્રસગાની જાળુવા યેાગ્ય હકીકતા, તેમજ શ્રી વસુદેવ રાજાનુ ચરિત્ર અને ઉચ્ચ પ્રકારની પુણ્ય પ્રકૃતિ અને તેના મીષ્ટ કળાનું વર્ણન ખાસ વાંચવા લાયક છે. વળી શ્રીકૃષ્ણ વાસુદેવનું ચત્રિ, વૈભવ, પરાક્રમ, રામવન, પ્રતિવાસુદેવ જરાસધના વધે, તેમનાથ પ્રભુ પ્રત્યેની અપૂર્વ ભક્તિ, તદ્ભવ મેાક્ષગામી શ્રીકૃષ્ણ વાસુદેવના પુત્રો શાંભ અને પ્રદ્યુમનનું જીવનવૃતાંત, મહાપુરૂષ અને સતી નળ દમયંતીનુ જીવન ચરિત્ર, પેાતાના ખ કુબેર સાથે જુગાર રમતાં હારી જતાં પેાતાના વચનનુ પાલન કરવા કરેલા રાજ્યત્યાગ, સેવેલા વનવાસ, સતી દમયંતીને પતિથી વિખુટા પડતાં પડેલ અનેક કષ્ટો ( જે વાંચતાં દરેકની ચક્ષુમાં આંસુની ધારાએ આવે છે, તેમાં પણુ રાખેલી અખૂટ ધેર્યાંતા શિયલ સાચવી બતાવેલા અપૂ મહિમા, અને સતી દમય તીની શાંતિ અને પતિ પરાયણુતા તે વાંચકને આશ્રય પમાડે છે. જૈતાનુ મહાભારત પાંડવાનુ જીવન ચરિત્ર, કુરૂક્ષેત્રમાં પાંડવ કૌરવાનુ ( ન્યાય અન્યાયનુ ) યુધ, સતી દ્રૌપદીના સ્વયંવર અને પાછલા ભવનુ વન, પાંડવા સાથે લગ્ન, સતી દ્રૌપદીને જૈન ધર્મ પ્રત્યે નિકટ પ્રેમ, પતિ સેવા, શિયલ સરક્ષણુ, ચારિત્ર અને મેાક્ષ એ વગેરે વા આટલા આટલા મુખ્ય ચારિત્રા, તેમજ અંતર્ગત ખીજા પણ સુંદર વૃતાંતા, અને શ્રી તેમતાથ ભગવાનના પંચ કલ્યાણકના વૃતાંત, જન્મ મહાત્સવ, દેશના, પરિવાર અને છેવટે મેાક્ષ વગેરેનું વર્ણન આ ગ્રંથમાં પ્રચકાર્ય મહારાજ શ્રી ગુરુવિજયજી વાય એટલું બધું વિસ્તારથી, સુંદર અને સરલ રીતે આપ્યું છે કે, અત્યાર સુધીના શ્રી તેમનાશ પ્રભુના પ્રકટ થયેલા ચિરત્રા કરતાં આ પ્રથમ પંક્તિએ આવે છે. આ ગ્રંથ ખાસ પાન પાઠન કરવા જેવા, આહ્લાદ ઉત્પન્ન કરે તેવા, દરેક મનુષ્ય વાંચી પેાતાનું વન ઉચ્ચ ધર્મિષ્ટ બનાવા પેતા માટે મેાક્ષ નજીક લાવી શકે તે। હાવાથી અમે એ મૂળ ગ્રંથ ઉપરથી ભાાંતર ગુજરાતીમાં કરાવી છપાવવા શરૂ કર્યાં છે. વધારે વર્ણન કરવા કરતાં વાંચવાની ખાસ ભલામણુ કરવામાં આવે છે. ઉંચા કાગળા ઉપર, સુંદર ગુજરાતી ટાઇપમાંથી રાયલ આઠ પેછ શુમારે ત્રીશ ફારમ અઢીસે.. પાનાનેા આ ગ્રંથ સુંદર બાઈડીંગથી અકૃત કરવાના છે. એક માસ પછી એટલે દીવાળીના શુભ દિવસે બહાર પડશે. ઘણા ગ્રાહકા થયેલા છે. મા સભાના લાઇક મેમ્બરાને ભેટ અપાતાં માત્ર ઘણી જુજ નકલેાજ બાકી રહેવાની હોવાથી પ્રક્રેટ થયા પહેલાં જાહેર ખબર તેના દઢ્ઢાને નિરાશ થવું ન પડે માટે પ્રકટ કરેલ છે. ગ્રાહક થનારે નીચેના સરનામે તરતજ લખો નામ નોંધાવવું. કિ ંમત બે રૂપીયા પોસ્ટેજ જી.
શ્રી જૈન આત્માનંદ સભા-ભાવનગ
900

Page #29

પ્રકાશિત થઈ ચુકયુ” ! પ્રકાશિત થઈ ચુકયું !! પ્રકાશિત થઇ ચુકયુ” ! ! !
ને પવિત્રતાની મૂતિ, આમિક ઉજજવલતાનું અદ્ભુત પ્રકાશ, પતિવ્રત ધર્મની સાક્ષાત (પ્રતિમા, ત્યાંગને અભૂતપૂર્વ દષ્ટાંત, ક્ષમાની અલૈકિક પ્રસાદી, દરેક કુટુંબ માં રાખવા અને વાંચવા લાયક-કહાનીમાં અને સ્નેહિચાને આ પવા માટે અમધ્ય ભેટમહાસતી સીતા,
દેવી બ્રાહ્મી, દેવી સુંદરી અને કુમારી ચંદનબાળા ના પવિત્ર ચરિત્રોનું પુસ્તક નવી ઢબે લખાયલુ મહિલા-ગૌરવ-પ્ર થ માળાનું પ્રથમ પુ૫.
જૈન સતી રત્ન. બાહાર પડી ચુકયુ છે. એમાં પ્રસંગોપાત ૧ સીતા-સ્વય બર, ૨ સીતાછળની અગ્નિપરિક્ષા ૩ દેવી બ્રાહ્મી અને માતા સુમંગલા, ૪ દેવી સુંદરી અને બાહબલી, ૫ ધારિણીની શિયળ રક્ષા , અને ૬ ચ દનબાળાનું ભગવાન મહાવીરને આહારદાન, એવાં છ એ કરેગી અને બહુ રે ગી ચિને પણ આપવામાં આવ્યાં છે. એકતા સતી એનાં ચિત્રજ બાકષર ક અને પછી ભાષા સરળ, સુંદર અને મનગમતા ચિત્રા તો એવાં સુંદર છે કે જોઈ રહેવાનું જ મન થાય. જાડા એંટિક કાગળા પર છપાયેલા આ સુંદર પુરતકનું મૂલ્ય—રંગીન પાકા પૂઠાંને સવા રૂપિયે, રેશમી કાપડ અને સોનેરી અક્ષરોવાળા પૂઠાંના પાણા બે રૂપિયા. '
ઠેકાણુ':–મેનેજર, ગ્રથ ભડાર, લેડી હાડિ"જ રાડ, માટુંગા—( મુંબઈ )
૧૧ પરત્ન મહોદધિ ભાગ ૧-ર આત્માને મોક્ષ મેળવવાનું -કર્મનિર્જરા કરવાનું મુખ્ય સાધન જો કોઈ હોય તો તપ મુખ્ય પદ છે. તેથીજ અત્યાર સુધીનો પ્રચલીત કરવામાં આવતા) અને અપ્રચલીત ( નવ જાણ વામાં આવેલ તેવા ) જુદી જુદી જાતના ૧૬ t તપ શાસ્ત્રાધારે તેની વિવુિં વિધાન સહિત આ ગ્રંથમાં આપવામાં આવેલ છે. સાથે કર્યા તપ કયા ગ્રંથ આગમ વગેરેમાં છે તેની હકીકત પણ આપવામાં આવેલ છે. તપસ્યા કરનાર મનુષ્યને તેન’, તેના ફળનું, તેના વિધિવિધાનનું જ્ઞાન ન હોય તે તે જોઈએ તેવું ફળ મેળવી શકતા નથી, તેથીજ આ ગ્રંથમાં તે તમામ હકીકત સવિસ્તર આપવામાં આવેલ છે. કેટલાક તપાનાં નામ વગેરે પણ જાણવામાં નહીં આવેલા હોય તે તમામ જીજ્ઞાસુ માક્ષના અભિલાષીઓ માટે એકિપારમાર્થીક સુખની ઇચ્છાવાળાઓ માટે આ એક અપૂર્વ મ થ છે. સર્વ લાભ લઈ શકે તેટલા માટે શાસ્ત્રી ટાઈ૫માં ગુજરાતી ! ભાષામાં છપાવેલ છે. ધણા ઉંચા કાગળા ઉપર સુંદર ટાઈપથી છપાવવામાં આવેલ છે, મગાવવાથી ખાત્રી થશે. માત્ર તપના જીજ્ઞાસુઓને લાભ આપવા માટે ઘણે માટા ગ્રંથ હોવા છતાં! કિંમત માત્ર નામની મુદ્દલથી ઓછી, બહોળા ફેલાવે થવા આઠ આનાજ ( પટેજ જુ દુ) રાખવા માં આવેલ છે.
મળવાનું ઠેકાણું :શ્રી જૈન સમાનદ સભા.
ભાવનગ૨. —-અદ0/

Page #30

०-१०-०
iii.i
0
لم
0
ا
-०
आ सभा. तरफथी प्रसिद्ध थयेला-संस्कृत, मागधी अने भाषांतरना ग्रंथो. ४१ समवसरणस्तवः
•-१-० ३८ गुरुगुणषट त्रिंशत्षद त्रिशिकाकुलक ४२ क्षुल्लकभवप्रकरणम्
(दिपिकया भूषितम् ) ४३ लोकनालिका
6-२-० ३६ समयसारप्रकरणं (स्वोपज्ञव्याx४ योनिस्तवः
७-१-० ख्योपेतम्)
०-१०-० x५ कालसप्ततिका
४० सुकृतसागरम्
.-१२-- x६ देहस्थितिस्तवो लघ्वल्पबहत्व च
४१ धम्मिलकथा
リーマーの x७ सिद्धदण्डिका
०-१-० ४२ धन्यकथानकम्
०-२-० x८ कायस्थितिस्तवः
०४३ प्रतिमाशतकम्
०-८-० ४९ भावप्रकरणम्
०-२-० ४४ चतुर्विशतिस्तुति संग्रहः
०-६-० x१० नवतत्वप्रकरणं भाष्यविवृत्तिसमलंकृतम्)०-१२-०
४५ रोहिणेयकथा
०-२-० x११ विचारपञ्चाशिका
०-२-०
४६ क्षेत्रसमासप्रकरणं (स्वोपज्ञटीकया १२ बन्धषट् त्रिशिका
भूषितम् ।)
१-०-० १३ परमाणुपुद्गल-निगोदषटर्विशिका ०-३-०
४७ श्राद्धविधिः (विधिकौमुदीनामन्या १४ श्रावकवत भङ्गप्रकरणम्
०-२-०
कृत्योपेतः) १५ देववन्दनादि भाष्यत्रयम्। .-८-०
४८ बृहत्संग्रहणी
२-८-० १६ सिद्धपश्चाशिका
०-२-० ४६ षडदर्शनसमुच्चयः
३-०-० १७ अन्नायउच्छकुलकम्
५० पजसंग्रहः १८ विचारसप्ततिका ३-०
३-८-० ५१ सुकृतसंकीर्तनमहाकाव्यम्
०-१२-० १६ अल्पवहुत्वगर्भितवीरस्तवमा दि.
५२ चत्वारः प्राचीनकर्मग्रन्थाः २-८-. २० पश्चसूत्रम्
५३ सम्बोधसप्ततिः २१ जम्बूस्वामी चरित्रम् ०-४-०
०-१०--
५४ कुवलयसाला कथा-संस्कृत २२ रत्नपाळनृपकथानकम्
१-८-० ०-५-०
५५ सामाचारीप्रकरणं ( स्वोपज्ञटीक२३ सूक्तरत्नावली
०-४-०
याभूषितम् ) २४ मेघदूतसमस्यालेखः
०-१०-८ ०-४-० ५६ करुणावज्रायुधनाटकम् ।
०-४-० २५ चेतोदूस्तम्
५७ कुमारपालचरित्रमहाकाव्यम् ४२६ अष्ठान्हिकाव्याख्यानम्
०-१०-० ०-६-० ५८ महावीर चरियं
१-०-० ०-६-० ४२७ चम्पकमालाकथानकम
५९ कौमुदीरित्राणन्दनाटकम् x२८ सम्यकत्वकौमुदी
०-१२-०
६० प्रबुद्धरौहिणेयम् x२६ श्राद्धगुणविवरणम् १-०-०
•-६-० ६१ धर्माभ्युदयम्
०-६-. x३० धर्मरत्नप्रकरणं (स्वोपज्ञटीकया
६२ पश्चनिग्रन्थीप्रज्ञापनातृतीयपदसंग्रहणी समलंकृतम्)
०-१२-० x३१ कल्पसूत्र सुबोधिकानाम्न्या टीकया
०-८-०
प्रकरणे भूषितम्
६३ रयणसेहरीकहा
०-८-0 x३२ उत्तराध्ययनम् (भाविजयगणि
६४ सिद्ध प्रामृत
0-१०विरचितटीकयोपेतम्)
५-०-० ६५ दानप्रदीप
२-०-० x३३ उपदेशसप्ततिका ०-१३-० ६६ बंध हेतुदयत्रिभंगी आदि
०-१२-० ४३४ कुमारपालप्रवन्धः
१-०-० ६७ धर्म परिचा
•-१२-- ४३५ याचारोपदेशः
६८ सप्ततिशतस्थान
१-०-० ३६ रोहिण्यशोकचन्द्रकथा
६-२-० ६४ चैत्यवंदन महाभाष्य
१-१२-० x३७ ज्ञानसाराष्टकं ( ज्ञानमञ्जरीनाम्या
७० प्रश्नपद्धति टीकया समलंकृतम्.)
७१ कल्प किरणावली
०
ا
-
G
-
.
-
0
૪ આ નીશાનીવાળા થા સિલીકમાં નથી.

Page #31

७२ योगदर्शन
७३ मंडल प्रकरणा
७४ देवेन्द्रनरकेन्द्र सटीक
७५ सुमुखनृपादिकथानकम्
१ मेरु त्रयोदशी कथा
२ सुसढ चरित्र
३ श्री सुदर्शना चरित्र (प्रथम भाग ) ४ जल्प मंजरी
५ जैन व्रतक्रिया विधि
६. साधु आवश्यक क्रियासूत्र
७ नळदमयंति आख्यान
८ श्री अनुत्तरोपपातिक दशासूत्र
छपायेला परचुरण संस्कृत ग्रंथो.
11110 ૧૭ મેાક્ષપદ સેાપાન
01810
२. कृपा रसकोष
३ शत्रुंजय तिर्थोद्वार प्रबंध
४ प्राचीन जैन लेख संग्रह भाग १ लो
५ द्रौपदी स्वयंवर नाटक
६ प्राचीन लेख संग्रह भा. २ जो
-૧૨-૦ • ભાષાંતર સાથે
૦-૧૧-૦
2,
01819
૦૨-૦
૦-૬-૦ ૪૨૩ આત્માતિ
૦-૨-૦
भेट
૦-૬-૦
छपायेला जैन ऐतिहासिक ग्रंथो.
श्रीमान् प्रवर्तकजी श्री कान्तिविजयजी ग्रंथमाळा. )
१ विज्ञप्ति त्रिवेणी
91010
૧-૦-૦
91010
91010
-૪-૦
==
છપાયેલાં ગુજરાતી ભાષાનાં પુસ્તકા.
૧ શ્રી જૈન તત્ત્વાદ (શાસ્ત્રી)
૨ નવતત્ત્વતા સુદર ખાધ
૪૩ દેવસીરાઇ પ્રતિક્રમણ ૪ વવિચાર વૃત્તિ
૫ અજ્ઞાન તિમિર ભાસ્કર
-૮-૦
૬. જૈન ધર્મ વિષયક પ્રશ્નોત્તર છજૈનતત્ત્વસાર મૂળ તથા ભાષાંતર = ૬૦
૮ દંડક વિચાર વૃત્તિ મૂળ. અવર - નયમાદક
૦-૮
૦-૧૨-૦
૦-૧૨-૦
૧૦૬ વિનેાદ ( શાસ્ત્રી ) ×૧૧ વિવિધ પૂજાસંગ્રહ
11111
૧૨. કુમાર વિહાર શતક. મૂળ. અવરિ અને ભાષાંતર સાથે (શાસ્ત્રી) ૧૩. જૈન તત્ત્વસાર ભાષાંતર
41110
-૧૦-૦
૦-૩-૦
--
૨૮-૦
૧૮૦
૦૨-૦
૧૪ પ્રકરણ સંગ્રહ
૧૫ નવ્વાણું પ્રકારી પૂજા અર્થ સહિત ૦-૮-૦ ૧૬. આત્મવલ્લભ સ્તવનાવલી
-૪-૦
×૧૮ ધર્માંન્દુ ગ્રંથ, મૂળ ટીકા અને
01410
૧૯ પ્રશ્નોત્તર પુષ્પમાલા ( શાસ્ત્રી ×૨૦ ધ્યાનવિચાર ( ગુજરાતી ) ૨૧ શ્રાવક કલ્પતર ૨૨. આત્મપ્રાધ ગ્રંથ ( શાસ્ત્રી )
,,
×૭૨ કુમારપાલ ચરિત્ર ( હિંદી ) ૩૩ શ્રી સમ્યક્ત્વ કૌમુદી ૩૪ પ્રકરણુ પુષ્પમાલા બીજું રત્ન ૩૫ અનુયાગાર સૂત્ર ૩૬ અધ્યાત્મમત પરીક્ષા ૩૦ ગુરૂગુણુ છત્રીશી
૩૮ શ્રી શત્રુંજય તીર્થ સ્તવનાવલી ૪૩૯ શ્રી આત્માર્કાન્ત પ્રકાશ
૪૩ સમાધ સિત્તરી
૪૪
× આ નીશાનીવાળા ગ્ર થા સીલીકમાં નથી.
૨૪ પ્રકરણૢ પુષ્પમાલા પ્રથમ પુષ્પ ૨૫ જંબુસ્વામી ચરિત્ર
૨૬. જૈન ગ્રંથ ગાઇડ ( ગુજરાતી ) ૧-૦-૦ ૨૭ તારત્ન સહેાધિ ભાગ ૧-૨ તમામ તપ વિધિ સાથે
×૨૮ વિવિધ પૂજાસગ્રહ (બી. આવૃત્તિ) ૧-૪--૦ ૬૯. સમ્યકૃત્વ સ્તવ
--૪-
૩૦ શ્રી શ્રાદ્ધગુણ વિવરણુ ૩૧ ચંપકમાળા ચરિત્ર
૧-૮-૦
१ श्री नेमनाथ चरित्र.
२ श्री दानप्रदीप भाषांतर
३ श्रावक धर्म विधि.
४ मेघदूत काव्य
छपाता ग्रंथो.
૦-૧૨-૦
५ गुरुतत्व विनिश्चय
६ श्री सुपार्श्वनाथ चरित्र भाषांतर
આનદ પ્રીન્ટીંગ પ્રેસ—ભાવનગર.
૨-૨૦
૦-૧૪-૦
018110
વિ.----૦
૨-૮-૦ ૦-૧૦૦
-----૦
૪૦ નાનામૃત કાવ્યકુંજ ( જ્ઞાનસાર અષ્ટક ગદ્ય, પદ્ય, અનુવાદ સહિત )
૦-૧૨-૦
૪૧ શ્રી દેવ ભક્તિમાળા પ્રકરણ
૪૨ શ્રી ઉપદેશ સતિકા
૭-૮-
o-7*°
91010
ગુણુમાલા ( પંચપરમેષ્ટિના ૧૦૮ ગુણુનુ વન અનેક કથાઓ સહિત ) ૧-૮-૦ ૪૫ સુમુખનૃપાદિ કયા.
૧-૦-૦
•••૮-૦
નથી
9-0--0
----
-ટુ-mo
0111110
v -----
9--0--0
૧-૦-૦

Page #32

જહદી મગાવૈ, નયાર છે! સીલીકે થાડી નહ્યા છે.
શ્રીસુમુ ખતૃપાદિ ધમ પ્રભાવકાની સ્થા.
જેમાં ચકવીરજીભા-ધમધન-સિદ્ધદત્ત કપિલ અને સુમુખનુપાદિ કથાઓ આવેલી છે.
આ ઉપદેશક કથાનાં ગ્રંથકર્તા મહાન ધુર ધર વિદ્વાન આચાર્ય શ્રી મુનિ સુંદરસૂરિજી મહારાજ છે. આ મહાન આચાર્યે આ કથાને થ્ર થ ભવ્ય જનાના કલ્યાણના અર્થે બનાવેલ છે. તેમાં આવેલ શ્રાવક ધર્મા પ્રભાવ ઉપર ચ દ્રવીરથભાની કથા, ૨ દાનાદિ પુણ્ય ફળ ઉપર ધૂમ ધનની કથા, ૩ શ્રાવક ધમની આરાધના વિરા ધના ઉપર સિદ્ધદત્ત કપિલની કથા અને ચાર નિયમ પાળવા ઉપર સુમુખ ઝપાદિ ચાર મિત્રની કથા. આ ચાર કથાઓ
એટલી બધી સરલ, સુંદર, ૨સિક, પ્રભાવશાલી, ગીરવતાપૂર્ણ, ચમત્કારિક અને ઉપદેશપ્રદ છે કે તે ચારે કથા વાંચતા રામરામ વિકસ્વર થતાં, ધર્મ ઉપર શ્રદ્ધા થવા સાથે ધર્મવૃતિ આત્મામાં પ્રકટતાંજ દરેક મનુષ્ય પોતાના આત્માને માટે માક્ષ નજીક લાવી મૂકે છે. ઉંચા કાગળ ઉપર સુંદર ટાઈપથી છપાવી સુશોભિત બાઈડીંગ સાથે આ ગ્રંથ પ્રકટ કરવામાં આવેલ છે. ઘણીજ થાડી નકલે સીલીકે છે. માટે જલદી મગાવા. કિ’ મત રૂા. ૧-૦-૦ પાણેજ જુદુ મળવાનું ઠેકાણું –
શ્રી જૈન આત્માનંદ સભા-ભાવનગર,
થાડી નકલા બાકી છે.
જલદી મગાવી લ્યો. कमल संयमी टीका युक्त, श्री उत्तराध्ययन सूत्र भाग १लो.
ઉત્તમ પ્રકારના લેજર સીત્તેર રતલી કાગલા ઉપર નિણુ ય સાગર પ્રેસમાં સારા હાટા ટાઈપો માં પત્રાકારે છપાવી બહાર પાડવામાં આવ્યું છે, ખપ પુરતી કાપીએ છપાવી છે, જેમાંની ધણી નકલો તો ઉપડી ગઈ છે, જુજ પ્રતા બાકી છે. માટે જેણે ન મ ગાળ્યું હોય તેઓએ જહદીથી મગાવી લેવા સવેળાની સુચના છે. કિંમત માત્ર રૂા. ૩-૮-૦ છેસુખ
વ્યવસ્થાપક, શ્રી વિજયધમ લક્ષ્મી જ્ઞાન મંદિર,
અલગ જ—આધા,

Page #33
ક્ષમાવત યુજો. * ક્ષમા એ વીરાનું ભૂષ ગ છે. શરવીરાજ ક્ષમા આપી શકે છે. મહાવીરજ ખડી ક્ષમા આપી શકે છે. ક્ષમા જેવા ઉત્તમ ગણ કાઈ નથી, જેઓ એ મીના યાદ રાખે છે તેઓ મહાન થઈ શકે છે. જનસમવા માટે ભાગ દુ:ખ અને ક ગાલીયતમાં સબુડે છે, ત્યારે એક બહુ નાનો ભાગ પૈસે, કાત્તિ અને સુખ સ પાદન કરીને જગતમાં મહાન કાર્યો કરી રહ્યો છે તેનું કારણ શું છે ? જેએ કંગાટીયતમાં સબડે છે અને જેઓ વિજયી થયા છે તે અને જો ક્ષમા શાલ અનુષ્યાનું પ્રમાણ કાઢવામાં આવે તો તે, બ્રણ વાંચવા લાયક વચિન થઈ પડે. પણ તેની ગષ્ણત્રી થાય નહિ અને તેનું પ્રમાણુ ન નીકળે તે પણ એ નક્કી જ છે કે એ ગુણ ખરેખરા વિજચી મનુષ્યમાં જ જડી આવો. અને જેએા કે ગાલીયતમાં અને હલકા વિચારોમાં સક ડે છે તેમાં એ ગુણ નહિ જેવા પ્રમાણ માં જ માલમ પડશે. પાછલા પ્રકારના લે કે વધુ કુર, ઘાતકી અને સ્વાર્થ માટે અનેકને નુકશાન કરવાની છતિવાળા ખુશે, મોટા મોટા પીતાએ, અનેક તરફથી મળતાં યશ, અગણિત દાલત અને ઋતુલ ajખ કરતાં ૫ણ ક્ષમાના ગુણ ઉત્તમ છે, તેની કોઈ રીતે કિંસ્ટાર. અકાય તેમ નથી. તમે દરેકમાં ક્ષમાના ગુ ગુ હોવા જોઈએ અને તમારામાં તે ગરા ન હોય તે તે હસારે પ્રણીલા લે જે ઈએ. એ માટે આજથી જ કાશીશા કરો. ગુરસાના - યદગી કરવી સીડી, સીટન. મેારા કરતા ત્યાંથી કરા; ધાત*ી, 2 અને ક્રાફી જવાયી દર રહા અને તેમની સેાબત પણું ના કરે. દેશ ક્ષમા ઇશ્વરી છે: બદલો લેવાની વૃત્તિ માનસિક છે, તમે ઇશ્વર જેવા - થાઓ. માણસ કરતાં તમે આગળ વધે. તમને દુઃખ દિનારને, તમારા દશમનને. તઅને નકશાના કરનારને, તમારા કરજદારને, તારા હાથ હેઠળ મુકાયેલા દરેક ગરીબ, કંગાળ અને ગુહેગાને કાંઇપણ બદલા લીધા વગર માફ કરવા તત્પર થઇએ; તેમજ કરે છે. તે દરેકને માફ કરા: અને તમારામાં દયા છે તે સાબીતા કરો. એવા પ્રસંગે જયારે તમે ક્ષમાવત થાઓ છા, માયા દેખાડે છે, ન્યાય જાળવી રાખ્યા છો અને દયાને ત્યાગ કરતા નથી ત્યારે તમારા વિજયનાં જોર માં વૃદ્ધિ થાય છે અને કાળાંતરે તમે સર્વત્ર વિજય મેળવી શકશે . * * ઝ ટ ઉદાર, દયાળુ અને માયાળુ થવા તમાક' અ'તર શ્રેરે ત્યારે તમે તે પ્રેરણાને દાબી દેતા ના. તે ઉપર ધ્યાન આપજો. અનુભવી અને વૃદ્ધ માણસે ઘણી વખત વધુ દયાળુ થઇ શકે છે તેનું કારણ તેઓને થયેલા દુ:ખના અનુભવમાં જણૂાઈ આવે છે. પણ જુવાન મનુષ્ય પણ કમ દયાઈ ન થાય ? તમે પણ દયાળુ- ક્ષમાબુત થાઓ. 95 નગારાને પણ દયાથી તારા. [ સા 0 માઇ ધડીયાળીકૃત. ધ વિજય- કળા 19 માંથી - - - ALUX[[-- For Private And Personal Use Only