Atmanand Prakash Pustak 015 Ank 09

Author(s): Jain Atmanand Sabha Bhavnagar
Publisher: Jain Atmanand Sabha Bhavnagar
Catalog link: https://jainqq.org/explore/531177/1

Page #1

The Atmanand Prakash.REGISTERED No. B. 481
188
श्रीमद्विजयानन्दसूरिसद्गुरुभ्यो नमः
श्री
आत्मनन्द प्रकाश.
88 | सेव्यः सदा सद्गुरु कल्पवृक्षः
नैर्मल्यं मानसं च स्वपरहिकृते जायतेसत्प्रवृत्तिः शुद्धं सम्यक्त्वरत्तं गुणगणाकरणैर्भासितं प्राप्यते यत् ।
शुद्ध ज्ञानानुरागो गुरुचरणरतिर्लभ्यते चापि पूर्णा आत्मानंद प्रकाशे प्रसरति हृदये दुर्लभं किं जनानाम् ||१||
GGGGGGGGGGGGGOO
विषय.
નખર ૧ સમ્યગ્દર્શન પદ સ્તુતિ, ૨ જૈન ઐતિહાસિક સાહિત્ય,
3. सोउप्रिय थवानी .... ४ विवेश्मुद्धिना विनिपात...
सूक्त रत्नावणी २४स्य....
किविविरि
पु. १५० वीर सं. २४४४ चैत्र. आत्म सं. २२. अंक ९ मो.
४०
प्रकाशक-श्री जैन आत्मानन्द सभा-भावनगर.
...
11484
વિષચા
મણિકા
२०८
१८४
२१८
पृष्ठ. नं.
૧૯૯
२००
विषय.
૬ પન્યાસજી મહારાજશ્રી દાનવિ
જયજીનું વ્યાખ્યાન,
あら
भाटे सुथना. - વત્તમાન સમાચાર.
***
७ मे सुधारी
૮ શ્રી પાનસરના પ્રતિષ્ઠા મહોત્સવ
वार्षिक भूल्य ३. १) हाथ माना ४.
આનદ પ્રીન્ટીંગ પ્રેસમાં શાહ ગુલાબચ દે લલ્લુભાઈએ છાપ્યું ભા
640
पृष्ट.
२२०
૨૨૧
२२२
२२२
ताल

Page #2

* શ્રી ઉતર/દફ્યુચન સૂન. '' (શ્રીમદ ભાવવિજયજી વિરચિત. )
| થોડા વખતમાં પ્રસિદ્ધ થશે. સવે સાધુ મુનિમહારાજા, સાધ્વીશ્રી, યતિવર્ગ અને જ્ઞાન ભંડારના વ્યવસ્થાપકાને ખબર આપવામાં આવે છે કે અમારા તરફથી એટલે બાબુ ચુનીલાલજી પન્નાલાલજી ઝવેરી તરફથી શ્રીમદ્ ભાવવિજયજીની રચેલી ટીકા સહીત શ્રી ઉત્તરા 'ધ્યયન સૂત્ર છપાવવામાં આવ્યું છે તે તૈયાર થઈ ગય છે. જેની કિંમત રૂપીયા પાંચ રાખવામાં આવેલ છે માટે જેને ખપ હોય તેમણે ભાવનાર (કાઠીયાવાડ) . જૈન આરમાનદ સભાના સેક્રેટરી ગાંધી વલ્લભહાસ ત્રિભુવનદાસને લખી મંગાવી લેવું જેના નામથી વી. પી. મગાવવું હોય તેનું નામ ઠેકાણ” સાફ અક્ષરે લખવું, પોસ્ટ ખર્ચ કીંમતથી જુદો સમજવો. લીવ બાબુ ચુનીલાલજી પનાલાલજી ઝવેરી,
દા૦ ફચરાલાલ મુબઇ..
અમારી સભાનું જ્ઞાનાકા ખાતું,
માનવતા લાઇફ મેમ્બરાને નમ્ર સૂચના, હાલમાં નીચેના ગ્રંથો પ્રસિદ્ધ થયા છે જેમાં નંબર ૩-૪ જેમાં કે પૂરતી દ્રવ્યની સહાય મળેલ હોવાથી નિમહારાજાએ તથા જ્ઞાનભંડારાને ભેટ આપવાના છે. તેમજ નંબર ૧૨-૫-૬ માં દ્રવ્યની અર્ધ સહાય મળવાથી મુનિમહારાજ તથા જ્ઞાનભંડારને માટે મંગાવનારને મુદ્દલ કિંમતથી અડધી કિંમતે આપવામાં આવશે, અને નંબર ૭ ઐતિહાસિક ગ્રંથ હોવાથી અગાઉ માસિકમાં જણાવ્યા પ્રમાણે સવેને કિંમતથી આપવામાં આવશે. પાસ્ટેજ જાદ'.
| મુનિમહારાજાઓને નમ્રવિનંતિ છે કે તેઓશ્રીના સમુદાયના વડિલ કે ગુરૂદ્વારા કાઈપણ શાન વિકના નામે પુસ્તકા મંગાવવા કૃપા કરવી, જેથી ઉપર જણાવ્યા પ્રમાણે પાસ્ટેજના પૈસાના વી. પી. થી મોકલવામાં આવશે. જ્ઞાનભંડારના કાર્ય વાહકાએ પ્રથમ મુજબ મંગાવવા તસ્દી લેવી. મુનિમહારાજાએ તથા જ્ઞાનભંડારાને ભેટ આપવાના ગ્રંથો પૈકી વધારી રહેશે તો તે ગ્રંથા રાનખાતું હોવાથી નીચેની કિંમતે જૈન બધુને વેચાણ આપવામાં આવશે.
હાલમાં યુરોપમાં ચાલતી લડાઈને લીધે છાપવાના કાગળાની અતિ મેધવારી અને છપાવવાનો દર વધી ગએલ છતાં પુસ્તકા ની કિંમતમાં બીલકુલ વધારા કરેલ નથી, પરંતુ સાહિત્યના ફેિલાવો વધારે કેમ થાય તે ઉદ્દેશ ધ્યાનમાં રાખી કિંમત ઘણીજ એાછી રાખવામાં આવેલ છે જે
થા જેવાથી માલુમ પડશે.
અમારા માનવતા લાઈક મેમ્બરાને નગ્નવિનતિ કે ઉપર જણાવેલ તમામ ગ્રંથ મૂળના સ સકૃત અને માગધી હૃાવાથી અને તેના ખપી જૈન બંધુએ ભાગ્યેજ હાવાથી તેઓના ઉપયેાગ - માં તે ગ્રંથા નહિ આવતો હોવાથી તે તે લાઈફ મેમ્બર બંધુઓની વતી પ્રથમ મુજબ આ વખતે મુનિમહારાજાએ વગેરેને વધારે પ્રમાણમાં ભેટ આપવામાં આવશે, કે જેને લઈને જ્ઞાનદાનના | તેઓશ્રી ભાગીદાર થશે. છતાં સંસ્કૃત અને સાગધી ભાષાના ખપી–અભ્યાસી કાઈ જૈન બંધુ હોય તેઓશ્રી પત્ર લખી મંગાવશે તે તેમને ભેટ મા કલી આપવામાં આવશે,

Page #3

દહહહહહહહહ હહહહહહ.cવહારલક્ષણ મહા મહદ હરછાયદ હમારા.શ: હાદ ઉના છ
| શ્રી
સ્થિરહાણે શહાજહwહારદમલષ્ટ
10. |
30 હી કર્યું છે. 4િ. હર્ષ, 98 Dી, કાશ્રી |
? 999999 મeek હાહાદ કરી
છે, ના
ત્ર૪ ક8 99ીew w 98 vછ%*/ \s®. 890છો.* *હઝી Sછી િstyle" Sછી હર (@kes (Bose )(* *06# કtwo
wyt«1/-)(#• • & sweat અંબઇ 01 a) જા
હ ધડ-૪ ઈં
Eીર સિહ દર વરy
हहि रागद्वेषमोहायनिजूतेन संसारिजन्तुना शारिमानसानेकातिकटुकःखोपनिपातपीमितेन तदपनयनाय हेयोपादेयपदार्थ परिज्ञानेयत्नो विधयेः॥
ફિક હણહણ
पुस्तक १५]
वीर संवत् २४४४, चैत्र आत्म संवत् २२.
[अंक ९ मो.
AAAAAAAAAAAAA-ATAAAAAAAAAAA
છSSSSSSSSSSSSSSSSSS
सम्यग्दर्शनपद स्तुति.
( શાર્દુલ વિક્રીડિત) શ્રદ્ધા સંબળથી વિપુષ્ટ કરતું સદ્દજ્ઞાન પ્રકટાવતું, ચારિત્રાદિ ગુણો અનેક ગ્રહીને ઉસ વેગમાં લાવતું; જે ખાળે ભવબીજને સમૂળથી અવૃતિ કાળમાં, તે સમ્યકત્વ થકી મનુષ્ય હેદ શાંતિ વહા વિશ્વમાં
લવિNિaઉનિNિa RamamaNama
K.
૧ ઉત્તમ ખોરાક. ૨ આત્મિક સાંદર્ય વધારતું. ૩ મેક્ષની ઇચ્છાને જાગૃત કરતુ. ૪ અધ પુદ્ગલ પરાવર્તન
vegueuuyyyyyyu-yuuuuuuuuuu

Page #4

શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ. જૈન ઐતિહાસિક સાહિત્ય. શ્રી શત્રુંજય પર્વતને પરિચય.
(પ્રાચીન). જગતના પ્રાયઃ સર્વ પ્રાચીન ધર્મોમાં કોઈને કોઈ સ્થાન વિશેષ પૂજ્ય, પ્રતિષ્ઠિત અને પવિત્ર માનવાના ઉદાહરણ સૈકોઈને દષ્ટિગોચર હોય છે. મૂર્તિપૂજા માનવાવાળા અને તેને નિષેધ કરવાવાળા, તથા ઈશ્વરવાદી અને અનીશ્વરવાદી હૈકેઈ એ વાતમાં એકજ દેખાય છે. હિન્દુઓ હિમાલયાદિ તીથોને, મુસલમાને મા મદીનાને, ક્રિશ્ચિયન જેરૂસલેમને અને મૈ ગયાજી અથવા બે ધીવૃક્ષ વગેરે સ્થાનેને હજારો વર્ષોથી પૂજનીય અને પવિત્ર માનતા આવ્યા છે એ ધર્મના શ્રદ્ધાળુ મનુષ્ય, જીન્દગીમાં એકવાર પોતપિતાના તે તે પવિત્ર સ્થાનમાં જે જવાય તો સ્વજન્ય સફળ થાય એમ માન્યતા ધરાવે છે. જૈનધર્મમાં પણ એવા કેટલાક સ્થળો પૂજનીય, સ્પર્શનીય માનવામાં આવે છે. શત્રુંજય, ગિરનાર, આબુ, તારંગાજી અને સમેતશિખરાદિસ્થાનેની તેમાં ગણવામાં આવે છે. તેમાં પણ શત્રુંજય નામા પર્વત ( તીર્થ) સર્વથી અધીક શ્રેષ્ઠ, પવિત્ર, અને સર્વથી અધિક પૂજય ગણવામાં આવે છે. આ પર્વત મુંબઈ ઇલાકાના કાઠીયાવાડ પ્રદેશના ગેહલવાડ પ્રાંતમાં પાલીતાણા નામના એક દેશી રાજધાનીની પાસે છે. તેનું સ્થાન ભૂગોળમાં ૨૧ અંશ ૩૧ કળા, ૧૦ વિકળા ઉત્તર અક્ષાંશ અને ૭૧ અંશ પ૩ કલા, ૨૦ વિકળા પૂર્વ દેશાન્તર છે. પાલીતાણા શહેરમાં ૧૮૧ ની સાલમાં ૧૦૪૪૨ મનુષ્યની વસ્તી હોવાનું જાણવામાં છે, જેમાં ૬૫૮૬ હિન્દુ, ૧૫૭ જૈન, ૧૮૭૮ મુસલમાન ૨૦ ક્રિશ્ચિયન અને પારસી હતા. સ. ૧૯૧૧ ની સાલમાં કાંઈક વસ્તી વધારે હોવાનું જાણવામાં છે. આ શહેરમાં રાજ્યના મકાને સિવાય બાકીના જેટલા જેટલા મોટા મોટા સુંદર મકાને છે તે સર્વ જૈન સમાજના છે. શહેરમાં ઘણું કરીને શુમારે ચાલીશ યાત્રાળુએને ઉતરવા માટેની સુંદર ધર્મશાળાઓ છે જેમાં અનેક યાત્રિકે સુખપૂર્વક રહી શકે છે. વિદ્યાલય ગુરૂકુળ, બાલાશ્રમ, પુસ્તકાલય, ઔષધાલયઉપાશ્રય અને જિનમંદિરે વગેરે અનેક જૈનસંસ્થાઓ શહેરમાં હોવાથી એક નાનું સ્થાન છતાં રમણીય શહેર દેખાય છે. એક અઠવાડિયું આ શહેરમાં રહેવાથી જૈન સમાજ પોતાના ધાર્મિક કાર્યોમાં કેટલો ધનનો વ્યય કરે છે તેને જેનલેકેની ઉદારતાને સારે ખ્યાલ આવે છે.
* શ્રીમાન મુનિરાજશ્રી જિનવિજ્યજી મહારાજના એક હીદી લેખને અનુવાદ

Page #5

જેને એતિહાસિક સાહિત્ય.
૧૦૧ આ શહેરથી દેઢ માઈલ દુર પશ્ચિમ દિશાતરફ સુપ્રસિધ પરમ પવિત્ર શ્રી શત્રુ જયનામા પર્વત આવેલો છે, જે પર્વતને જૈનશાસ્ત્રકારે સિદ્ધાચળ, વિમળાચળ, પુંડરીકગિરિ આદિ ૨૧ અથવા ૧૦૮ નામથી ઓળખાવે છે. સમુદ્રની સપાટીથી ૧૯૮૦ ફુટ ઉચે છે. પર્વત બહુ માટે અને વિશેષ રમણીય નથી, પરંતુ જૈનગ્રંથ માહાઓમાં સંસારના સર્વ સ્થાનેથી તે અત્યંત અધીક બતાવે છે. સેંકડે જૈનગ્રંથમાં આ પર્વતની પવિત્રતા અને પૂજ્યતાના ઉલ્લેખ મળે છે પરંતુ શ્રી ધનેશ્વરસૂરિ મહારાજના બનાવેલા શ્રી શત્રુંજય માહાસ્ય નામના એક સંસ્કૃત મોટા ગ્રંથમાં આ પર્વતને મહીમા વિષયક વિદ્યમાન છે. આ ગ્રંથમાં આ પહાડનું ઘણું જ અલૈકિક વર્ણન આપવામાં આવેલું છે.
હિન્દુ ધર્મમાં સત્યુગ આદિ પ્રવર્તમાનકાળના ચાર વિભાગ માનવામાં આવે છે તેમ જૈનધર્મમાં પણ સુખમા દુષમાદિ ૬ વિભાગ માનવામાં આવે છે. એ છ આરાની પ્રમાણે ભારતવર્ષની દરેક વસ્તુઓને સ્વભાવ, પ્રમાણ આદિમાં પરિવતન થયા કરે છે. એ નિયમાનુસાર શત્રુંજય પર્વતને વિસ્તૃત્વ અને ઉચ્ચત્વમાં પણ પરિવર્તન થયા કરે છે. ઉક્ત ગ્રંથમાં લખેલું છે કે પ્રથમ આરામાં ૮૦ જેજન, બીજા આરામાં ૭૦ એજન, ત્રીજા આરામાં ૬૦ જેજન, ચેથા આરામાં ૫૦ જેજન, પાંચમા આરામાં બાર જોજન અને છઠ્ઠા આરામાં કેવળ સાત હાથ જેટલે હાય છે. અંગ્રેજોના પવિત્ર સ્થાન અમેનાની જેમ પ્રલયકાળમાં પણ આ પર્વતને સર્વથા નાશ નહીં થવાને (પ્રાયશાશ્વત) નો લેખ એ માહાસ્ય ગ્રંથમાં જણાવવામાં આવેલ છે.
આ પર્વતને પિરાણિક પદ્ધતિ પ્રમાણેને પ્રાચીન ઈતિહાસ આ ગ્રંથમાં વિસ્તારપૂર્વક આપવામાં આવેલ છે. આ કાળના ત્રીજા આરાના અંતમાં જૈનધર્મના
વીશ તીર્થકરમાંના પ્રથમ તીર્થકર, જૈનમતના પ્રવર્તમાન ભારતીય માનવ સંસ્કૃતિના કર્તા આદિ પુરૂષ પ્રથમ પ્રવર્તક શ્રી રૂષભદેવ ભગવાન જનમ્યા, જેઓએ પિતાના જીવનના અંતિમ કાળમાં સંસારનો ત્યાગ કરી શ્રમણ પણું ધારણ કરી અનેક તપશ્ચર્યા કરી કૈવલ્ય જ્ઞાનદર્શન પ્રાપ્ત કર્યું. આ અવસ્થામાં અનેકાઅનેક વખત આ પવિત્ર પર્વત ઉપર પધારી ઈન્દ્રાદિની આગળ આ પર્વતની પૂજ્યતા. અને પવિત્રતાનું વર્ણન કરેલું છે. આ મહાત્માના પુત્ર ભરથરાજાએ આ પર્વત ઉપર એક બહુજ વિશાળ, મહર સુવર્ણમય મંદિર બનાવી તેમાં રત્નમય ભગવાનની મૂર્તિ સ્થાપના કરી હતી. ભગવાન આદિનાથના પ્રથમ ગણધર અને ભરથ મહારાજના પ્રથમ પુત્ર પુંડરીક નામના મહર્ષિ પાંચ કંડ મુનિઓની સાથે ચૈત્રી પૂર્ણમાના દિવસે અહીં મેલે પધાર્યા જેથી આજતક હજારે યાત્રિકે એ દિવસે યાત્રા

Page #6

૨૦૨
શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ. નિમિત્તે આવે છે. તે સિવાય નમિ વિનમિ નામના વિદ્યારે બેકરોડ મુનિઓ સાથે, દ્રાવિડ અને વારિખિલ્ય નામના બે ભાઈઓ દશક્રોડ મુનિઓ સાથે ભરતરાજા તેમજ તેમના ઉત્તરાધિકારી અસંખ્ય નૃપતિઓ, રામ-ભરતાદિ ત્રણ કરોડ મુનિસાથે, શ્રીકૃષ્ણના પુત્ર પ્રદ્યુમન અને શાંબઆદિ સાડાઆઠ કરોડ મુનિ સાથે, વીસ કરોડ મુનિઓ સાથે પાંડવભ્રાતા અને નારદાદિ ૯૧ લાખ મુનિ સાથે અને આ સિવાય પણ હજારે ત્રાષિ, મુનિઓ આ પર્વત ઉપર મોક્ષ પધાર્યા છે. અનાદિકાળ થી અસંખ્ય તીર્થકર અને સાધુઓ અહીં મેક્ષે ગયા છે અને જશે. આ ચોવીશીના. એક નેમનાથભગવાન સિવાય ૨૩ તીર્થકરો આ ગિરિને સ્પર્શ કરી ગયા છે. આ કારણથી આ પર્વતતીર્થ સર્વથી વધારે અધિક પવિત્ર છે. જે મનુષ્ય ભાવપૂર્વક એકજવાર આ સિદ્ધક્ષેત્રને સ્પર્શ કરે છે તે ત્રણ ભવની અંદર અવશ્ય મેક્ષ પ્રાપ્ત કરે છે. આ તીર્થ ઉપર જે પશુ પક્ષી રહે છે તે પણ જન્માંતરમાં પણ મુક્ત થાય છે તેને માટે કહેવામાં આવ્યું છે કે –
मयुरसर्प सिंहाद्या हिंस्रा अप्यत्र पर्वते । सिद्धाः सिध्यन्ति सेत्स्यन्ति प्राणिनो जिनदर्शनात ॥ बाल्येपि यौवने वाय॒तिर्यक्जातौ चयत्कृतम् ।
तत्पापं विलयं याति सिद्धाद्रेः स्पर्शनादपि ॥ મયુર, સર્પ, સિંહ આદિ હિંસક પ્રાણીઓ જે આ પર્વત ઉપર રહે છે તે જિનદેવના દર્શનથી સિદ્ધિને પ્રાપ્ત કરે છે તથા બાળ વૈવન અને વૃદ્ધાવસ્થામાં તથા તિર્યંચ જાતિમાં જે જે પાપ કર્યો હોય તે આ પર્વતના સ્પર્શમાત્રથી નષ્ટ થઈ જાય છે. આવા પ્રકારનું માહાઓ ઉપર બતાવેલા ગ્રંથમાં જણાવેલું છે.
ભરતરાજાએ આ પર્વત ઉપર જે કાંચનમય મંદિર બનાવ્યા હતા તેને પુનરૂદ્વાર પાછળથી અનેક દેવ અને રાજાઓએ કરેલ છે. પુરાણુયુગમાં કરી ગયેલા આવા ૧૨ ઉદ્ધાના તથા ઐતિહાસિક્યુગના ઉદ્ધારને વર્ણન પણ આ ગ્રંથમાં લખેલ છે. ભારતમહારાજાદિએ જે રત્નમય અને પાછલા ઉદ્ધારમાં જે કાંચનમય-૨જતમય જિનપ્રતિમાઓની પ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી હતી તેને અન્ય ઉદ્ધારકે એ ભાવીકાળની નિકૃષ્ટતાનો ખ્યાલ કરી આ પર્વતના કેઈ ગુપ્તસ્થાનમાં સ્થાપિત કરી દીધાનો ઉલ્લેખ પણ તે ગ્રંથમાં છે. તેમાં લખવામાં આવ્યું છે કે આજે પણ તે પ્રતિમાજીની પૂજા દેવતાઓ કરે છે.
પુરાણયુગના ૧૨ ઉદારના નામો. ૧ પ્રથમ તીર્થકરના સમયમાં ભરતરાજાને, ૨ ભરતરાજાના આઠમા વંશ

Page #7

જૈન ઐતિહાસિક સાહિત્ય.
દંડવીર્ય રાજાના, ૩ શ્રી સિમ ધર પ્રભુના ઉપદેશથી ઈશાન નેા, ૪ માહેંદ્રનામના દેવેન્દ્રના, ૫ ઇદ્રના, ૬ ચમરેન્દ્રના, ૭ ખીજા તીર્થંકરના સમયમાં સગર ચક્રવતીના, ૮ વ્યન્તરેદ્રના, ૯ આઠમા તી કરના સમયમાં ચદ્રયશાનૃપના, ૧૦ શ્રીશાંતિનાથપ્રભુના પુત્ર ચકાયુધના, ૧૧ શ્રીવીશમા તીર્થંકરના શાસનમાં શ્રી રામચંદ્રજીના, અને ૧૨ ખાવીશમા તીર્થંકર ભગવાનના સમયમાં પાંડવાના ઉદ્ધાર,
૨૦૩
ઐતિહાસિકયુગના ઉલ્હારનુ વર્ણન.
આ યુગના ઉદ્ધારમાં જાવડશાહના ઉદ્ધારનું મુખ્યત્વે કરી વર્ણન છે, સર અલેકજાન્ડર કિન્લાક ફૉર્બસ ( Hon, Alexander Kinloch Forbes ) સાહેબે પોતાના રાસમાલાના ગુજરાતના પ્રસિદ્ધ ઇતિહાસિક ગ્રંથમાં આ ઉદ્ધાર સંબધે જે જણાવેલ છે તે અત્રે આપવામાં આવે છે.
આ દેશમાં જેને હાલ સંવત્સર ચાલે છે. એવા સુપ્રસિદ્ધ વિક્રમાદિત્યનૃપતિ જે વખતે આ ભારતભૂમિ ઉપર સર્વને મુક્ત કરી રહ્યા હતા તે વખતે ભાવડ નામના એક દરિદ્રી શ્રાવક ભાવલ નામની પોતાની સ્ત્રી સહિત કાપ્પિલ્યપુર નામના ગામમાં રહેતા હતા. તે વખતે એ જૈન મુનિએ તેને ઘેર ભિક્ષાર્થે આવ્યાં. તે સ્રીએ નિર્દોષ આહાર ભાવપૂર્વક મુનિઓને આપ્યા. માદ પોતાની દરિદ્રાવસ્થાના વિષયમાં કઇ પ્રશ્ન કર્યાં. જેથી મુનિએ કહ્યું કે, એક ઉત્તમ જાતિની ઘેાડી તમારે ઘેર વેચાવા આવશે તે તમારે લેવી. તેના આવવાથી તમારી દરિદ્વવસ્થા નષ્ટ થશે તેમ કહી મુનિએ પેાતાને સ્થાને ચાલ્યા ગયા. તે વાત તે સ્ત્રીએ પેાતાના પતિ ભાવડને કરી. ઘેાડા દિવસ ખાદ્ય તેમ અન્ય અને ઘેાડી ખરીદી તેની સારી સંભાળ રાખવા માંડી, ઘેાડા વખત પછી તે ઘેાડીએ એક ઉત્તમ લક્ષણવાળા ઘેાડાને જન્મ આપ્યા. ચેાગ્ય વયના થતા તે ઘેાડા એક રાજાને ત્રણ લાખ રૂપૈયા લઈને વેચ્યા. તે રકમ આવવાથી ભાવડે ખીજા ઘણા સારા સારા ઘેાડા ખરીદી સારી રીતે તૈયાર કરી રાજા વિક્રમાદિત્ય પાસે લઇ ગયા જે લઇ તે રાજાએ તેના બદલામાં મધુવતી ( હાલમાં કહેવાતુ મહુવા ખદર ) જે કે શત્રુજયથી દક્ષીણુમાં શુમારે ત્રીશ માઇલ દુર છે તે ગામ ભાવર્ડને ઈનામમાં આપ્યુ, તેવામાં ભાવડને એક પુત્ર થયા જેનુ નામ જાવડે રાખ્યું. કેટલાક વખત પછી ભાવડ મરી ગયા અને જાવડ પેાતાના પીતાની મિલ્કતના માલીક અન્યા.
એક વખત મ્લેચ્છ લેાકેાના ભારે હુમલા સમુદ્ર દ્વારા આવ્યા અને તેઓએ સૈારાષ્ટ્ર, લાટ, કચ્છ વીગેરે દેશોને ખૂબ લુંટી ત્યાંની સંપત્તિ સાથે કેટલાક ખાળક તેમજ સ્ત્રીપુરૂષને પકડીને તેએ પોતાના દેશમાં લઇ ગયા, દુર્ભાગ્યે જાવ પણુ

Page #8

or
શ્રી આત્માનં પ્રકારી
તેમાં પકડાઇ ગયા. જાવડ મા બુદ્ધિશાળી વેપારી હતા જેથી પેાતાની બુદ્ધિથી તે સ્વેચ્છાને પ્રસન્ન કરીને પાતે સ્વતંત્ર રીતે વ્યાપાર કરવા લાગ્યા તેમાં તેને બહુજ દ્રવ્ય પ્રાપ્ત થયું, તે મ્લેચ્છભૂમિમાં પણ પોતાના સ્વદેશભૂમિની જેમ જૈન ધર્મનું પાલન કરવા લાગ્યા અને ત્યાં એક સુદંર જૈન મંદિર બંધાવ્યું. ને કાઇ પાતાના દેશના મનુષ્ય ત્યાં ચાવી ચડતા તા જાવડે તેને સર્વ પ્રકારની સહાયતા આપતા જેથી ત્યાં ઘણા જૈન સમુદાય એકત્ર થઇ ગયા.
પૂર્ણાંક
એક વખત કોઇ જૈન મુનિ તે નગરમાં જઇ પહોંચ્યા, જાવડે તેમના સત્કાર કર્યો. પ્રસંગવશાત્ તે મુનિમહારાજે શત્રુંજય તિની સ્થિતિ કહી સભળાવી અને સ્વેચ્છાએ તેને નભ્રષ્ટ કરેલ છે જેથી તેના પુનરાદ્ધાર કરવાની આવશ્યક્તા જણાવી. જાવડે પેાતાને શિર તે કાર્ય ઉઠાવી લઇ એક મહિનાની તપશ્ચર્યા કરી ચક્રેશ્વરી દેવીનું આરાધન કર્યું, જેથી દેવીએ પ્રસન્ન થઇને કહ્યું કે તક્ષશિલા નગરીમાં જગન્નમલ્લુ નામના રાજાની પાસે જઈ ત્યાં ધર્મચક્રના અગ્રભાગમાં રહેલ જે અખિંખ છે તેને લઇ જઇ શત્રુંજય ઉપર સ્થાપન કર. દેવીના તે કથન અનુસાર જાવડે તે નગરીમાં ગયા અને રાજાની આજ્ઞા લઇ ધર્મચક્રમાં રહેલ શ્રી રૂષભદેવ ભગવાનની પ્રતિમાને ત્રણ પ્રદક્ષિણા દઇ સાથે લઇ, મહાત્સવની સાથે તે પ્રતિમાજીને મધુમતીમાં લાબ્યા, જાવડે ઘણા વર્ષો પહેલાં મ્લેચ્છ દેશમાંથી ઘણા વાણા માલ ભરીને ચીન વગેરે દેશમાં મેકલ્યાં હતાં જે સમુદ્રમાં ફરતાંક્રૂરતાં આ મ ધુમતીના કીનારે આવી પહોંચ્યાં. તે જહાજ માલ વેચીને તેના બદલામાં સુવર્ણ ભરીને લાવ્યા હતા, જે સાંભળી જાવડ ઘણુા ખુશી થયા અને તમામ જહાજ ત્યાં ખાલી કરી નાખ્યાં. જૈન સ ંઘના આચાર્ય શ્રી વજીસ્વામી તે વખતે મધુમતીમાં પધારેલા હૈાવાથી તેમના અધ્યક્ષપણા નીચે જાવડે ત્યાંથી મોટા સંઘ કાઢી તે પ્ર તિમાજીને લઈ શત્રુંજયની પાસે પહોંચ્યા. શ્રી વાસ્વામીની સાથે જાવડે સઘ સહીત ગિરિરાજ ઉપર ચડવા લાગ્યા. અસુરાએ રસ્તામાં કેટલાક ઉપદ્રવ અને વિજ્ઞ કર્યાં જેનું નિવારણ શ્રી વજીસ્વામીએ કર્યું. ઉપર જઇને જોયુ તા સર્વ સ્થળે હાડકાં વીગેરે અપવિત્ર પદાર્થો પડ્યા હતા, મંદિર ઉપર બેશુમાર ઘાસ ઉગ્યુ હતુ, શિખર આદિ પણ તુટી ફુટી ગયાં હતાં. તિની આવી અવસ્થા જોઇ સ ંઘપતિ અને સ ંધ બહુ ખિન્ન થયા.
પ્રથમ જાવડે તમામ જગ્યા સાફ કરાવી શત્રુજયી નદીના પાણીથી સ સ્થળે પ્રક્ષાલન કર્યું. મંદિરનું સમારકામ કરાવી સાથે લાવેલ શ્રી રૂષભદેવસ્વામીની પ્રતિમાની સ્થાપના કરી તે વખતે પણ અસુરીએ કેટલુંક વિગ્ન નાખ્યું; પરંતુ શ્રી વજીસ્વામીએ તેનુ પેાતાના દૈવી સામર્થ્યથી નિવારણ કર્યું. પ્રતિષ્ઠાદિક કાર્ય માં જાવડે અગણિત દ્રવ્ય ખરચ્યું.

Page #9

જૈન ઐતિહાસિક સાહિત્ય.
૨૦૫
મંદિરના શિખર ઉપર ધ્વજા આરાપણુ કરવાને માટે જાવઢ પાતે પાતાની સ્ત્રી સહિત શિખર ઉપર ચઢી. ધ્વજા આરાપણુ કર્યા બાદ સવ કાર્ય પૂર્ણ થયું સમજી તેમજ પોતાના હાથથી આ મહાન તિના ઉદ્ધાર થયે દેખી, દંપતિના હું ના પાર રહ્યા નહિ, તે આનંદના આવેશમાં આવીને ત્યાં નાચવા લાગ્યા જેથી શિખર પરથી નીચે પડી ગયા. મર્મસ્થાન ઉપર આઘાત લાગવાથી તત્કાળ શરીરના ત્યાગ થવાથી તેમના ઉન્નત આત્મા સ્વર્ગ માં ગયા. જાવડના પૂત્ર જાજનાગ અને સકળ સંઘને આ વિત્તિથી અતિ દુ:ખ થયું, પરંતુ આચાર્ય મહારાજશ્રીના ઉપદેશથી સર્વ શાંત થયા. જાવડની આ તિની રક્ષાને માટે અનેક પ્રબંધ કરવાની ઇચ્છા હતી પરંતુ ભવિતવ્યતાની આગળ તે વિષ્ફળ ગઇ.
વડશાના ઉદ્ધારની મિતિ વિક્રમ સવત ૧૦૮ ની કહેવામાં આવેલ છે. આ ઉદ્ધારની પછી એક બીજા ઉદ્ધારના આ મહાત્મ્યમાં ઉલ્લેખ છે. તે સંવત ૪૭૭ માં થયેા તેના કર્જા વલ્રભીપુરના રાજા શિલાદિત્ય હતા. જાવડશાના ઉદ્ધાર પછી સૌરાષ્ટ્ર અને લાટ આદિ દેશેામાં ઐદ્ધ ધર્મનું વિશેષ જોર વધવા લાગ્યુ.
ખાદ્વાચાર્યોએ તે દેશેાના રાજાઓને પેાતાના અનુયાયી બનાવ્યા અને તેમની દ્વારા જૈન ધર્મના આચાયોને દેશનિકાલ કરાવ્યા. જેનેાના જેટલા તિર્થા હતા તેના ઉપર ઐાદ્ધાચાએ પોતાની દખલગીરી અને તેમાં અન્તની મૂર્તિની જગ્યાએ બુદ્ધની મૂર્તિ સ્થાપીત કરી. શત્રુંજય તિ ઉપર પણ તેવા વર્તાવ કર્યાં. થાડા સમય પછી ચદ્રગચ્છમાં શ્રી ધનેશ્વર સૂરિ નામના એક તેજસ્વી જૈનાચાર્ય થયા તેમણે વલ્લભીપુરના રાજા શિલાદિત્યને પ્રતિબાધ કરી જૈન બનાવ્યા. તે રાજાએ ખાધાના અત્યાચારથી રૂષ્ટ થઈને પોતાના દેશમાંથી હાંકી કાઢ્યા તે શ્રી ધનેશ્વર સૂરિએ આ શત્રુ ંજય મહાત્મ્ય મનાવ્યુ છે.
આ લેખ મહાત્મ્યદૃષ્ટિથી ઉલ્લેખ કર્યોછે. ઐતિહાસિક દ્રષ્ટિથી નહિ. તે આચાર્યશ્રીના ઉપદેશથી શિલાદિત્ય રાજાએ શત્રુજય તિના ઉદ્ધાર કર્યા અને શ્રી રૂષભદેવ ભગવાનની પ્રતિમા પ્રતિષ્ઠિત કરી. આ પ્રમાણે ઐતિહાસિક યુગના આ બે ઉદ્ધા રાનુ વર્ણન આ મહાત્મ્ય ગ્રંથમાંછે. આ મહાત્મ્ય ગ્રંથ શિવાય આતિની ખાખતમાં એ કલ્પમાંથી પણ હકીકત મળી શકે છે જેમાં એક પ્રાકૃતમાં અને ખીજી સંસ્કૃતમાં છે. પ્રાકૃત કલ્પના કર્યાં તપગચ્છના આચાર્ય શ્રી ધર્મ ઘાષ સૂરિ છે અને સ ંસ્કૃત કલ્પના કર્તા શ્રીજિનપ્રભ સૂરિ છે. શત્રુંજય મહાત્મ્યમાં તે વાતાનું વિસ્તારથી વર્ણન છે. આ કલ્પમાં તે તે સર્વનુ સક્ષિપ્ત સૂચન માત્ર છે. આ કલ્પમાં એમ પણ લખ્યું છે કે આ તિથ -પ ત ઉપર અનેક પ્રકારના રત્નાની ખાણા, નાના પ્રકારની ચિત્રવિચિત્ર જડીબુટી અને રસકુપીકા છુપાયેલ છે અને ગુપ્ત ગુફાઓમા પૂર્વકાળના ઉદ્ધારની અનાવેલી રત્નમય, સુવર્ણમયજિનપ્રતિમાએ દેવતાઓથી સદા પૂછત રહેછે.

Page #10

૨૦૬
શ્રી આત્માન પ્રકાશ
આવા આવા પ્રભાવક આચાર્યોના કથનથી આ પવિત્ર તિર્થ ઉપર સેંકડો વર્ષથી અનુપમ આસ્થા રહેલ છે અને અનેકાઅનેક વિપત્તિઓ ઉપસ્થિત થયા છતાં આજ તક આ તિર્થનું જેવું ને તેવું ગૈરવ બની રહેલું છે. પરમ આહંત મહારાજા કુમારપાળના સમયમાં જૈન પ્રજા ભારતવર્ષની પ્રજાગણમાં સર્વોત્તમ સ્થાન પર વિરાજીત હતી. તે વખતે જેમ આ તિર્થ ઉપર દ્રવ્યનો વ્યય કરતી હતી તેમ આજ પણ કરી રહેલ છે. મતલબ કે આ દેશ પર અનેક વિપ૯પ અનેક અત્યાચાર અનેક કષ્ટ આવી ગયા છતાં અને કેટલીક વાર મલેર દ્વારા મંદિર અને મૂતઓ નષ્ટભ્રષ્ટ થઈ ગયા છતાં પણ આ તિર્થ જેવું ને તેવું તૈયાર રહેલ છે તેનું કારણ કેવળ જેને પ્રજાની હૃદયપૂર્વક ભક્તિ છે.
જેનેએ આ તિર્થ ઉપર જેટલું દ્રવ્ય ખરચ્યું તેટલું ભાગ્યેજ કેઈ તિર્થ ઉપર કેઈ પ્રજાએ ખર્ચ કર્યો હોય. ફારબસ સાહેબે રાસમાળામાં યથાર્થ લખ્યું છે કેહિંદુસ્થાનમાં ચારે તરફ-સિંધુનદીથી લઈને ગંગાનદી સુધી અને હિમાલયથી કન્યાકુમારી સુધીમાં એકપણ નગર એવું નથી કે જ્યાં એક અથવા બીજીવાર શત્રુજ્ય પર્વતનાં શિખરને શોભીત કરવાવાળા મંદિરને દ્રવ્યની વિપુલ ભેટ ન આવી હોય. રાશમાળા-પુ. ૧ લું. પાનું ૬ ઠું
આ તિર્થ ઉપર પુજ્યબુદ્ધિ રાખવાવાળી જૈન સમાજમાં એ ભાગ્યેજ કોઈ મનુષ્ય મળશે કે પિતાના જીવનમાં એકવાર પણ આ તિર્થની યાત્રા ન કરી ગયે હોય અથવા ન કરવા ચાહતા હાય
હિંદુસ્થાનમાં રેલ્વેનો પ્રચાર થયા પહેલાં યાત્રીઓને દુરદેશની મુસાફરી કરવી એટલી સહેલી નહતી. કે જેટલી આજ છે અને તે વખતે રસ્તામાં અનેક જાતની મુશ્કેલીઓ (જાન-માલની લૂંટાવાની બીક, રાજકીય વિપતિ વગેરે) ભેગવવી પડતી હતી છતાં દરવર્ષ લાખો મનુષે આ તિર્થની યાત્રા કરવા અવશ્ય આવજા કરતા હતા. વર્તમાન સમયની જેમ છુટે છુટે મનુષ્યને આવવાનું ઘણું જ કઠણ અને કષ્ટજન્ય હતું તેથી તે જમાનામાં હજારે મનુષ્યોને સમુદાય એકત્ર થઈ બની શકે તેટલે સર્વ પ્રકારને બંદેબસ્ત કરીને જતા હતા એવા પ્રકારના યાત્રાળુ ઓના સમુદાયને સંઘ નામથી વહેવાર કરવામાં આવતું હતું. વૈભવશાળી અને પૈસાપાત્ર શ્રાવક હોય તે પિતાના જીવનમાં પોતાની સંપતિ અનુસાર ધનનો ખર્ચ કરી પોતાની તરફથી એકવાર બેવાર કે તેથી પણ અધિક વખત સંઘ કાઢતા હતા. અને સાધારણ સ્થિતિવાવાળા હજારે મનુષ્ય આ ગિરિરાજની યાત્રા કરતા હતા.
વસ્તુપાળ તેજપાળ જેવા મહધી પુરૂષોએ લાખ અને કરડે રૂપીયા

Page #11

જેના ઐતિહાસિક સાહિત્ય.
૨૦૭ ખરચીને અનેકવાર સંઘ કાઢયા છે એ વાત તે પુરાણું દાનવીરની છે, પરંતુ ગયા ૧૯મી સદીના અંતમાં અને વીસમી સદીના પ્રારંભમાં કેટલાક ભાગ્યશાળીઓએ સંઘ કાઢી લાખ રૂપીયાને વ્યય કર્યો છે દાખલા તરીકે-સંવત. ૧૮૫ જેસલમેરના પટવાએ જે સંઘ કાઢ હતો તેમાં ૧૩૦૦૦૦૦ તેરલાખ રૂા. ખર્ચ કર્યો હતો. આ સંઘનું સંપૂર્ણ વૃતાંત જાણવા માટે અમારા તરફથી પટવાના સંઘને ઇતિહાસ નામનું પુસ્તક છપાય છે, અમદાવાદના હરકાર શેઠાણીએ સંઘ કાઢયે હતો જેમાં પણું અમુક લાખ રૂપીયાને ખર્ચ થયેલે સાંભળવામાં આવે છે.
શત્રુંજય મહાભ્યમાં સંઘ કાઢી આ ગિરિરાજની યાત્રા કરવા કરાવવામાં મોટું પુણ્ય ઉત્પન્ન થાય છે તેમ લખ્યું છે અને જે સંઘપતિનું પદ પ્રાપ્ત કરે છે તેને જન્મ સફળ થયે માનવામાં આવે છે. સંઘપતિપદની ઘણીજ પ્રશંસા કરવામાં આવેલી છે.
एन्द्रं पदं चक्रिपदं श्लाघ्यं, श्लाध्यतरं पुनः ।
संघाधिप पदं ताभ्यां न विना सुकृताजनात् ॥ અર્થ—ઇંદ્ર ચક્રવતીનું પદ તે જગતમાં શ્રેષ્ઠ છે પરંતુ સંઘપતિનું પદ તે બંન્નેથી વધારે ઉચ્ચ છે કે જે વિના સુખની પ્રાપ્તિ થતી નથી. તે શ્રેષ્ઠતાના કારણે જેની પાસે પૂર્વ પુણ્યના ઉદયથી યથેષ્ટ સંપત્તિ છે તે આ પદ પ્રાપ્ત કરવાની અનિલાષા રાખે તે સ્વભાવિક છે.
ખરેખરી રીતે જે મનુષ્ય શાક્ત રીતીથી ભાવપૂર્વક સંઘ કાઢે છે તે અવશ્ય મહત્ત પુણ્ય ઉપાર્જન કરે છે. સાચા સંઘપતિ કેવળ ઉદારતાના કારણથી બનતા નથી, પરંતુ ન્યાય, નીતિ, દયા અને ઇંદ્રિયદમન આદિ બીજા અનેકાઅનેક ઉત્તમ ગુણના ધારણ કરવાના કારણથી બને છે. ભૂતકાળમાં મંત્રિબાહડ, વસ્તુપાળ, તેજપાળ, જગડુશા, પેથડશા, સમરાશા આદિ અસંખ્ય શ્રાવકોએ તેવા સંઘ કાઢી અગણિત સુકૃત ઉપાર્જન કર્યું છે. આવી રીતે શત્રુંજય પર્વતને પ્રાચીન પરિચય કરાવ્યા પછી અમારા વાચકને વર્તમાન સમયમાં જે વિદ્યમાન છે તેનું જાણપણું હવે પછીના અંકમાં કરાવવામાં આવશે.
(અપૂર્ણ).
અનુવાદક, ગાંધી વલ્લભદાસ ત્રિભુવનદાસ,

Page #12

૨૦૮
શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ. લોકપ્રિય થવાની કળા.
(૨) ( ગતાંક પૃષ્ટ ૧૯૦ થી ચાલુ. ) લેક શાહ વિઠ્ઠલદાસ મૂળચંદ બી. એ. ભાવનગર જેઓ આપણાં દુર્ગણે અને દૂષણો જેવાને બદલે આપણાં સદ્ગો અને આપણામાં જે સારું હોય તે જુએ છે તેવા લોકોની સાથે સમાગમાં આવી સંબં ધમાં જોડાવાની તક દ્રવ્ય પ્રાપ્ત કરવાની તક કરતાં ઘણે દરજ્જે કિંમતી છે. ઉમદા અને ઉત્તમ ગુણેને ખીલવવાની આપણી શક્તિ તેનાથી દિનપ્રતિદિન વૃદ્ધિગત થાય છે. જે લેકે હમેશાં બીજાની અવગણના કરતા હેય છે, જેઓ બીજાના વર્તનમાં દેશે જોયા કરતા હોય છે અથવા જેઓ ધુતાથી એમ સૂચન કરતા જણાય છે કે તેઓએ જેવા બનવું જોઈએ તેવા તે બન્યા નથી એવા લેકેથી નિરંતર સાવધ રહો. આવા લેકેને સહવાસ ભયંકર છે. આવા લોક અવિશ્વસનીય છે. અન્ય માણસોની અવગણના કરનારૂં મન હમેશાં સંકુચિત અને અસ્વસ્થ હોય છે. આવું મન બીજામાં કશું સારું જોઈ શકતું નથી તેમજ સારાની ગણના કરી શકતું નથી તેથી આવા પ્રકારનું મન દ્વેષી અને ઈર્ષ્યાળું ગણાય છે. કોઈપણ સગુણને માટે અથવા કેઈ શુભ કાર્ય માટે બીજાનું સારૂં બોલાતું હોય અથવા બીજાની પ્રસંશા થતી હોય તો તે આ પ્રકારના મનને અસહ્ય અને દુ:ખદ થઈ પડે છે. બીજા માણસમાં કંઈક સારું છે એ વાતની તેનાથી ના પાડી શકાય એવું ન હોય ત્યારે પણ
જે” અથવા “પણ” શબ્દોથી તે તેની અવગણના કર્યા વગર રહેશે નહિ. અને પ્રશંસાપાત્ર બનેલા મનુષ્યના વર્તન પર શંકાશીલ દ્રષ્ટિથી જેવા બીજી રીતે યત્ન કરશે.
વિશાલ અને સ્વસ્થ ચિત્ત બીજાના દોષે અને દૂષણે કરતાં ગુણે વધારે ત્વરાથી નિહાળી શકે છે; પરંતુ સંકુચિત અને નિરંતર અવગણના કરનારૂં ચિત્ત તે હમેશાં અન્યના જ જોઈ શકે છે. જે કંઈ સ્વચ્છ છે, સુંદર છે, સત્ય છે, સુઘડ છે, ઉદાર છે તે તેના દ્રષ્ટિબિંદુની બહાર રહે છે. તેને નષ્ટ કરવામાં અથવા તેડી પાડવામાંજ એવા ચિત્તને આનંદ અને મઝા આવે છે. પણ તે બંધારણ કરવાની શક્તિ લેશમાત્ર પણ ધરાવતું નથી. જ્યારે જ્યારે તમે કે માણસને બીજાની અવગણના અને નિંદા કરતા સાંભળે ત્યારે ત્યારે જે તમે તેને ઉક્ત દેષ સુધારી શકે એમ ન હો તો તમારા મિત્રમંડળમાંથી તેને દૂર કરે. તમે એમ ન ધારતા કે જેઓ તમારા સમક્ષ બીજાના દોષ ગણાવે છે અને જેમાં તમારા સમક્ષ અન્યની ટીકા કરી તેને હાંસીપાત્ર બનાવે છે તેઓ અનુકુળ પ્રસંગ આવશે ત્યારે તમારા વિષયકવાતમાં પણ એજ રીતે વર્તશે નહિ. આવા લેકે સાચા મિત્રો -

Page #13

લોકપ્રિય થવાની કળા. વાને લાયક નથી. કેમકે સાચી મૈત્રી વિનભૂત થવાને બદલે હમેશા સહાયભૂત બને છે, ખરેખરા મિત્રો કદાપિ પિતાના મિત્રના અવગુણ બીજા પાસે પ્રકટ કરતા નથી અને પોતાના મિત્રની બીજાના મુખે થતી નિંદા પણ સહન કરી શકતા નથી.
પુરૂષ અથવા સ્ત્રીને પરમાત્માની દેષ રહિત પ્રતિભૂતિ તરીકે જોવાની શક્તિ પ્રાપ્ત થવી એ કેળવણું અથવા માનસિક વિકાસનું સિાથી સુંદર ફળ છે. પ્રેમાળ અને ઉદાર આત્માજ વિકાસની આટલી હદે પહોંચી વિકાસનું આ ફળ પ્રાપ્ત કરી શકે છે. ઉદાત્ત સ્વભાવના અને માયાળુ અને વિશાળ ચિત્તવાળા સ્ત્રીપુરુષ બીજાના દો તરફ દુર્લક્ષ રહે છે, અને તેઓ ઉચ્ચગુણોને ઉચ્ચતર બનાવવાને સદૈવ તત્પર રહે છે. આપણે સર્વ જાણ્યે અજાણ્યે પણ સર્વદ બીજાના વિષે આપણા હાયમાં જે વિચારો બંધાયેલા હોય છે તેનાથી તેઓનું ચારિત્ર્ય ઘડીએ છીએ. તમારા મિત્રોના અને તમે જેના સંપર્કમાં આવે છે તે સર્વના જે ગુણે તમારા દ્રષ્ટિપથમાં આવે છે તેને તમે વિસ્તારવા સ્વભાવતઃ પ્રવૃત્ત બને છે. જે તમે લોકેના વર્તનની અધમ અને તિરસ્કારજન્ય બાજુ જોશો તો તેઓના દોષો તમારી દ્રષ્ટિએ પડ્યા વગર રહેશે નહિ; પણ જે તમે તેઓની સારી બાજુ જે તે તેને એના ઉચ્ચ, ઉદાર અને મહાન ગુણોજ તમારા જેવામાં આવશે, જેનાથી તેઓને માટે તમારા હૃદયમાં માન અને પ્રેમની લાગણી આવિત થશે અને તેને પરિ. ણામે તમે આ ગુણોનો વિકાસ કરવામાં સદા સહાયભૂત થશો. અને હલકા અયોગ્ય ગુણેને હાંકી કાઢશે. જગતમાં સર્વત્ર શક્તિને આ પક્ષ વિનિમય પિતાનું કાર્ય કરે છે અને તેના અંતર્ગત સ્વભાવ પ્રમાણે અંતરાયભૂત અથવા સહાયભૂત બને છે.
પિતે અમુક દરજે વિલક્ષણ છે એમ ધારવામાં ઘણું લેકે એક પ્રકારની ભૂલ કરે છે. આ લેકે ધારે છે કે તેઓને માતપિતા તરફથી કેટલીક વિલક્ષણતાઓ અને પ્રવૃત્તિઓ વારસામાં મળી છે. અને પિતામાં તેનું પુનર્દર્શન થાય એમ હમેશા તેઓ ઇચ્છતા હોય છે. વસ્તુઓનું પુનર્દર્શન સાધવાની આજ રીતિ છે, કેમકે આપણે જે વસ્તુઓને આપણા મનમાં હમેશાં ઉત્તેજન આપીએ છીયે અથવા જે વસ્તુઓને આગ્રહપૂર્વક વિચાર કર્યા કરીએ છીએ તે વસ્તુઓ આપણું તરફ ત્વરાથી આકર્ષાય છે. આ ન્યાયે આવા લેકે અશુભ-અધમ વસ્તુઓની પ્રાપ્તિ માટે અવિચ્છિન્ન શ્રમ કરતા હોવાથી અને તેની દુષ્ટ અસરનું પિાતામાં આરોપણ કરતા હોવાથી તેની અધમતામાં ઉમેરો કરે છે. ખરેખરી વા કાલ્પનિક વિલક્ષણતાઓના સંબંધમાં તેઓ શિધ્વગ્રાહી બને છે. તેઓને તે વિલક્ષણતાઓ વિષે બોલવું અથવા સાંભળવું જરા પણ રૂચિકર નથી હોતું છતાં તેઓ તે વિલક્ષણતાઓ ધરાવે છે એવી તેઓની ઢ માન્યતા હોવાથી તેઓની આત્મશ્રદ્ધા લુપ્ત થાય છે અને તેની પ્રાપ્તિ અસંભવિત

Page #14

૧૦.
શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ. બને છે. આમાંની ઘણી ખરી વિલક્ષણતાઓ સામાન્ય રીતે કેવળ કાલ્પનિક હોય છે, અથવા કલ્પનાશક્તિથી સંવર્ધિત કરવામાં આવે છે. પરંતુ તેઓનું એટલા બધા લાંબા સમય સુધી પિષણ કરવામાં આવ્યું હોય છે અને તેના પર એટલા બધા લાંબા કાળ સુધી વિચારો કરવામાં આવ્યા હોય છે કે તેઓ ખરેખરી હોય એમ તેઓને ભાસે છે. આ ઉપાય આથી તદ્દન વિરૂદ્ધ વર્તવામાં એટલે કે પૂર્ણ ગુણેને
સ્વીકારવામાં અને કોઈ પણ ખલનાને વિચારવામાં રહેલો છે. જો તમે ધારતા હે કે તમારા પિતામાં વિલક્ષણતા છે તે યથાક્રમ સ્વાભાવિક વિચાર કરવાની ટેવ પાડે. હમેશાં એમજ કહો અને એમજ વિચાર કરો કે “મારામાં કશી વિલક્ષણતા નથી. જે વિલક્ષણતાએ મારી પ્રગતિને અટકાવે છે તે કાપનિકજ છે. હું પૂર્ણતાની પ્રતિમૂર્તિ છે અને તેથી મારા માનવા પ્રમાણે મારામાં જે અપૂર્ણતાએ-ખલનાએ છે તે ખરે ખરી હોઈ શકે જ નહિ. કેમકે મારા અસ્તિત્વનું સત્ય ખરેખરૂ છે. જે મારા વિચારમાં વિષમ ભાવનાઓની ઉત્પત્તિ ન હોય તે મારી આસપાસ તેઓ હેઈ શકે જ નહિ.” જો તમે આગ્રહપૂર્વક અને ઉલ્લાસપૂર્વક મનની અંદર નિરંતર આ પ્રમાણે મનન કરશે તે જે તમને વિષમ ભાસે છે તે તમે વિસરી જશે. તે સત્વર અદશ્ય થશે અને તમારામાં અને બીજા લોકમાં ઘણે ભેદ નથી એમ ખાતરી થવાથી તમને બાયેલી આત્મશ્રદ્ધાની પુનઃ પ્રાપ્તિ થશે.
કેટલીક વખત શરમાળપણું એક વ્યાધિ સમાન થઈ પડે છે. પરંતુ તે કલ્પનાસૃષ્ટિમાંથી ઉદ્દભૂત થાય છે. તેથી મનમાંથી તેને વિચાર કાઢી નાંખી તે વ્યાધિને સુગમતાથી વશ કરી શકાય છે. “શરમાળપણા તરફ કેઈનું લક્ષ પણ નથી. જોકે એટલા બધા સ્વાર્થપરાયણ છે કે પિતાના હેતુઓ સાધવામાં અત્યંત પ્રવૃત્તિશીલ રહે છે. જેથી તેઓને શરમાળપણુ તરફ જવાને અવકાશ નથી” આવા પ્રકારના વિરોધી વિચારને મનમાં સ્થાન આપવાથી શરમાળપણના વ્યાધિને પરાજય કરી શકાય છે.
એક યુવાન પુરૂષ પોતાની સાદી આકૃતિ અને અપ્રિય રીતભાત પર નિરંતર વિચાર કર્યા કરવાથી.એટલે બધે નિરાશ અને અસ્વસ્થ થઈ ગયો હતો કે તે ઉમર થઈ જવાની અણી પર હતે. કેઈ સંમેલનમાં અથવા સભામાં પિતાના વધારે આકર્ષક મિત્રો અથવા સંબંધીઓને આમંત્રણ કરવામાં આવતું અને પિતાને તેમાંથી બહિષ્કાર કરવામાં આવતો ત્યારે તેને ઘણું લાગી આવતું અને દિવસના દિવસે સુધી કાલ્પનિક દશ્ય દષ્ટિ સમીપ ખડું કરી તેના પર અનેક તરેહના તર્કવિતર્કો કરવામાં ગુંથાતો. આ પ્રમાણે ઘણો સમય વીત્યા પછી છેવટે મિત્રપદને ભાવે

Page #15

કપ્રિય થવાની કળા.
રા
એ એક ખરેખરે સુહદ તેની મદદે આવ્યો. અને તેને કહ્યું કે “જે શારીરિક આફત અને સેંદર્યના અભાવને લઈને તું શેચ કરે છે તેના કરતાં વિશેષ લોકપ્રિય બનાવે અને વિશેષ ચિત્તાકર્ષક બનાવે એવા ગુણેને કેળવવાનું તારે માટે સર્વથા શક્ય છે. આ માયશુમિત્રની સહાધ્યથી તેણે આત્મનિરીક્ષણ અથવા આત્મ તુલના કરવાની રીતિ સંપૂર્ણતઃ ફેરવી નાંખી. માત્ર શારીરિક સૌંદર્ય પર વિશેષ ભાર મુકવાને બદલે અને પોતાની જાતને વિરૂપ અને અપ્રિય માનવાને બદલે તે હમેશાં એમજ ધારવા લાગ્યો કે “હું પૂર્ણતાની પ્રતિમા છું. મારામાં અમુક પ્રકારનો દૈવી અંશ રહેલો છે.” અને આ દૈવી અંશને બહાર પ્રદર્શિત કરવાને તેણે દઢ સંકલ્પ કર્યો. પિતે અપ્રિય છે અથવા પોતે ખરેખરી રીતે વિરૂપ છે એવા પ્રત્યેક વિચારને તિલાંજલી આપવા લાગ્યું અને પિતાની કપ્રિયતાની અને આકર્ષણશક્તિની મૂર્તિને સંપૂર્ણ ઉત્સાહ અને ઉલ્લાસથી હદયમાં સ્થાપિત કરી અને પોતે પોતાની જાતને આકર્ષક, આહલાદક અને ચિત્તરંજક સમર્થ થશેજ એવિચાર તેના મનમાં હમેશાં રમી રહેવા લાગ્યા. આકર્ષક અથવા લોકપ્રિય થવાનું કાર્ય પિતાને માટે અશક્ય છે એવા કોઈ પણ વિચારને પિષણ આપવાનું તેણે ત્યજી દીધું. જે રીતે શક્ય હોય તે દરેક રીતે તેણે માનસિક સુધારણાનું કાર્ય શરૂ કરી દીધું. તેણે સર્વોત્તમ ગ્રંથકારોના પુસ્તકે વાંચવાને અભ્યાસ પાડ્યા. અધ્યયનના વિવિધ માર્ગોનું ગ્રહણ કર્યું અને નિશ્ચય કર્યો કે “હું દરેક પ્રસંગે મારી જાતને આનંદપ્રદ બનાવીશ.”
અત્યાર સુધી તે પિશાક પહેરવામાં તેમજ રીતભાત જાળવવામાં તદન બેદરકાર રહ્યો હતે. કેમકે તેને એમ ચેકસ ઠસી ગયું હતું કે હું કદી લોકપ્રિય થવાને નથી. તેથી મારે સુઘડ અને આકર્ષક પિશાક પહેરવાની કે સારી રીતભાત રાખવાની કશી આવશ્યકતા નથી. પણ હવે પિતાને છાજે એવો અને શોભે એ પોશાક પહેરવાની ખાસ સંભાળ રાખવા કદી ચૂકતા નથી.
આ સર્વનું પરિણામ એ આવ્યું કે પહેલાંની માફક અતડે રહેવાને બદલે તેને જ્યાં જ્યાં જવાનું બની આવતું ત્યાં ત્યાં પોતાની આસપાસ માણસેના નાના નાના સમૂહને આકર્ષવા લાગ્યો. અને તેની વાત કરવાની પદ્ધતિથી સે કેઈના મન રંજન થવા લાગ્યા. અને અલ્પ સમયમાં પોતાની જાતને હરેક રીતે એટલી બધી આકર્ષક બનાવી દીધી કે જે આકર્ષક પુરૂષને તે ઈર્ષાયુક્ત દૃષ્ટિથી જે તે સહુની માફક તેને સર્વત્ર આમંત્રણ કરવામાં આવતું. આ પ્રમાણે ઘણજ ટુંક સમયમાં પોતાને અંતરાયભૂત થનારી વસ્તુઓ પર તેણે સંપૂર્ણ જીત મેળવી એટલું જ નહિ પણ પોતાના સમયમાં તે સૌથી આકર્ષક અને મનોરંજક બની ગયે.

Page #16

ની ખાત્માનંદ પ્રકાશ. તેનું કાર્ય સહેલું અને સુગમ નહતું. પરંતુ જે વસ્તુઓએ તેની નૈસર્ગિક શક્તિને દાબી દીધી હતી તેને પરાજય કરવામાં જરૂરની અચળ શ્રદ્ધા, પૂર્ણ વૈર્ય અને અડગ નિશ્ચયથી તે પોતાનું કાર્ય સાધી શક્યું હતું. અને જે વસ્તુઓને તે નાશકારક, વિશ્વ અને શાપ સમાન ગણતું હતું તેને પરાજય કરવાના તેના નિશ્ચયાત્મક પ્રયાસથી જે શારીરિક સંદર્યને તેનામાં અભાવ હતો તેના કરતાં અનેક ગણાં કિંમતી ગુણે કેળવવાને તે શક્તિવાન થયે હતો.
જે વસ્તુ મેળવવાની આપણને અતીવ તિવ્ર અભિલાષા હોય છે અથવા આપણે જેવા પ્રકારના થવા ઈચ્છીએ છીએ તેની પ્રતિમાનું મનની અંદર આગ્રહ પૂર્વક સ્થાપન કરવાથી અને તેની પ્રાપ્તિ અર્થે સખ્ત પ્રયત્ન કરવાથી આપણે જે પરિવર્તન કરી શકીએ છીએ તે આશ્ચર્યમાં ગરકાવ કરી નાંખે તેવું છે. આપણે જે પ્રાપ્ત કરવાને ઉત્કંઠિત છીએ તેને આપણું તરફ આકર્ષવાની અને જે દશ્ય અથવા ચિત્ર આપણે કલ્પના સૃષ્ટિમાં રચીએ છીએ તેને ખરેખરૂ બનાવવાની આમાં અદ્દભૂત અને અજબ શકિત રહેલી છે.
લોકપ્રિયતા અથવા સામાજીક વિજય પ્રાપ્ત કરવામાં વાણી મહાન અગત્યને પાઠ ભજવે છે. માણસ કેટલે દરજજે કેળવાયેલો છે અને સંસ્કૃતિ પામેલ છે તે તેની વાણી ઉપરથી કલ્પી શકાય છે. કેમકે ચલા યા શુતિ વાવવામાં તથા तदा जातिकुल प्रमाणम् ।
એક વિદ્વાન કહે છે કે “ભિન્નભિન્ન પ્રકારના વર્તનવાળા મનુષ્યના સમૂહની સાથે મને એક અંધારા ઓરડામાં રાખો. અને તે સો કેવા કેવા પ્રકારના વર્તનવાળા છે તે તેમની વાણી અથવા બેલવાના અવાજ અને રીતિ પરથી તમને કહીશ” એમ કહેવાય છે કે પ્રાચીન સમયમાં ઈજીપ્ટના ન્યાયમંદિરમાં પણ સર્વ વ્યવહાર લિખિત પથીજ ચાલતો હતો. એવી ભીતિથી કે કદાચ ન્યાયાસન પર આરૂઢ થયેલા ન્યાયાધીશે બોલનારની વાર્શક્તિને અધીન થઈ જાય. અંતિમ નિર્ણય જાહેર કરતી વખતે ન્યાયાસનારૂઢ ન્યાયાધીશે સત્યદેવીની મૂર્તિને પિતાની પાસે રાખીને તદ્દન મિનભાવ ધારણ કરીને અપરાધિઓને શિક્ષા કરતા. માનુષી વાણીની ચમત્કારિક શકિતને વિચાર કરતાં શું એમ નથી લાગતું કે આપણાં બાળકની વાકશકિત ખીલવવાને અને સુંદર બનાવવાને ગૃહમાં કે શાળાઓમાં યત્ન કરવામાં નથી આવતે તે ખેદ અને શરમ ઉપજાવે એવો વિષય છે? ઉધરતા બુદ્ધિશાળી બાળકે ઉચ્ચ પ્રકારની કેળવણી ગ્રહણ કરતા હોય અને છતાં તેઓની વાણી કઠેર, કર્કશ અને કિલષ્ટ હોય તે શું શેચનીય નથી? જે કાર અને કર્કશ વાણી તેઓના જીવનની પ્રવૃત્તિ અને પ્રગતિમાં પ્રતિપળે કંટકરૂપ નીવડે છે. જ્યાં

Page #17

લાકપ્રિય થવાની કળા.
૩
જ્યાં જીંદગીના સદૃપયાગ કેવી રીતે કરવા તે વિદ્યાથી ઓને શીખવવામાં આવે છે, તેઓને દરેક ભાષાનું, ગણિતશાસ્ત્રનું, વિજ્ઞાનનું, કળા અને સાહિત્યનું જ્ઞાન આપવામાં આવે છે એવી શાળાઓમાંથી અને વિશ્વવિદ્યાલયેામાંથી અનેક સ્ત્રી પુરૂષ બી. એ. એમ. એ. આદિ જુદી જુદી ઉપાધિઓથી અલંકૃત થઇ અહાર આવે છે છતાં પણ તેઓની વાણી કંઠાર, નિરસ અને શુષ્ક હાય છે. ઘણી બુદ્ધિશાળી યુવતીએ અને ઘણા બુદ્ધિશાળી યુવકેા કે જેએ મહાન માનવંતા ઉપાધિથી વિભૂષિત થયેલા હાય છે તેએની વાણી એવી વિષમ અને કર્કશ હાય છે કે સર્ચતન, કેમળ અને શિઘ્રગ્રાહી મજ્જા ત ંતુવાળા માણસ તેઓની સાથે ભાગ્યેજ વધારે લાંબા વખત સુધી વાતચીત ચલાવી શકે. બીજી માજુએ જો આ સની સાથે તેઓની વાણીની ચેાગ્ય ખીલવણી થયેલી હોય છે તે તેના સમાન અન્ય કેાઈ વસ્તુ માહક અને આનંદજનક જણાતી નથી.
જેની વાણી દિવ્ય વાત્રમાંથી નિકળતા સ્વર જેવી હાય છે, જેની વાણી સુસ્પષ્ટ શબ્દોથી યુકત હાય છે, જેની વાણીના પ્રવાહ નિર્મળ ઝરણાંની માફ્ક વહે છે એવા પુરૂષની જોડે ક્ષણમાત્ર વાર્તાલાપ કરવાથી નિ:સીમ આનન્દના અનુભવ થાય છે. એક વ્યકિતની વાણીમાં એવી મિષ્ટતા અને મેહિની છે કે તે જ્યાં જ્યાં જાય છે ત્યાં ત્યાં તે જ્યારે જ્યારે કઇ ખેલે છે ત્યારે ત્યારે પ્રત્યેક માણસ તેને અતિશય આ નંદથી લક્ષપૂર્વક સાંભળે છે. તેની વાણી એવી મધુર અતે રસા છે કે તે સને ચકિત અને મુગ્ધ કરી મુકે છે, તેની બાહ્યાકૃતિ સાદી છે—કંઇક વિરૂપ છે. પરંતુ તેની વાણીના પ્રભાવ અલૈકિક છે, તેની વાણીની મેાહિની અનિવાર્ય છે. આવી તેની વાણી ઉત્તમ રીતે વિકાસ પામેલા મનની અને મેાહક ચારિત્ર્યની સૂચક છે.
સમાજમાં ઘણા સ્ત્રી પુરૂષાની વાણી એટલી બધી કટાર અને કિલષ્ટ હોય છે અને મગજતતુ અને ગ્રહુણુશકિતપર એવી ભયંકર અસર ઉત્પન્ન કરે છે કે આપણુને વારંવાર તેવા પુરૂષ પાસેથી પલાયન કરી જવાની જરૂર પડે છે. જે વાણી કેળવણી અને સ ંસ્કૃતિની વ્યજક છે, જેમાંથી સંપૂર્ણતઃ સ્પષ્ટ શબ્દો વહે છે, જેમાં સાંભળનારને મુગ્ધ કરી નાંખે એવુ માધુર્ય રહેલુ છે, જેમાં જાદુ ચમત્કૃતિ છે એવી નિમળ, મદ, અને કેળવાયેલ વાણીની પ્રાપ્તિ ખરેખર, લેાકેાત્તર છે. આવી વાણી ગણ્યાગાંઠયા પુરૂષોમાંજ દષ્ટિગત થાય છે.
પ્રિય વાંચક ! લેાકપ્રિય થવામાં અથવા સામાજીક વિજય પ્રાપ્ત કરવામાં મધુર અને શ્રેતાજનોને મુગ્ધ કરી નાંખે એવી વાણી અત્યંત અગત્યના પાઠ ભજવતી હાવાથી એવા પ્રકારની વાણી કેળવવાના પ્રયત્ન આદરા. જેથી સમય જતાં તમે પરિચિત તેમજ અપરિચિત મનુષ્યાને તમારા પ્રતિ આકષી શકશે, સ તમારે આધીન થશે. અને તમે લાકપ્રીતિ સંપાદન કરશે એમાં લેશ પણ સ ંદેહ જેવું નથી.
તિરમ્ ।।

Page #18

શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ,
વિવેકબુદ્ધિનો વિનિપાત,
આપણા જીવનના નિર્વાહને ગતિક્રમ એ ઝડપવાળો થયે છે, દરેક જાતની હરીફાઈ એટલીબધી વધી ગઈ છે, અને જીવન એવું તીવ્ર થયું છે, થાક એટલે બો લાગે છે, જ્ઞાનતંતુઓને એટલેબ શ્રમ પડે છે, કે પરિણામે જીવનનું સમતેલપણું ખસી ગયું છે. જેમ આપણું શરીર અમુક વર્ષ પછી વૃદ્ધિ પામતું નથી, તેમ આપણું મન પણ નવા વિચાર કે સંસ્કાર ગ્રહણ કરવાને અશકત બને છે; દરેક મનુષ્યને અમુક દષ્ટિબિંદુથી વિચાર કરવાની જે ટેવ પડી ગઈ હોય છે તે જ વિચાર પ્રમાણે તે જુદી જુદી ભાવનાનું અવલોકન કરે છે.
આ અવલેકનમાં વિવેકબુદ્ધિ પૂર્વ સંયોગથી પ્રાપ્ત થઈ હોય તે ટેવ કે પરંપરાને લીધે જે જડતા આવે છે તેનું બળ વધી શકતું નથી. કેમકે બુદ્ધિની જાગૃતિ દેવાથી તે મનુષ્ય પોતાના લક્ષ્યબિંદુઓને ચુકી શકતા નથી. કર્મની ક્રિયા (Theory of action) એવી તે ગઢ છે કે તે જાણવાને માટે મનુષ્યને અથાક મહેનત, ખંત અને સુમ બુદ્ધિની જરૂર છે. જ્યારે તેની કોઈ ક્રિયાનું આપણને જ્ઞાન થાય છે ત્યારે તે એવું તે એકદેશીય હોય છે કે થોડા વખતમાં તે જ્ઞાન નિરૂપયોગી લાગે છે અને તેને બદલે કોઈ નવી કલ્પનાને આશ્રય લે છે. સાથે ચાલતા કૌત્તિ તદ્વિરં ભળીયતાપા એ સિદ્ધાંત દરેક સામાન્ય મનુષ્યને લાગુ પડે છે. તેને અનુસરીને દરેક મનુષ્યની ભાવના જેમ જેમ સગે નવા નવા પ્રાપ્ત થતા જાય છે તેમ તેમ નવા નવા આદર્શો ઉત્પન્ન કરાવે છે, તેને અંગે મનુષ્યની વિવેકદ્રષ્ટિની આસપાસ રંગબેરંગી કુંડાળાઓ ઉત્પન્ન, થાય છે અને તેમાંથી વિવેકબુદ્ધિની નિર્મળતિ પ્રકટ કરવામાં મનુષ્યની મહત્વતા છે.
મનુષ્યજીવનમાં આ રીતે પૂર્વ સંસ્કારે વર્તમાન સગો અને શ્રમિત મન, વિવેકદ્રષ્ટિને જાગૃત થવાં દેતાં નથી. જે દ્રષ્ટિ પ્રત્યેક મનુષ્યને પિતાના જીવનને લાયક હેવી જોઈએ તે જે તે જીવનમાં અપ્રકટ રહી હોય તો તેનું તે જીવન ઘણે અંશે પુરૂષાર્થહીન રહે છે અને જીવનનું તત્વ પ્રાપ્ત થઈ શકતું નથી. આપણું આચા, આપણા ધર્મના પ્રત્યેક અંશે, આપણું વ્યવહારની સર્વ ક્રિયાઓએ સર્વમાં વિવેકદષ્ટિનું અસ્તિત્વ હોય તેજ સફળતા ગણાય છે.
જે વિવેક દષ્ટિ માટે પૂર્વોક્ત પરિસ્થિતિ કહેવામાં આવી તે વિવેક દષ્ટિ સમજવી જેટલી કઠણ છે તે કરતાં તે પ્રાપ્ત કરવા પ્રયાસ કરવો તે અનેકગણે કઠિન છે. વિચાર, વાણી અને વર્તનના પ્રત્યેક પ્રસંગમાં વિવેકની સંપૂર્ણ જરૂર છે. તે ન હોય

Page #19

વિવેકબુદ્ધિને વિનિપાત,
૨૧૫ તે એ ત્રણેવાનાં અવ્યવસ્થિત રહેવાને અંગે મનુષ્ય જીવન પશુતુલ્ય થઈ શકવામાં જરાપણ વાંધો રહેતું નથી. અને મનુષ્યનો મોટે વિભાગ તે પરિસ્થિતિમાંજ સડયા કરે છે. જ્ઞાનીજને એજ વારંવાર પ્રબેધી ગયા છે કે “પ્રત્યેક પ્રસંગમાં વિવેક દષ્ટિ રાખીને કાર્ય કરે.’
આપણું ભેજનના પ્રસંગમાં આપણી વિવેકદ્રષ્ટિ રહી નથી; આપણાથી વવૃદ્ધ અથવા જ્ઞાનવૃદ્ધ મનુષ્ય સાથેના પ્રસંગમાં આપણું વિવેકબુદ્ધિને વિનાશ થયે છે, ધનવાને ગરીબોની સાથે, અને ગરીબ ધનવાની સાથે ઉચિત કર્તા સમજી શકતા નથી, અને વિવેકબુદ્ધિની ખામી સ્પષ્ટ જણાઈ આવે છે. આપણી જ્ઞાતિમાં અને કુટુંબમાં જ્યાં વિવેકબુદ્ધિની ખામી પ્રસંગે પ્રસંગે આપસ આપસમાં જેવામાં આવે છે ત્યાં આપણે સવરાજ્ય અને દેશદ્વારના પ્રયાસો કેવી ઉચ્ચ રીતે સાધી શકીએ ! એ મી. ગાંધીનું કથન અયથાર્થ નથી. ઉચિત કર્તવ્ય પ્રથમ સમજવાની જરૂર છે અને તે પછી પ્રત્યેક વ્યવહાર અથવા ધર્મને લગતા પ્રસંગમાં વિવેક દષ્ટિથી કાર્ય કરી તેનાથી ઉત્પન્ન થતાં સારાં ફળની આશા રાખવી ગ્ય છે.
જૈનદર્શન જેને “અંતરામપણું” કહે છે તેજ આ વિવેકબુદ્ધિ છે. અંતરા. ત્માપણું પ્રાપ્ત થયા પછી મનુષ્ય પ્રત્યેક પ્રસંગમાં ઉચિત કર્તવ્યના લક્ષ્યબિંદુને ગ્રહણ કરી તે તે પ્રસંગેના પ્રકરણે પૂર્ણ કરે છે અને તે પ્રસંગોની વચ્ચે આવેલા વિનો અથવા આનંદને જુદી જ રીતે સંકેલી લેતો હોય છે.
પૂર્વ અને પશ્ચિમના ગાઢ સમાગમ પછી આપણી પ્રાચીન વિવેકબુદ્ધિનું સંદર્ય પૂર્વ બેઈ બેઠું છે. આપણું ઉદાત્ત અને સૂફમ જીવન અત્યારે વ્યાપાર,
જશેખ અને શૈતિક અપેક્ષાઓ ( material needs) તૃપ્ત કરવામાં અલેપ થઈ ગયું છે. એ સંદર્યને પુનઃ પ્રાપ્ત કરવા સત્સંગ અને શાસે મોજુદ છે; તેનું વારંવાર મનન કરવું-કરાવવું તેને અનુકુળપણે જમાનાના મનુષ્યની રૂચિ અનુસાર ગોઠવવું એ પ્રાચીન વિવેકબુદ્ધિને જાગ્રત કરવા-કરાવવા માટે અત્યંત આ વશ્યક છે.
| વિવેકબુદ્ધિ કયે સ્થાને કેટલા પુરતી રાખવી એ મનુષ્યને આત્મા પિતેજ પિતાના પ્રાપ્ત કરેલા અનુભવ ઉપરથી નક્કી કરી શકે છે. પરંતુ એ અનુભવ પ્રાપ્ત કરવામાં મોટો તફાવત રહે છે અને એ તફાવત અનુસાર તેની વિવેકબુદ્ધિની
જનામાં પણ તફાવત રહે છે. આથી એ અનુભવ પ્રાપ્ત કરવા માટે પૂર્વ પુરૂષના ચરિત્ર વાંચી વિચારી પૃથક્કરણ કરવાં જોઈએ. મનુષ્યને દુઃખદાયક અવસ્થામાંથી બચાવનાર વિવેક–ઉચિત કર્તવ્યની પરિપાલના–છે. શાસ્ત્રોમાં પદેપદે જે જ્ઞાન અને

Page #20

શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ.
અનુભવને સંગ્રહ દેખાય છે તે વિવેકદ્રષ્ટિનું ફળ છે, જે મનુષ્યમાં એ દષ્ટિનો પ્રભાવ માલુમ પડે છે તે જુદી રીતે પિતાના પ્રત્યેક વિષયમાંથી રસ અનુભવી શકે છે.
માનસિક શાક્ત (degenerative phychesis) ટકાવી રાખવાને માટે વિવેકબુદ્ધિ સંપૂર્ણ રીતે કામ કરે છે. આત્માને વિશાળ સામથર્યમાં ગતિમાન કરવા માટે વિદ્યુત કરતાં વધારે ઝડપથી કામ કરે છે. જે રાત્રિ સર્વ પ્રાણીઓની ઉંઘમાં હોય છે તે સંયમી મનુષ્યની જાગૃતિવાળી શી રીતે હશે! એ વિચાર કરતાં વિવેકનું સામ્રાજ્યજ માલુમ પડે છે; આ ઉપરથી એ પરિણામ ઉપર આપણે આવવું પડે છે કે વિવેકબુદ્ધિ જે સહજ રીતે અપ્રકટ છે તે પ્રકટ કરવી જોઈએ. તેને માટે શાસ્ત્રોક્ત પ્રયાસો એકઠા કરી આત્માને ઉચ્ચ પરિસ્થિતિમાં મુક જોઈએ. જે જે જીવનકલહ આપણી સમક્ષ સંગાનુસાર આવી પડેલા છે તેનું યથાર્થ નિરીક્ષણ કરી વટાવવા જોઈએ. વિવેક દષ્ટિનું આ ખાસ કર્તવ્ય છે. તે કર્તવ્યનું અસ્તિત્વ પૂર્વ કાળ કરતાં આ કાળે ખાસ કરીને નષ્ટ થયેલું છે. અને એક પગથીયું ઉતરતાં જેમ મનુષ્ય લપસી જાય છે અર્થાત વિશ્વનાં મતતિ નિપાત રાતya એ સિદ્ધાંતને અનુસરીને મનુષ્યજીવન એ પરજીવન–પશુ જીવન થઈ ગયેલું છે તેને પુનરૂદ્વાર આ કાળે જે જે રીતે થાય તે તે રીતે કરવા શક્તિસંપન્ન મનુષ્યએ તૈયાર થવું જોઈએ છે. તેમાંજ આત્માના, કુટુંબના, જ્ઞાતિના અને દેશના હિતના પ્રકને પણ સર્વ રીતે સમાઈ જાય છે.
વ્યવહારના અનેક પ્રસંગોમાં વિવેકદ્રષ્ટિ કયાં રાખવી તેને નિર્ણય પિતાને અનુભવ અને પ્રસંગે કરી આપે છે. ઘણા પ્રસંગે એવાં હોય છે કે જેમાં પ્રતિકૂળ થવાથી કશે લાભ હેય નહિં છતાં મનુષ્ય પ્રતિકૂળ પક્ષને સ્વીકારી લે છે-પકડી રાખે છે. એક કહે છે કે કાલ કરતાં આજે ગરમી વિશેષ છે બીજે કહે છે કે ના, કાલ જેટલી જ છે; મારવાડી લોક પિતાની પસંદગી વાળી પાઘડીને વખાણશે
જ્યારે ગુજરાતીઓ પોતાની પસંદગીવાળી પાઘડીને શ્રેષ્ઠ ગણશે; ખરું જોતાં બંનેના અનુમાન કલ્પિત છે. કાલે કેટલી ગરમી હતી તેનું માપ કેઇએ કાઢયું નહોતું તેમજ કઈ પાઘડી સુંદર છે તેનો નિર્ણય કર્યો નહોતું પરંતુ બંનેએ પિતાના પૂર્વ સંસ્કાર અને અનુમાનપર તક ચલાવેલા છે. પરંતુ તેઓ એકબીજાને અનુકુળ થવા વિચારતા નથી. બેમાંથી એક બીજાને અનુકુળ થાય તો તેમાં કાંઈ હાનિ નથી, અને બીજો પ્રસન્ન થાય એમ છે પરંતુ વિવેકદષ્ટિનો ઉપયોગ જે સ્થાને થે જોઈએ ત્યાં નહીં થતો હોવાને લઈને પૂર્વોકત દષ્ટાંતેની પ્રમાણે પ્રસંગે પ્રસંગે પ્રતિકૂળતા પ્રાપ્ત થાય છે.

Page #21

વિવેકબુદ્ધિને વિનિપાત.
૨૧૭
આ પણ એક જનસમુદાયને સ્વભાવજ થઈ ગયો છે કે કોઈની આરંભમાં મિત્રતા થતાં તેના ગુણ તરફ દષ્ટિ જાય છે પરંતુ જ્યાં છેડે કાળ તેની સંગતિ થઈ કે પછી તેમાં દોષે જણાવા માંડે છે અને કાળે કરીને જે ગુણ તરફ વિચારીને મિત્રતા બાંધી હોય છે તેજ ગુણ મિત્રતા બાંધનારને દેષરૂપ જણાય છે, તેવી જ રીતે ખાસ કરીને દોષ શેાધવાની વૃત્તિઓ એટલી બધી પ્રત્યેક પ્રસંગે બહેકી ગઈ હોય છે કે સામાન્ય કાર્યને અંગે પણ તેઓ પ્રકટ થઈ જાય છે અને વિવેક દષ્ટિની ગેરહાજરીમાં દોષનું દર્શન વારંવાર કરે છે જેથી જે ગુણેની વૃદ્ધિ વિવેકદષ્ટિ બહુજ થોડા વખતમાં કરી આપે છે તે રેકાઈ જાય છે.
વિવેકદ્રષ્ટિ આધ્યાત્મિક વિભાગમાં ઘણે જ અગત્યનો ભાગ ભજવે છે. વિવે. કદષ્ટિસંપન્ન આત્માનું અંતઃકરણ સાર્વત્ર ગુણ જોઈ હંસ સમાન ભેદ પારખી શકે છે. ખરું જોતાં જગતમાં એવું એ પણ પાણીપદાર્થ નથી કે જેમાં ગુણ ન હોય. તેમાં પણ જેની દષ્ટિ ગુણગ્રાહી થઈ હોય છે તેને સર્વમાં ગુણજ જણાય છે. તેથીજ આપણા શાસ્ત્રકારોએ સુગંધ-દુધ અથવા સ્નિગ્ધ-ખર સ્પર્શ વિગેરે વિરોધી પદાર્થોને–ઉભયને–ગુણ તરીકે સાધેલા છે. પરંતુ જ્યાં સુધી આપણને અમુક પદાર્થમાં ગુણ ન જણાય ત્યાં સુધી તેનો વિચાર કરવાની જરૂર નથી, પરંતુ તે પદાર્થના દોષને વિચાર કર એ પ્રતિદિન આપણું વિવેક દષ્ટિ ખેવા સિવાય અન્ય લાભ નથીજ, ગુણદષ્ટિ પ્રસારનાર ગુણસ્વરૂપ થઈ શકે છે.
પિતાના લક્ષ્યમાંથી ખસી બીજામાં ન વહી જનાર બળને ઉત્પન્ન કરવાનું ખાસ કામ વિવેકબુદ્ધિ કરે છે. આત્માને આ એકજ ગુણ જ્યાં અનધિ સામર્થ્ય ને પ્રકટ કરાવી જગતમાં અલોકિકતાનું દર્શન કરાવે છે તો બીજા અનેક સદ્દગુણેથી આત્માનું સ્વાભાવિક જીવન કેવું મનોહર અને ઉત્તમ બને એ કલ્પનાની ઝાંખી પ્રત્યેક મનુષ્ય પોતાના અનુભવ પ્રમાણે કરી શકે છે. પ્રયત્નના અભાવે મનુષ્ય સ્વભાવ સમજી શકો દુભ છે, તેમજ સારાસારની વહેંચણું સમજવી એ તેથી વધારે મુશ્કેલીવાળું કાર્ય છે. ઉત્સાહને પ્રકટ કરી તે સફળ થાય અને ઉન્માગે જવાને પ્રસંગ ન પ્રાપ્ત થાય એ વિવેકદષ્ટિનું મુખ્ય આદર્શ (goal) છે. સ્વતંત્ર તુલના કરવાની છે. આ કાળે ઘણે અંશે નષ્ટ થઈ છે; એ પુન: સજીવન કરવાના પ્રયત્ન પ્રકટ , ત તરીકે કાવ્યનું ભાન થાય તે જ એ વિવેકદષ્ટિને સભા પ્રકટ થાય.
ફતેહઅંદ

Page #22

૧૮
શ્રી આત્માનઃ પ્રકાશ
श्री सूक्तरत्नावळी.
( સરહસ્ય ) ( ગતાંક પૃષ્ટ ૧૯૮ થી શરૂ. )
वपुः शेषोऽप्यपुण्यात्मा, स्वभावं न विमुञ्चति ।
जहाति जिल्हातां रज्जुज्र्ज्वलितापि न जातुचित् ॥ ६२ ॥
નારા માણસ મરી જાય તેપણુ પાતાના સ્વભાવ છેડતા નથી. ટોરી ખાળી હાય તે પણ દેિ તેની વક્રતા (વળ) છેડતી નથી.
सतां नोपलाय स्युद्विजिहा मिलिता अपि ।
↑
નૈષિ
• પાનુંનફાનાં,.
.... ...
વનદુમ !! ૬૨ {{
સારા માણસાને એ જીભવાળાાચા માણસાના સંગ થયા હોય તે પણ તેમના અનાદર થતા નથી. ચંદનના વૃક્ષને સપના સગ થાય છે, તે પણ તેને લેાકેા શું નથી ઈચ્છતા ? ૬૩
निजकार्याय दुष्टोऽपि महद्भिर्वहु मन्यते ।
दाहकार्यपि सप्तार्चिरिन्धनार्थ गवेष्यते ॥ ६४ ॥
જો પેાતાનું કામ સરતુ હોય તે મેટા પુરૂષ દુષ્ટ માણસને પણ બહુ માન આપે છે. અગ્નિ દાહ કરનારા છે, તથાપિ તે રાંધવા માટે શેાધાય છે. ૬૪
कुमसिद्धि: कुसङ्गेन, तत्क्षणान्महतामपि ।
महेशो विषसान्निध्यात् कण्ठेकालोऽयमीरितः ॥ ६५ ॥
મેટા માણુસા પણ તે કુસંગ કરે તેા તત્કાળ તેમની નઠારી ખ્યાતિ થઈ જાય છે. શંકરે વિષને પાસે રાખ્યું તે તે લેાકામાં વર્તાજી ના નામથી પ્રખ્યાત
થઇ ગયા. પ
न सत्संस्तव सौभाग्यं, गदितुं गुरुरप्यलम् ।
તન્તુમે સુમનઃ સન્નાઇયં સ્વાદમુનાં શિઃ || ૬૬ !}
૧ સર્વાં એ જીભવાળા છે અને જે કર્યુ લે તેવા લુચ્ચા લાકા પણ એ જીભવાળા કહેવાય છે. २ अत्राक्षरमयं त्रुटितम् ; तच्च ' भृङ्गैः किं ' इति संगच्छेत । 3 इन्धनार्थं काार्थी काष्टप्रज्वालनार्थमित्यर्थः । ' रन्धनार्थ ' इति पाठो लभ्येत चेत् पाचनार्थमिति सुगम एवार्थ स्यात् । ३ सुमनसां કુવામાં, સતામિવિ

Page #23

સૂતરનાવની સરહસ્ય.
૨૧૯
સારા માણસેના સંગનું ભાગ્ય એટલું બધું છે કે તેને કહી શકવાને બૃહસ્પતિ ગુરૂ પણ સમર્થ થઈ શકતા નથી. સૂત્રના તંતુઓ સુમન-પુષ્પને સંગ થવાથી દેવતાઓના મસ્તક ઉપર ચડી શકે છે. ૬૬
निःसारे वस्तुनि प्रायो, भवेंदाडम्बरो महान् ।
THકમે જિમ યાદg, go ર તાદશા || ૭ | ગ્રાયે કરીને નિસાર વસ્તુની અંદર મહાન આડંબર દેખાય છે, જેવી રતાશ કસુંબી અંદર દેખાય છે, તેવી રતાશ કેશરની અંદર દેખાતી નથી. ૬૭
क्षीयतेऽभ्युदयेऽन्येषां, तेजस्तेजस्विनामपि ।
नोदये पद्मिनीबन्धोः, किं दीपाः क्षीणदीप्तयः ? ॥ ६८॥ બીજાઓના અભ્યદયમાં તેજસ્વી માણસોનું તેજ પણ ક્ષીણ થઈ જાય છે. સૂર્ય ઉદય થતાં શું દવાઓની કાંતિ ક્ષીણ નથી થતી? ૬૮
पात्रे शुद्धात्मने वित्तं, दत्तं स्वल्पमपि श्रिये ।
दत्ते स्निग्धानि दुग्धानि, यद्गवां चारितं तृणम् ॥ ६९॥ શુદ્ધ આત્માવાળા પાત્રમાં અલ્પ દ્રવ્ય આપ્યું હોય પણ તે સમૃદ્ધિને આપનારૂં થાય છે. ગાયને ચરાવેલું ઘાસ સ્નિગ્ધ પયને આપે છે. ૬૯
स्वल्पसत्त्वेष्वपि स्वेषु, वृद्धिः सत्स्वेव निश्चितम् ।
उद्गमो यजनदृष्टः, सतुषेष्वेव शालिघु ॥ ७० ॥ સ્વજનો અ૫ સત્વવાળા હોય તે પણ તેમાંથી આબાદી થાય છે. ડાંગરશાળી છાલાવાળી હોય તે પણ તે લેકેના જોવામાં આવે છે. ૭૦
सिद्धिं सृजन्ति कार्याणां, स्मितास्या एव साक्षराः ।
लेखा उन्मुन्द्रिता एव, जायन्ते कार्यकारिणः ॥ ७१॥ હસતા મુખવાળા સાક્ષર પુરૂષે કાની સિદ્ધિ કરે છે. મુદ્રિત કરેલા લેખે કાર્ય કરનારા થાય છે. ૭૧
उपकारः सतां स्थानविशेषाद्गुणदोषकृत् ।
लोके घूके खे सस्तेजसे चाऽप्यतेजसे ॥ ७२ ॥ સારા માણસને ઉપકાર સ્થાન પરત્વે ગુણ અને દેષ કરે છે. સૂર્યની કાંતિ લેકેને પ્રકાશ આપે છે અને ઘડ પક્ષીને પ્રકાશ આપતી નથી. ૭૨
૧ સુમનસુને અર્થ પુષ્પ અને સજજન–બંને થાય છે.

Page #24

શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ. પન્યાસજી શ્રીમદ્ દાનવિજયજી મહારાજે શ્રી વડેદરા નરેશ
પાસે આપેલ વ્યાખ્યાન,
( ગતાંક પૃષ્ટ ૧૮૩ થી ચાલુ. ) પરસ્પર વિરેાધ ન આવે તેમ ધર્મ અર્થ કામ એ ત્રણ વર્ગનું
સાધન કરવારૂપ અઢારમા ગુણનું સ્વરૂપ. - ત્રણ વર્ગ ધર્મ અર્થ ને કામ. જેનાથી અભિષ્ટ કાર્યને ઉદય અને મોક્ષની સિદ્ધિ થાય, તેનું નામ ધર્મ કહેવાય છે, અને જેનાથી લૈકિક કાર્ય પ્રજનની સિદ્ધિ થાય. તેનું નામ અર્થ કહેવાય છે. અને જેનાથી અભિમાનના રસથી પ્રેરાએલી ઇન્દ્રિયોને પ્રીતિ થાય, તેનું નામ કામ કહેવાય છે. આ ધર્મ અર્થ અને કામ રૂપ ત્રણે વ પરસ્પર ગુંથાએલ છે. તેમાં એક બીજાને ઉપઘાત ન થાય, તેવી રીતે ગૃહસ્થોએ સેવન કરવા. પરંતુ કોઈને ઉપઘાત થાય તેમ ન કરવું. જે ધર્મ અને અર્થને ઉપઘાત કરી કેવળ કામનેજ સેવન કરે તે અરણ્યમાં રહેલા હાથી જેમ વિષય સુખમાં મગ્ન થઈને આપત્તિનું સ્થાન થાય છે, તેમ તે માણસ પણ દુ:ખના
સ્થાનરૂપ થાય છે. તેમજ જે પુરૂષ ધર્મ અને કામને ઉલ્લંઘન કરી કેવળ અર્થ જ ઉપાર્જન કરવામાં તસર રહે છે, તેના ધનને બીજા માણસે ઉપભેગ કરે છે. અને પિતે તે હાથીને મારનાર સિંહની જેમ કેવળ અર્થ ઉપાર્જન કરવાની ખાતર કરેલ અનીતિ આદિ દુષ્કર્મનો જ ભાગીદાર થાય છે. તેમજ જે પ્રાણુ ધર્મની આવગણના કરી કેવળ અર્થ ઉપાર્જન કરવામાં અને કામ (ઈચ્છિત પંચેંદ્રિાના વિષય) નું સેવન કરવામાં આસકત બને, તે વાવવાને આપેલા બીજનું ભક્ષણ કરનાર કણબીની જેમ દુ:ખી અવસ્થાને પ્રાપ્ત થાય છે. અને જે માણસ અર્થ તથા કામ એ બેની ઉપર કે દકારી કરીને કેવળ ધર્મનું સેવન કરવા ઈચ્છે છે તે પુરૂષ તે ગૃહસ્થાવાસને ત્યાગ કરીને સાધુપણું અંગીકાર કરવું એજ ઘણું સારું છે. અર્થાત્ ગૃહસ્થાએ એકલો ધર્મજ અંગીકાર કરવો, એ પણ ઉચીત નથી. પરંતુ પરસ્પર બાધારહિત ત્રણે વર્ગોનું સેવન કરવું. તેમાં પણ વિશેષ કરીને ધર્મનું સેવન કરવું. કારણ ધર્મ વિના અર્થ અને કામની પ્રાપ્તિ થતી નથી. કહ્યું છે કે –
त्रिवर्गसंसाधनमन्तरेण, पशोरिवायुर्तिफलं नरस्य । तत्रापि धर्म प्रवरं वदन्ति, न तं विना यद्भवतोऽर्थकामौ ॥१॥
ભાવાર્થ—ધર્મ, અર્થ અને કામ આ ત્રણ વર્ગના સાધન વિના મનુષ્યનું આયુષ્ય નિષ્ફળ છે. તે ત્રણ વર્ગમાં પણ ધર્મ છે તે શ્રેષ્ઠ છે. કારણ તેના વિના

Page #25

સુધારો તથા સૂચના. અર્થ અને કામની પ્રાપ્તિ થતી નથી. ૧ ઉપરના હેતુથી ગૃહસ્થને ત્રણે વર્ગનું સાધન કરવું ઉચિત છે.
| ઇતિ અઢારમા ગુણનું સ્વરૂપ સંપૂર્ણ છે અતીથિ દીનાદિ પુરૂષોને ગ્યતા પ્રમાણે સત્કાર કરવા રૂપ
ઓગણીસમા ગુણનું સ્વરૂપ. અતીથિ અને દીન આદિ જનની યાચિત સેવા કરવી. હમેશાં અતિ ઉજવળ આચરણની પ્રવૃતિવાળે અથવા તીથિ વિગેરે દિવસને જેને વિભાગ નથી, તે અતીથિ, અને ધર્મ અર્થ કામની આરાધના કરવામાં અત્યંત અશક્ત એવા લુલા, આંધળા, બહેરા આદિ દીન ઉપરોકત અતીથિ તથા દીન પુરૂષ આદિની સેવા કરવી પણ ઉચિત છે. ઓચત્ય રહિત ગુણેનો સમૂહ હોય, તે તે પણ ગ્યતા પ્રાપ્ત થતું નથી. માટે અતીધિ (સાધુ) ની પુણ્યાનુબંધી પુન્યને અર્થે દીનાદિકની દયાને અર્થે યથોચિત્ત સેવા કરવી જોઈએ.
ઈતિ એગણસમાં ગુણનું સ્વરૂપ સંપૂર્ણ
અપૂર્ણ.
જાહેર ખબર.
અમદાવાદ તા ૧૬ માહે ૪ સને ૧૯૧૮.
સંવત ૧૯૭૪ ના ચૈત્ર સુદ ૫ ભેમ મે. શ્રી આત્માનંદ જૈન સભા.
મુ. ભાવનગર. અમદાવાદથી લી. પાનસરના શ્રી મહાવીર સ્વામીજી મહારાજના કારખાનાની કમીટી વિ. વિ. કે પાનસરમાં મહાવીર સ્વામી મહારાજશ્રીને તખ્તનશીન કરવાનું પ્રતિષ્ઠાનું મુહુર્ત સંવત ૧૯૭૪ ના વૈશાખ સુદી ૬ ને ગુરૂવાર તા. ૧૬-૫-૧૯૧૮ ના રોજ નિરધાર્યું છે. તે પ્રસંગે સકળ જેન વેતાંબર મૂર્તિપૂજક સંઘને આમંત્રણ કરવાની કંકોત્રીઓ કાઢી છે. પણ તમામ
સ્થળે તે પહોંચી ન પણ શકે તેથી આપના માન્ય પત્રમાં આ બાબત ધ્યાન ખેંચાય તેવી રીતની જાહેરખબર છાપવાને સૂચના આપવા મહેરબાની કરશે.
ઝવેરી વાડીલાલ વખતચંદ, શા, ભેગીલાલ સાંકળચંદ,

Page #26

આ આત્માનંદ પ્રકાશ.
સૂધા. મી આત્માનંદ પ્રકાશના મેનેજર,
નીચે સુધારે આપના પ્રખ્યાત માસિકમાં મૂકશે. વ્યાખ્યાન સાહિત્ય સંગ્રહ ભાગ ૧ લા ના પૃષ્ટ ૪૯૩ ની નીચે જ પર્યુષણ પર્વ ભાદરવા સુદી પંચમી અને શ્રી કાળકાચાર્યથી શુદ ચેાથે કરવા મહાન આચાર્યોનું ફરમાન છે; જેથી ભાદરવા સુદ ૪ ઉપરત કરવું એગ્ય નથી. આટલી ફૂટનોટ લખવી જોઈતી હતી પણ લખાયેલ નથી તે મારી ભૂલ થયેલી છે તે સુધારવા જૈનાચાર્ય શ્રી વિજય. કમળસૂરિશ્વરજી મહારાજે તથા ઉપાધ્યાયજી મહારાજ શ્રી વીરવિજયજી મહારાજે અમને સુચના કરેલ છે જેથી તેઓને ઉપકાર માનું છું અને આ સંગ્રહિત ગ્રંથ હોવાથી કાઈ સ્થળે અમારા પ્રમાદ થયેલે જણાય તે બાબતમાં અને કોઈ મહાશય યોગ્ય સુચના કરશે તે હવે પછી ઉપકાર પૂર્વક સુધારવામાં આવશે.
લી. વિનયવિજયજી. સં. ૧૯૭૪ ચૈત્ર શુદિ ૫
. ઝવેરી પરમાણંદદાસ લાલચંદને સ્વર્ગવાસ.
ગેઘા નિવાસી ઉક્ત બંધુ ગયા માસના વદી ૩૦ ના રોજ માત્ર બે ત્રણ દિવસની પ્લેનની બીમારી ભેગવી માત્ર ત્રીશ વર્ષની ભરયુવાન વયે અત્રે પંચત્વ પામ્યા છે. ભાઈ પરમાણંદદાસ સ્વભાવે સરલ, શાંત, મળતાવડા અને ધર્મનિષ્ઠ બંધુ હતા. તેઓ આ સભાના સભાસદ હાઈ અને સભા ઉપર અત્યંત લાગણી ધરાવતા હતા. તેઓના આ ખેદકારક મૃત્યુથી સભાએ એક લાયક સભાસદ ગુમાવ્યો છે, જેને માટે અમો સંપૂર્ણ દિલગીર છીએ. ભવિતવ્યતા આગળ મનુષ્યમાત્રને ઈલાજ નથી. તેઓના પવિત્ર આત્માને પૂર્ણ શાંતિ પ્રાપ્ત થાઓ તેવું ઈચ્છીએ છીએ.

Page #27

છપાયેલા ગ્રંથાના નામ,
81110
૨ સામાચારી પ્રકરણ સટીક. ૪ મહાવીર ચરિત્ર પ્રાકૃત. ૬ પ્રબુદ્ધ રોહિણેય નાટક,
૧ સુકૃત સંકીર્તન મહાકાવ્ય સી. ડી. દલાલ લેખિત ઇંગ્લીશ પ્રસ્તાવના સાથે, ૦-૬-૦ 01110 ૩ કુમારપાળ ચરિત્ર, ૦-૧૩-૦ ૫ કામુદ્રીમિત્રાણુ દ નાટક. છ પ્રાચીન જૈન લેખસ ગ્રહ
-૬-૦
01710
( પ્રથમ ભાગ ) ૦૮-૦ ગ્રંથા પ્રસિદ્ધ થશે.
થાડા વખતમાં નીચેના
૧ ધર્માભ્યુદય નાટક, સુક્તમુક્તાવળી. ૦-૪-૦ ૩. રત્નશેખરી થા. (પ્રાકૃત)
૦૪-૦
૨-૦-૦
૪ દાનપ્રદીપ. ૬ શ્રાદ્ધવિધિ.
૧ સિદ્ધપ્રાભૃત સટીક. ૩ સસ્તારક પ્રકીર્ણાંક સટીક. ૫ અધહેતૂય ત્રિભંગી સટીક ૭ વિજયચંદ્ન કેવળી ચરિત્ર પ્રાકૃત. ૯ વિજયદેવસૂરિ માહાત્મ્ય. ૧૧ પ્રાચીન પાંચમા ક ગ્રંથ. ૧૩ ધાતુ પારાયણ.
१ अंतगडदशासूत्र सटीक. ३ उपासकदशांग सटीक.
છપાતા નવા ગ્રંથા.
૧૬ ૫સગ્રહ.
શેઠ રતનજીભાઇ વીરજી તરફથી.
૨ સત્તસય ઠાણ સટીક–શાહ ચુનીલાલ ખુબચંદ પાટણવાળા તરફથી.
૩ સુસુખનુપાદિમિત્ર ચતુષ્ક કથા. શા. ઉત્તમ દ હીરજી પ્રભાસપાટણવાળા તરફથી,
૪ ચત્યવંદન મહાભાગ્ય. ૬ જૈન મેઘદૂત સટીક.
૫ ધમ પરીક્ષા. જામનગરવાળી બેન મણી ત. ૮ જૈન ઐતિહાસિક ગૂજર રાસ સગ્રહ. ૯ દ્રૌપદી સ્વયંવર નાટક.
૭ પ્રાચીન જૈન લેખસ‘ગ્રહ દ્વિતીય ભાગ
છપાવવાના ગ્રંથા.
૨ પંચનિગ્રંથી પ્રજ્ઞાપના તૃતીયપાદ– સંગ્રહણી સટીક. ૫ બૃહત સ ંઘણિ મોટી ટીકા, છ પદર્શન સમુચ્ચય.
આગમા છપાવવાની થયેલ યેાજના.
આ માસમાં નવા દાખલ ૧ પંડિત હરગાવનદાસ ત્રિકમલાલ. ૨ શ્રી યશેાવિજયજી જૈન પુસ્તકાલય. ૩ શા. ખીમચંદ ફુલચ ૪. ૪ શેઠ ભગવાનલાલ માણેકચ દ ૫ શા. મેઘજી ત્રીભાવન.
૨ ષસ્થાનક સટીક,
૪ શ્રાવક ધર્મ વિધિ પ્રકરણ સટીક. હું અધાયસત્તા પ્રકરણ સટીક, ૮ વિજ્ઞપ્તિ સગ્રહ. ૧૦. જૈન ગ્રંથ પ્રશસ્તિ સગ્રહ. ૧૨ લિગાનુશાસન સ્વાપન્ન ટીકા સાથે.
01810
૧-૧૨-૦
२ अनुत्तरोवब्वाईसूत्र सटीक, ४ नंदीसूत्र. श्रीहरिभद्रसूरिकृत टीका साथे. થયેલા માનવંતા સભાસદે
રે, રાંધનપુર હાલ અનારસ. મી. વ. લા. મે.
29
૨. મુખઇ.
૩. ભાવનગર.
૨. જલાલપુર.
99
પે. વ. વાર્ષિક મેમ્બર.
27
99

Page #28
છપાઇ આહુાર પડયા છે. ( ગુર્જર ભાષાંતર) શ્રીભગતી અન્ન, ( પ્રથમગુચ્છ ) | કિંમત રૂા. 2-8-9 ટપાલખચ જીદ આ સૂત્રોના વાંચન વખતે સેનામાહાની પ્રભાવનાઓ થઇ છે, ત્યારે શુ* તમારા ઘરમાં તેના સંગ્રહ ન જોઇએ ? શ્રી જૈનધર્મનું ખરું જીવન સર્વજ્ઞ પ્રણીત સૂત્રો છે. આ ભારતવર્ષ ઉપર વિજય 'વજ ફરકાવનાર આખા જૈન ધર્મની ઈમારત સૂત્રાનો પાયા ઉપર જ રચાણી છે. ભગવાન શ્રી જિનપ્રભની નીતિમય અને પવિત્ર આજ્ઞાઓ, ઉંડા રહો અને સૂક્ષ્મ તત્ત્વજ્ઞાન જાણુવાના મુખ્ય સાધન તેમના પવિત્ર સત્રાજ છે. ભગવાન શ્રી મહાવીરમભુની વાણીની એક અક્ષર માત્રથી અનેક અમૂલ્ય શિક્ષાએાના પ્રવાહો એ સૂત્રોમાંથી છૂટે છે. તે સૂત્રોમાં ઉપદેશાના સંગ્રહરૂપ ભંડારા ભરેલાં છે, અને તેમના દરેક વાક્ય, દરેક શબ્દ અને દરેક અક્ષર જ્ઞાનામૃતથી ભરપૂર છે. ને સાંપ્રતકાલે જૈનાના પીસ્તાલીશ આગમાં કહેવાય તેની અંદર આ પાંચમાં અંગરૂપે ભગવતી સૂત્રની એક મહાન આગમ તરીકેની ગણના થાય છે. આ મહાન સત્રમાં સ્થળે સ્થળે ઉત્તમ તત્વજ્ઞાન ધર્મોપદેશ અને અધ્યાત્મ વિદાના મૂળ તત્તવાનું યથાર્થ પ્રતિપાદન કરેલું છે. મનષ્ય જન્મમાં આવશ્ય, પ્રાપ્તવ્ય અને જ્ઞાતવ્ય શી વસ્તુ છે તેના માધ કરનાર આ એક સવત્તમ ગ્રંચ ગણાય છે. પૂર્વાચાર્યોના કેટલાએક લેખમાં કહ્યું છે કે, શ્રી મહાવીરમભુ અને ગાતમસ્વામીના પ્રશ્નોત્તર૫ ગ્રથિત કરેલા ભગવતીસત્રમાથી કર્મપ્રકૃતિના સ્વરૂપ, તાવિક સિદ્ધાંતા, આચારધર્મો અને વિવિધ રહસ્યના બધા મળી શકે છે; તેથી આ મહાન ગ્રંથ સંસારસાગરથી તરવાતે ઉત્તમ નૌકારૂપ, જૈન સ વેગી મહાત્માઓને વિશ્રાંતિને માટે માનસરોવરરૂપ, અખકા આમિક અને દવા અનુભવ કરવાને ક૯૫વૃક્ષરૂપ અને અનાદિકાળના અજ્ઞાનરૂપ ગજે-દ્રને રા કરવામાં કેસરીસિંહરૂપ કહેવાય છે. તેમજ તે સાધુ-સાધ્વી, શ્રાવક અને શ્રાવિકાએ ચતુર્વિધ સંધના સર્વસ્વ ધનને માટે ખજાનો છે. આ પંચમાંગરૂપ ભગવતીસૂત્રમાં એકસાથી અધિકા શતક છે. તેની અંદર દશહ૦જાર ઉદ્દેશ છે. જે ઉદ્દે શાની અંદર એકંદર છત્રીશહુજાર પ્રશ્નો આવે છે. પ્રત્યેક શતકની અંદર દશ દશ ઉદ્દેશા આવે છે, આ પ્રથમ શતકના પહેલા ઉદેશમાં કર્મ ના ચલનના વિષય આવે છે તેની અંદર તે વિષે નવ પ્રશ્નો કરવામાં આવ્યા છે. બીજો ઉદ્દેશ દુઃખ વિષયના છે, જેનાં જીવ પોતે કરેલા દુઃખને વેદના સંબંધી પ્રશ્નના નિર્ણય કરવામાં આવ્યો છે. ત્રીજો ઉદ્દેશ કાંક્ષા પ્રદેશના છે; જેમાં જીવે કરેલાં કાંસામેાહનીય કર્મના પ્રશ્નના નિર્ણય કરવામાં આવ્યા છે. ચાચા પ્રકૃતિના ઉદેશ છે; જેમ કમ"ની પ્રકૃતિ-ભેદના પ્રશ્નના નિર્ણય કરવામાં આવ્યા છે. પંચમા ઉદેશ. પૃથ {ii સધી | છે. જેમાં 1 પુત્રીએ કેટલી છે ? " એ પ્રશ્નના નિણું ય કરવામાં આવ્યા છે. છઠ્ઠો યાવત ઉદેશ છે, તેની અંદર કેટલા અવકાશને અંતરે સૂર્ય રહેલા છે, તે સંબંધી નિર્ણય કરવામાં આવ્યે છે. સાતમા નૈરયિક ઉદેશમાં નરકને વિષે ઉત્પન્ન થતાં નારકી સંબંધી નિર્ણય કરવામાં આવ્યા છે. આઠમા બાલ નામના ઉદેશમાં " મનુષ્ય એકત બાલક છે કે કેમ ? " એ પ્રશ્નનું નિરાકરણું કરવામાં આવ્યું છે. નવમા ગુરૂત્વના ઉદ્દેશમાં " જીવા કેવી રીતે ગુરૂત્વ-ભારેપણાને પામે છે ? '' ઇત્યાદિ પ્રશ્નના નિર્ણય કરવામાં આવ્યા છે અને દશમા ચલનાદિ ઉદેશોમાં ચાલતું છે, તે અચલિત છે. ચાલતું નથી. ઈત્યાદિ પ્રશ્નના નિર્ણય કરવામાં આવ્યા છે, પકાત્તમ ગીગાભાઈ શાહ, ભાવનગર For Private And Personal Use Only