________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
મનનું રહસ્ય અને તેનું નિયંત્રણ
૭૧ મનને કઈ બાહ્ય વિષય, આંતરિક ચક્ર અથવા અમત ભાવના ઉપર લગાડવાનેજ ધારણ કહે છે.
વૈશવન્યશ્ચિત્તસ્ય ધારW' મન તથા પાંચ તત્ત્વોની વચ્ચે એક આંતરિક સંબંધ છે. જયારે અગ્નિ તત્વ નાકમાં છિદ્રમાંથી પ્રવાહિત થાય છે ત્યારે મન ક્ષુબ્ધ થઈ જાય છે અને ધ્યાનમાં અડચણ આવે છે. આકાશ-તત્ત્વના પ્રવાહમાં ધ્યાન ઘણું જ અનું ફળ થાય છે. નાસિકા–છિદ્રામાં પાંચે તના પ્રવાહનું જેને જ્ઞાન હોય છે તેઓ ધ્યાનમાં ઘણી જ ત્વરાથી આગળ વધી શકે છે. ધ્યાન કરનાર માટે સ્વરસાધન અથવા તે સ્વદયનું જ્ઞાન જરૂરનું છે.
- જ્યારે સુષુમ્ના નાદ્ધ કામ કરતી હોય છે અર્થાત્ જ્યારે બન્ને નાસિકાછિદ્રોમાંથી શ્વાસપ્રશ્વાસ ચાલતું હોય છે ત્યારે ધ્યાન સહેલાઈથી સુખપૂર્વક થઈ શકે છે, મન પ્રશાંતદશામાં રહે છે. સુષુમ્નાની ક્રિયાશીલદશામાં સત્ત્વગુણની અભિવૃદ્ધિ થાય છે. ધ્યાન માટે માણસ બેસે છે કે સુષુમ્ના વહેવા લાગે છે.
ધ્યાનના અભ્યાસથી ના યુજાળ, મસ્તિષ્ક અને મનમાં પુરેપુરું પરિવર્તન થાય છે. તેનાથી સ્નાયુપ્રવાહ, કંપન, સ્નાયુપંથ, કેણ, સ્નાયુ-પ્રણાલી નવીન થઈ જાય છે. આખુંચે મન બધા સ્નાયુજાળનું પુનનિર્માણ થઈ જાય છે. તેનાથી તમે નવનિર્મિત હૃદય, નવીન મન, નવીન સંવેદના અને નવીન અનુભવે, નવીન ચિંતન અને ક્રિયા, તથા નવીન વિશ્વષ્ટિ (પ્રભુમય જગત) ને ઉન્નત કરો છો.
પ્રાણાયામ અર્થાત્ શ્વાસકિયાને વશ કરવાથી રજોગુણ અને તમોગુણના પડદા જે સત્વગુણને છુપાવી રાખે છે તે ખસી જાય છે. તેમાંથી નાડીઓ શુદ્ધ થઈ જાય છે. તેનાથી મન દ્રઢ અને સ્થિર થઈ જાય છે અને એકાગ્રતા ને યેગ્ય બનતું જાય છે.
મન પિતે જ બાહ્ય જગતના આકારમાં પ્રકટ થાય છે. વિષયના વિચારથી મન ચેતન સ્વરૂપ છે અને વિષયના વિચારથી વિશ્વરૂપ છે.
મન પિતાનાં બધાં કામે ઘણી જ શીવ્રતાથી લિંગશરીરમાં પુરા કરે છે, પરંતુ સ્થૂળ શરીર એ નથી જાણતું અને કર્મહીન જ પડયું રહે છે.
અનાદિ પુરૂષ સંકલ્પદ્વારા જેટલા રૂપ ધારણ કરે છે તે સઘળું મન જ છે.
મનને અધુરા જ્ઞાનથી ઘણું જ કષ્ટ થાય છે. એ મહાન આત્માઓ પાસેથી પ્રાર્થના દ્વારા સહાયતા ઈચ્છે છે.
For Private And Personal Use Only
