Prabuddha Jivan 2011 Year 58 Ank 01 to 12

SR No.: 525996
Original Sutra Author: N/A
Author: Dhanvant Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 2011
Total Pages: 402
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 31 MB

Page 31

જાન્યુઆરી, ૨૦૧૧
પ્રબુદ્ધ જીવન
|
૩ ૧.
શિક્ષણ અને સંશોધનક્ષેત્રે સામયિકનું મહત્ત્વ
ના
ડૉ. મિલનબેન એમ. લંગાળિયા પ્રસ્તાવના:
એનસાઈક્લોપીડીયા ઓફ લાયબ્રેરિયનશીપ (૧૯૬૬) મુજબ : આઝાદી પહેલાનાં સમયગાળા દરમિયાન વિવિધ મહાપુરુષો “સામયિક એટલે એવું પ્રકાશન કે જે એક વિશિષ્ટ નામની દ્વારા પ્રકાશિત સામયિકો લોકોમાં ક્રાંતિની જ્યોતને પ્રજ્જવલિત અંતર્ગત અનિશ્ચિત અથવા નિયમિત સમયાંતરે અનુક્રમિત સંખ્યામાં કરતાં, પરંતુ આઝાદી બાદ આ પ્રમાણ ખૂબ જ ઘટવા પામ્યું હતું. પ્રકાશિત થાય છે. અન્ય ક્રમિક પ્રકાશનો કે જે આ જ પ્રક્રિયામાં છેલ્લા દસ વર્ષથી ફરી સામયિકોએ પોતાનું સ્થાન શિક્ષણ અને પ્રકાશિત થતાં હોય છે, તે અલગ છે, તેનું પ્રકાશન કાલાન્તરે સંશોધનના ક્ષેત્રોમાં મજબૂત કર્યું છે. આમ તો બધાં જ ક્ષેત્રોમાં નહીં પણ ક્રમિક હોય છે.” સામયિકોની શ્રેષ્ઠતા બરકરાર છે.
શિક્ષણ અને સંશોધનમાં સામયિકોઃ પહેલાના જમાનામાં શિક્ષણ અને સંશોધન ખૂબ જ મુશ્કેલ લગભગ ૧૭મી સદીના અંત સુધી ગ્રંથો વિચારોના પ્રત્યાયનના મુખ્ય બાબત હતી પરંતુ હવે તો તમે એક સામયિક ખોલો તો તમને સાધન હતા. જેમ જેમ સંશોધન વધતું ગયું તેમ તેમ ગ્રંથો માહિતીમાં બધી જાતની માહિતી મળી રહે છે. આજે સામયિકમાં ઝીણામાં પ્રત્યાયન માટે અપૂર્ણ જણાવા લાગ્યા. વિજ્ઞાનક્ષેત્રે ૧૬૬૫માં ઝીણી વિગતોનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવે છે કે જેથી કરીને અંગ્રેજી સામયિક ફિલોસોફીકલ ટ્રાન્ઝક્શનનો જન્મ થયો ત્યારથી માનવી પોતાની જ્ઞાનપિપાસા સંતોષી શકે. આજે સામયિકનું બજાર લઈને આજ સુધી સામયિકો, માહિતી પ્રત્યાયનના મહત્ત્વના સ્ત્રોત વિસ્તરતું જાય છે. આજે એવું એક પણ ક્ષેત્ર નથી જ્યાં આ સામયિક તરીકે વિકાસ પામતા રહ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો પહોંચ્યું ન હોય, તેથી જ તો કહેવાય છે કે..
સંશોધન, આર્થિક વિકાસ, કેમિકલ એબસ્ટ્રેક્ટ, વિવિધ ડાયજેસ્ટ, Magazines are super power in this age of Informa- પુસ્તકાલય, ઉપરાંત વિવિધ વિષયો ઉપર પ્રકાશિત થતા સામયિકો tion.'
વિવિધ સંશોધનમાં મદદરૂપ થતા હોય છે. આદિમાનવી આધુનિક માનવ સુધીની અવસ્થામાં પહોંચતા કોઈપણ વિદ્યાશાખામાં સામયિકો હવે એક સર્વવ્યાપી અગત્યના સુધીમાં મનુષ્ય જીવનમાં અને વાતાવરણમાં અનેક ફેરફારો કર્યા માહિતીસ્ત્રોત તરીકે સ્વીકારાઈ ગયા છે. અવિરત ચાલુ રહેતી છે. અવનવી શોધોથી સદાય તેણે જીવનને વધુ ને વધુ સગવડભર્યું સંશોધન પ્રવૃત્તિના પરિણામોના પ્રત્યાયન માટે સામયિક અજોડ બનાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે અને ફળસ્વરૂપે સતત નવી સાધન છે. સામાજિક અને માનવીય વિદ્યાશાખાઓમાં પણ ટેકનોલોજીનો પણ વિકાસ થતો ગયો છે. સંશોધન એ અધૂરા સામયિકો એ તેમનું આગવું સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું છે. જેમ જેમ જ્ઞાનને પૂર્ણ કરવાનો એક પ્રયત્ન છે અને સદીઓથી મનુષ્ય આ સંશોધનોનો વ્યાપ વધતો ગયો છે તેમ તેમ સામયિકોની સંખ્યા પ્રયત્નોમાં જોડાયેલો છે.
પણ વધતી ગઈ છે. સંશોધન પ્રવૃત્તિના પાયામાં રહેતું હોઈ, સતત સંશોધનમાં રત રહેલા મનુષ્ય માટે એ પણ જરૂરી છે કે અદ્યતન માહિતી પ્રત્યાયનના માળખામાં અન્ય માધ્યમોની તે પોતાના સંશોધનના ક્ષેત્રમાં થઈ રહેલ પરિવર્તનો અને પ્રગતિથી સરખામણીમાં સામયિકોનું સ્થાન નોંધપાત્ર રહે છે. ઉદાહરણ તરીકે વાકેફ રહે અને આ કાર્ય સામયિકો વિના શક્ય નથી. બદલાતી જોઈએ તો સંશોધન, આર્થિક વિકાસ, પુસ્તકાલય, કેમિકલ ટેકનોલોજીએ સામયિકોની વ્યાખ્યા પણ બદલી નાંખી છે. માહિતી એબસ્ટ્રેક્ટ જેવા અનેકવિધ વિષયના સામયિકોનો ઉપયોગ સંશોધન વિસ્ફોટનો આજનો ઈલેકટ્રોનિક યુગમાં પરિવર્તિત થઈ ચૂક્યો છે, ત્યારે ક્ષેત્રે થતો જોવા મળે છે. ઈ-જર્નલો (વિજાણુકીય સામયિકો) એ સંશોધનની એક અગત્યની માહિતી વિસ્ફોટ અને ટેકનોલોજીના પરિણામે આજે ઈ-જર્નલનો નિપજ બની ગઈ છે.
ખ્યાલ પણ અસ્તિત્વમાં આવ્યો છે. ઈ- જર્નલની વ્યાખ્યા નીલોફરના સામયિક એટલે શું?:
શબ્દોમાં જોઈએ તો.. સામયિકો એ માહિતી પ્રાપ્તિ માટેનો પ્રાથમિક સ્રોત છે. તે ‘પ્રિન્ટ સામયિક જે સીડી-રોમમાં પ્રાપ્ત થાય છે જેમકે એડોનીસ, પુસ્તક કરતાં પણ વધુ ચોક્કસ અને ઝડપી માહિતી પૂરી પાડે છે. ઓનલાઈન રૂપમાં ડાયલોગ અથવા ઈન્ટરનેટ કેબીનેટથી ઉપયોગમાં સામયિકોમાં આવતી માહિતી એ પુસ્તકમાં આવતી માહિતી કરતાં લેવાય છે.” વધુ ઝડપી અને અદ્યતન હોય છે. જે માહિતી સામયિકોમાં પ્રકાશિત ઈ-જર્નલ લવાજમ ભરીને અથવા લવાજમ વગર લાયસન્સ કરાર થાય છે તે ક્યારેક પુસ્તકમાં આવતા એકાદ વર્ષ પણ નીકળી જાય દ્વારા મેળવી શકાય છે. છે. આ જ કારણે સામયિકોના અંકોને બંધાવવામાં આવે છે.