Page Text
________________
નવેમ્બર, ૨૦૦૯
પ્રબુદ્ધ જીવન રામચંદ્ર એવું વિધાન કરે છે કે અભિનેતા જો એ પાત્રના ભાવનો સંપ્રદાયને માન્ય નથી. ઉપર જણાવ્યું તેમ જૈન નાટ્યકાર મુનિ પોતે અનુભવ ન કરે તો પોતાના પાત્રનો ભાવ પ્રેક્ષક સમક્ષ રામચંદ્ર પણ પોતાના નાટકોમાં જૈન સાધુ કે તીર્થકર વેશની અભિવ્યક્ત ન કરી શકે. એટલે પાત્રના અનુભવના ભાવને સ્વ પ્રસ્તુતિ કરી ન હતી. અનુભૂતિની કક્ષાએ અભિનેતાએ આત્મસાત કરવો જોઈએ તો વર્તમાનમાં લગભગ પાંચેક વર્ષના સમય દરમિયાન મુંબઈની જીવંત ભાવ રસની નિષ્પત્તિ શક્ય બને. એટલે પાત્રનો અનુભવ ગુજરાતી રંગભૂમિ ઉપર જૈન કથાનક ઉપર આધારિત નાટકો પ્રસ્તુત અને અભિનેતાની અનુભૂતિનો સમન્વય એ જ અભિનય, સૂત્ર થયા. ભાષામાં તીવ.
શીવમ્ નાટ્ય સંસ્થા દ્વારા ચરિત્રાત્મક નાટક “મૃત્યુંજય’ ભવ્ય નાટ્યદર્પણમાં મુનિ રામચન્દ્ર ચુંમાલીસ સંસ્કૃત નાટકોના રીતે ભજવાયું. ત્યારપછી હમણાં જ જૈન ધર્મના આચાર વિચાર ઉદાહરણો આપ્યા છે, એ ઉપરથી એઓશ્રીનું પોતાના વિષય પર આધારિત કાલ્પનિક કથા વસ્તુવાળું “મારે જાવું પેલે પાર' પરત્વેના વિશાળ વાંચનનું આપણને પ્રમાણ મળે છે.
ભજવાયું. આ બીજા નાટકમાં જૈન સાધુની વાણીને પ્રતિકાત્મક પ્રણાલિકાભંજક એવા આ મુનિ રામચંદ્ર લગભગ અગિયાર રીતે પ્રસ્તુત કરાઈ. બન્ને નાટકોને ખૂબ સારો પ્રતિસાદ મળ્યો. બન્ને સંસ્કૃત નાટકો લખેલા અને એ સમયે એ ભજવાયા પણ હતા. એ નાટકોમાં કથાતત્ત્વ પ્રબળ હતું અને કલાતત્ત્વ પણ પ્રસંશનીય હતું. નાટકોમાં કથા વસ્તુ જેન ધર્મની કથા જ માત્ર નહિ, પણ એ સમયની હમણાં એવું જ ભવ્ય નાટ્ય “વસ્તુપાળ તેજપાળ' ભજવાયું, લોકકથાઓને પણ એમણે પોતાના નાટકમાં સ્થાન આપ્યું હતું. ઉપરાંત “જૈન જયતિ શાસનમ્” પણ ભજવાઈ રહ્યું છે. આ ઉપરાંત નાટકના પાત્રોમાં લોકમાનસને પ્રસ્તુત કરવાનો એમને અભિગમ પણ જૈન કથાને કેન્દ્રમાં રાખી કોઈક જગ્યાએ નાટકો ભજવાયા હતો. વિશેષ આશ્ચર્યની હકીકત તો એ છે કે એ સમયે ગુજરાતમાં હશે, પરંતુ આ લખનાર એનાથી અજાણ છે. લગભગ બાવીસ સંસ્કૃત નાટકો લખાયા હતા તેમાં અડધા એટલે પરંતુ ખાસ તો બે નાટકોનો ઉલ્લેખ કરવો છે. એ મનોજ શાહ અગિયાર તો આ મુનિ રામચંદ્રના લખેલા હતા અને હજુ વધુ એક દિગ્દર્શિત બે નાટકો ‘અપૂર્વ અવસર' અને “સિદ્ધહેમ'. નાટ્યકર્મી મહા આશ્ચર્ય તો એ છે કે આ મુનિ રામચંદ્રના એક નાટક “સત્ય મનોજ શાહ રંગમંચને પૂરા સમર્પિત છે. મુંબઈની ગુજરાતી હરિશ્ચંદ્ર'નું ૧૯૧૩ની સાલમાં ઈટાલિયન ભાષામાં ભાષાંતર પણ રંગભૂમિમાં મનોરંજક નાટકોની સમાંતરે આ નાટ્યકર્મીએ પોતાનો થયું હતું.
એક પ્રેક્ષક વર્ગ નિર્મી દીધો છે, એ સિદ્ધિ નાની નથી. “અપૂર્વ મધ્યકાલિન ઈતિહાસના સમયમાં જૈન વિદ્વાનો દ્વારા સર્જાયેલા અવસર'માં શ્રીમદ્ રાજચંદ્રના જીવનને ખૂબ જ ચિંતનાત્મક અને નાટ્ય સાહિત્યની આ તો માત્ર ઝલક છે. આ વિષય ઉપર વિશદ્ કલાત્મક રીતે પ્રસ્તુત કર્યું છે. શોધનિબંધ લખાય એટલું વિપૂલ ના સાહિત્ય જેન જ્ઞાન નાટક થોડું દીર્ઘ છે, પણ આકર્ષક અને પરિચિત કથાનક તેમજ ભંડારોમાં ઉપલબ્ધ છે.
એમાંથી પ્રગટતા ગોપિત ધ્વનિ, ચિંતન અને ઘટના ગતિને કારણે વર્તમાન સમયમાં પણ જૈન સાહિત્યકારો દ્વારા નાટ્ય સાહિત્ય એ અસ્વાદ્ય બનતું નથી, એમાંય શ્રીમદ્ રાજચંદ્રનું પાત્ર ભજવતા ક્ષેત્રે પ્રદાન છે. પણ એ વિષયની વિગતે ચર્ચા કરવાનો અહીં કલાકાર ધર્મેન્દ્ર ગોહિલનો અભિનય તો મૂળ પાત્રને સમાધિ સ્વરૂપે અવકાશ નથી.
આત્મસાત કરે છે. આ કલાકારને શ્રીમદ્ રાજચંદ્રના સાત્ત્વિક પાત્રમાં પરંતુ છેલ્લા પચાસેક વર્ષ તરફ દૃષ્ટિ કરીએ તો જૈન કથાનકને જૂઓ અને થોડા જ સમય પછી “મરિઝ’ના તામસી પાત્રમાં જૂઓ, કેન્દ્રમાં રાખીને નાટકો ભજવાયા છે જ. એ વિષયમાં પણ તો આ કલાકારમાં પ્રવેશેલો સાચો તદ્ભવી કલાકાર દેખાય. સંશોધનાત્મક લઘુ નિબંધ તૈયાર થઈ શકે.
“સિદ્ધહેમ' એ કલિકાલ સર્વજ્ઞ આચાર્ય હેમચંદ્રાચાર્યના જીવન આ લખનારની સ્મૃતિ પ્રમાણે લગભગ ચાલીશેક વર્ષ પહેલાં ઉપર આધારિત નાટક છે. નાટકના પ્રસંગો અને સંવાદોમાં એના સ્થૂલિભદ્ર અને રૂપકોશાની કથાને કેન્દ્રમાં રાખીને “રૂપકોશા' નૃત્ય નાટ્યાંતર લેખક હોની શાહ અને મનોજ શાહની સંશોધક દૃષ્ટિના નાટિકાનું મંચન થયું હતું. ‘જીગર અને અમી' એ નવલકથાનું ના દર્શન થાય છે. નાટ્યનાયકના જીવન અને કવન પ્રત્યે આ લેખકોએ રૂપાંતર ભજવાયું ત્યારે પણ કદાચ જૈન સાધુના પ્રતીક પાત્રની પૂરી વફાદારી દાખવી છે. પરંતુ નાટ્ય કલાની દૃષ્ટિએ એ સંપૂર્ણ પ્રસ્તુતી થઈ હશે. ઉપરાંત “શ્રીપાળ-મયણા' અને “ચંદનબાળા'ના નાટક બનતું નથી. એમાં લેખકની મર્યાદા નથી, પરંતુ “નાટક', કથાનકો પણ નાટ્ય સ્વરૂપે રંગભૂમિ ઉપર અવતર્યા હતા. આ નાટક માટે જોઈતી અનેક ઘટનાઓ ચરિત્ર નાયકના જીવનમાં નથી એટલે રજૂ થતાં જૈન સાધુ કે તીર્થકરનું પાત્ર રંગમંચ ઉપર પ્રવેશતા ખૂબ નાટ્યકાર પાસે પણ એ નથી, અને કાલ્પનિક વાતો લખી સત્ય જ મોટો વિરોધ થયો હતો અને નાટકને સંકેલી લેવું પડ્યું હતું. અને ચિંતન ખરડાય એવું લેખક દિગ્દર્શક ઈચ્છતા નથી. આ વધુ જૈન તીર્થંકર અને જૈન સાધુવેશ રંગમંચ ઉપર પ્રવેશે એ જૈન સારું છે. કલાને વફાદાર રહેવા કરતા કથાના સત્ય જીવનને વફાદાર
| SR No. | 525994 |
| Book Title | Prabuddha Jivan 2009 Year 19 Ank 01 to 12 - Ank 03 is not available |
| Original Sutra Author | N/A |
| Author | Dhanvant Shah |
| Publisher | Mumbai Jain Yuvak Sangh |
| Publication Year | 2009 |
| Total Pages | 320 |
| Language | Gujarati |
| Classification | Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India |
| File Size | 5 MB |