Prabuddha Jivan 2002 Year 13 Ank 01 to 12

SR No.: 525987
Original Sutra Author: N/A
Author: Ramanlal C Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 2002
Total Pages: 142
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 10 MB

Page 140

પ્રબુદ્ધ જીવન .
ડિસેમ્બર, ૨૦૦૨
અને કારણ પણ આનાક એ આ
તો એ જ ભાવ પંજાબી લોકગીતમાં નિરૂપાયો છે:
કોટિમાં મૂકવા ઉઘુક્ત થયેલા..તત્સંબંધે ઠીક ઠીક ઊહાપોહ પણ થયેલો. “ઈક વેરી તોર બોબલા,
પ્રો. રામનારાયણ પાઠકે તેમના એક વિવેચનસંગ્રહ ઉપર બે હંસનાં ચિત્ર દોહતા લિઆઉગી દહી દે હદ બરગા!'
મૂકેલાં...જેમાંના એક હંસની ડોક બીજા કરતાં સહેજ ઊંચી રાખેલી. એકવાર અર્થ :- હે પિતાજી ! આપ મને એકવાર (સાસરિયે) મોકલો, જો મેં એમને આનું રહસ્ય પૂછયું તો કહે: “આ સહેજ ઊંચી ડોકવાળો હંસતે એકવાર સાસરિયે મોકલશો તો હું આપને માટે “દહીના ફોદા જેવો દોહિત્ર સર્જક ને બીજો વિવેચક.” સર્જકની સર્જનકૃતિ પર વિવેચક વિવેચન કરે છે, લાવીશ.”
તત્પરતો તે સર્જક કરતાં સહેજ નીચે છે. અલબત્ત વિવેચનને સર્જનની સરહદે દેશકાળ ભિન્ન હોવા છતાં પણ સાહિત્ય કૃતિઓમાં આવા સંવાદના પડઘા પહોંચવાની કે અતિક્રમવાની કોઈ મર્યાદા નથી.” મધુદર્શી-મૂર્ધન્ય વિવેચક' , સંભળાતા હોય છે. તેનું એક કારણ માનવહૃદયની મઝિયારી ભૂમિ છે. પ્રો. વિ. ૨. ત્રિવેદી સાહેબના ઘણા બધા વિવેચન-લેખોમાં આનાં અનેક , અમુક ઊંડાણ પછી જેમ પાણીના પ્રવાહો એક સપાટી પર વહે છે, તેમ જ દૃષ્ટાંત ઉપલબ્ધ છે. વિવેચનમાં સર્જનાત્મક આનંદની ઉપલબ્ધિ સંબંધે તેઓ ચિંતન પ્રવાહોને પણ સમજવું રહ્યું. એકવાર હું શેક્સપિયરનાં સાનેટો વાંચતો લખે છે: હતો તેમાં મને આ પંક્તિઓ વાંચવા મળી:
. “સાહિત્ય વિવેચનમાં આનંદ પ્રભાવમાં હોય, આનંદલક્ષણ તેના આવિર્ભાવમાં "My eye and heart are at mortal war,
હોય, વિવેચનવાચક એ આનંદની સાક્ષી પૂરતો હોય, અર્થાત્ વિવેચકૃતિ How to divide the conquest of thy sight.'
પણ આનંદ નિમન કરતી હોય તો એ વિવેચનને સર્જનાત્મક સાહિત્યની અને સવારે વિચાર સાહચર્યને કારણો અરે ! વિચાર સામ્યને કારણો
પ્રતિષ્ઠા આપવામાં દોષ જણાતો નથી. હા, સર્જન તરીકે તેની મર્યાદા છે. ભક્ત કવિ દયારામની લોચન મનનો ઝગડો' કૃતિ યાદ આવી:
સર્જનાત્મક નિબંધની મર્યાદા તે બધી સર્જનાત્મક વિવેચનની પણ ખરી.’ લોચન મનનો રે કે ઝધડો લોચન મનનો,
એમના આ વિધાનમાં એક સ્વ-સ્થ ને તટસ્થ વિવેચકની અચ્છી પ્રતીતિ થાય રસિયા તે જનનો રેકે ઝઘડો લોચન મનનો, પ્રીત પ્રથમ કોણે કરી ? નંદકુંવરની સાથે
વીનાન વિષમ વત્તા અહીં “કવીનામુ’ એટલે મનીષી લોકોમાં મને કહે લોચન તેં કરી, લોચન કહેતા રે હાથ.
બંનેય અર્થમાં આ પ્રાચીન કસોટીમાં ત્રિવેદી સાહેબ પૂરા ઉત્તીર્ણ થાય છે. શેક્સપિયરમાં Hear છે, દયારામમાં મન. બંનેયમાં Eye અને લોચન સંસ્કારી ગઘની બધી જ છટાઓ ત્રિવેદી સાહેબના વિવેચનાત્મક લખાણોમાં સરખાં છે.
જોવા મળે છે. એમના રોચક, રમણીય અને સૌષ્ઠવયુક્ત ગઘના ત્રણેક ક્યાંના પડઘા ક્યાંના ક્યાં પડે છે. સાહિત્યની એ તો મઝિયારી બલિહારી
નમૂના હું આપવા માગું છું. “ભાવનાલોક'ના સર્જક પ્રો. ત્રિવેદી સાહેબમાં
કવિનો આત્મા ધબકે છે. એમના “આયર્યવત્' ગ્રંથમાં, “શીદ સોની ઘેર xxx
જઇએ રે’-એ નાનકડા લેખમાં આપણને સૌંદર્યદર્શી, પ્રકૃતિ-પ્રેમી કવિની (૨) મધુદશા વિવેચકની ગદ્યકવિતા ઝાંખી થાય છે. માણો આ ગદ્ય-કવિતા: “આ નિસર્ગમાં આભરણ અને સને ૧૯૮૩માં મેં જ્યારે મારો સાતમો કાવ્યસંગ્રહ નામે ‘ટ’, આપણા અલંકારની ક્યાં ખોટ છે ? આ વિસ્મૃતિ-કપમાં પ્રવેd સનિજો માં અનિલ મૂર્ધન્ય-મધુદર્શી વિવેચક પ્રો. વિષ્ણુપ્રસાદ ૨. ત્રિવેદીને ‘અર્પણ કરેલો ત્યારે જેવો હું-અર્થાત્ લિંગરૂપ સત્ત્વ, આત્મા-તમે સાંભળો છો તે બુલબુલ સાંભળે આ બે પંક્તિઓ લખી હતી:
છુંઃ કહે છે-“ક્વાઈટ ટરુ' “ક્વાઈટ ટુરુ.” “સોની ઘેર શીદ જવાનું ? ઘર નીરક્ષીર વિવેકે જે હંસના મુગ્ધ છું હું તે
સામે બોરસલ્લી છે. એના ફુલની સુગંધમાં હું છું. એની રૂપરચનામાં હું છું; બુદ્ધિ-ઊંડા, સદા શાન્ત-સ્વસ્થ વિષ્ણુ પ્રસાદને.'
એ તમારે હૈયે જ છે. સમજો એટલી વાર. સક્કરખોરો નીચો વળી ફૂલનું મધુ આજથી સાડા છ દાયકા પૂર્વે જ્યારે હું અમદાવાદની ગુજરાત કૉલેજમાં ચૂસે છે. આ ઉત્પલ અરયાનીને અંબોડે છે. અરયાનીને જુઓ એટલે તમે ભરાતો હતો ત્યારે અમારી એ જ વિદ્યા સંસ્થામાં ત્રિવેદી સાહેબ મારાથી જ અરણ્યાની; અને તમારે જ અંબોડે અનવદ્ય સરસિજ, મોગરાના કંદોરા બાવીસ સાલ સીનિયર હતા ને તે કાળના બંનેય ત્રિવેદીઓ-શ્રી વિ. ૨. અને જપાકુસુમનાં ઝૂમખાં; વેલની વેણી ને ચંપાનાં કુંડળ, સૂર્યમુખી સાંકળો ત્રિવેદી અને શ્રી રતિલાલ મો. ત્રિવેદી-આચાર્યશ્રી આનંદશંકર ધ્રુવના પટ્ટશિષ્યો ને પારિજાતની અંગૂઠીઓ; અહો દૂરદૂરથી સંસારનો દોર સંભળાય છે. દૂર * સમા હતા. શ્રી રતિલાલ ત્રિવેદીએ અમદાવાદમાં ન્યૂ એજ્યુકેશન હાઈસ્કુલ દૂર તેજના અરૂાપટમાં ગિરિશિખરો ડોકાય છે. આ અહીં જ કોકિલા : શરૂ કરી અને શ્રી વિ. ૨. ત્રિવેદી સાહેબે, સુરતની એમ.ટી.બી. કૉલેજમાં હૃદયને પલાણો છે. આ હાલતી ચાલતી નાચતી ગાતી અરયાની, આભરણવંત ? સેવાઓ આપી-જીવનભર.
અરયાની પ્રત્યક્ષ છે ! એક સમયે દાદો બા, દુર્ગારામ અને દલપતરામની સમાજ-સુધાકો “તો, શીદ સોની ઘેર જઈએ રે ?' તરીકે ગણના થતી હતી ત્યારે એ ત્રણ દાદાની જેમ ત્રણ નનાઓની સાહિત્ય સર્જક-કવિ પણ આથી શું વિશેષ સિદ્ધ કરવાનો હતો ? મીરાંબાઇએ ક્ષેત્રે નામના હતી. એ ત્રણ નન્ના તે નવલરામ, નર્મદ ને નંદશંકર. આ ત્રણ આભૂષણોની બાબતમાં આવું રૂપકાત્મક કવિતાઈ-કોશલ દાખવ્યું છે. ત્રિવેદી દાદા ને ત્રણ નન્નાની જેમ, એક સમયે પ્રો. રામનારાયણ પાઠક-સમેત- સાહેબની પ્રેરણાનો સ્ત્રોત મીરાંની એ પંક્તિમાં રહેલો છે. વિવેચન-ક્ષેત્રે પણ ‘વિ'ની બોલબાલા હતી. એ ત્રણ વિ’-એટલે પ્રો. વિષ્ણુપ્રસાદ મારી સ્મૃતિ સાચી હોય તો, સને ૧૯૪૯ના જૂનાગઢ ખાતેના, ગુજરાતી ત્રિવેદી, પ્રો. વિજયરાય વૈદ્ય ને પ્રો. વિશ્વનાથ ભટ્ટ, આ બધા જ બ્રાહ્મણો. આ સાહિત્ય પરિષદ અધિવેશનમાં સાહિત્ય વિભાગના પ્રમુખ તરીકે ‘અનુભાવના વિવેચક-ત્રિપુટીના વિવેચન-ગઘમાં, વધુમાં વધુ ગદ્ય-કવિતાનો અનુભવ થતો વિષય ઉપર એમણે જે ભાષણ આપેલું તે વિદ્વત્તાપૂર્ણા તો હતું જ પણ એમાં હોય તો તે પ્રો. વિ. ૨. ત્રિવેદીમાં. એક સમય એવો પણ હતો જ્યારે ત્રિવેદી જે શૈલીની શિષ્ટતા-ચારુતા ને કવિત્વ હતાં તે મને ખૂબ જ સ્પર્શી ગયાં હતાં. સાહેબ વાર્તાઓ, નિબંધો અને ગુજરાતી તેમજ અંગ્રેજી ભાષામાં કાવ્યો પણ એમાંય એ ભાષાના સમાપનમાં, જે આદ્રતા ને ઉબોધકતા હતાં તે તો કોઈ લખતા, પણ એમણે કરેલા એકરાર પ્રમાણે તેઓ નિષ્ફળ નીવડેલા કવિ પ્રથમ કક્ષાના કવિને જશ આપે તેવાં હતાં. આપણે ત્યાં મહાકાવ્યનો અભાવ છે...સફળ વિવેચક, કવિ તરીકે નિષ્ફળ જ નીવડે એવો તર્ક ટકી શકે તેમ છે એના અનુલક્ષમાં એમણે કહેલું:-“હું કવિને સ્મરણ કરાવું છું કે આ સો નથી પણ આત્મનિરીક્ષણ કરતાં એમને લાગ્યું હશે કે કાવ્યસર્જન કરતાં વરસનો ભારતનો ઇતિહાસ તો દશ મહાભારત લખાવે એવડો છે. આ વિવેચન-ક્ષેત્રે એમની વ્યુત્પત્તિ ને પ્રતિભા વિશેષ સફળ થઈ શકે તેમ છે. એક ગાંધીજીનું ભવ્ય મૃત્યુ નગાધિરાજ ડોલે ને સાત સમુદ્ર ગાય એવું કવિતાભર્યું સમય એવો પણ હતો કે કેટલાક વિવેચકો વિવેચનને સર્જનાત્મક સાહિત્યની છે. બીભત્સતા, ભીષણતા, ભયાનકતા, ક્રુરતા, નીચતા, સ્વાર્થ અને વિલાસ