Prabuddha Jivan 1999 Year 10 Ank 01 to 12 - Ank 07 is not available

SR No.: 525984
Original Sutra Author: N/A
Author: Ramanlal C Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 1999
Total Pages: 116
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 10 MB

Page 87

૦ વર્ષ : (૫૦) + ૧૦ ૭ અંક : ૧૨ ૦
૭ તા. ૧૬-૧૨-૯૯૦
શ્રી મુંબઇ જૈન યુવક સંઘનું માસિક મુખપત્ર
પ્રબઢ઼ જીવા
પ્રબુદ્ધ જીવન પાક્ષિક ૧૯૩૯થી ૧૯૮૯ : ૫૦ વર્ષ
વાર્ષિક લવાજમ રૂા. ૮૦૦
Ye
તંત્રી : રમણલાલ ચી. શાહ
‘પ્રબુદ્ધ જીવન'ની છ દાયકાની યાત્રા
શ્રી મંબઇ જૈન યુવક સંઘના મુખપત્ર ‘પ્રબુદ્ધ જીવન’ (પૂર્વ નામ ‘પ્રબુદ્ધ જૈન’)નાં પ્રકાશનને આ ડિસેમ્બર ૧૯૯૯ના અંક સાથે સાઠ વર્ષ પૂરાં થાય છે. સંસ્થાના એક વૈચારિક મુખપત્રનું, જાહેરખબર ન લેવાની નીતિ સહિત સતત છ દાયકા સુધી પ્રકાશિત થવું એ ગુજરાતી પત્રકારત્વના ઇતિહાસની એક વિરલ નોંધનીય ઘટના ગણાય. એના પાયામાં સમર્થ, સંનિષ્ઠ, દષ્ટિસંપન્ન પુરોગામીઓનું તપ રહેલું છે.
શ્રી મુંબઇ જૈન યુવક સંઘની સ્થાપના માટે ઇ. સ. ૧૯૨૮ના નવેમ્બરમાં મુંબઇમાં કેટલાક યુવકોની એક બેઠક થઇ હતી. તે સમયના કાર્યકર્તાઓએ સંસ્થાની સ્થાપના માટે યોજેલી પહેલી બેઠકમાં સંસ્થાનું નામ ‘ધી જૈન યુથ લીંગ-મુંબઇ'એ પ્રમાણે રાખ્યું હતું. પરંતુ ત્યારપછી થોડાક મહિનામાં, ૧૯૨૯માં સંસ્થાનું બંધારણ જ્યારે ઘડવામાં આવ્યું ત્યારે એ ઈગ્લિશ નામને બદલે ગુજરાતી નામ ‘શ્રી મુંબઇ જૈન યુવક સંઘ' એવું રાખવામાં આવ્યું.
Llcence to post without prepayment No. 37 * Regd. No. MH / MBI-South / 54 / 99
ત્યારપછી સંસ્થાના કાર્યકર્તાઓને સંસ્થાનું એક મુખપત્ર શરૂ ક૨વાની આવશ્યકતા જણાઇ. એટલે તેઓએ તે પ્રમાણે નિર્ણય કર્યો. તે અનુસાર ઇ. સ. ૧૯૨૯માં ‘મુંબઈ જૈન યુવક સંઘ પત્રિકા' નામનું એક સાપ્તાહિક શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. એ લગભગ બે વર્ષ સુધી પ્રગટ થતું રહ્યું હતું. આરંભમાં તેના વ્યવસ્થાપક તરીકે અને ત્યારપછી તેના તંત્રી તરીકેની જવાબદારી સ્વ. જમનાદાસ અમરચંદ ગાંધીએ બજાવી હતી. એટલે શ્રી મુંબઇ જૈન યુવક સંઘના મુખપત્રના આઘતંત્રી સ્વ. જમનાદાસ અમરચંદ ગાંધી હતા એ વાતની બહુ ઓછાને ખબર હશે !
આ સાપ્તાહિક પત્રિકા બે વર્ષ ચાલી હતી. એ બંધ થયા પછી ઇ. સ. ૧૯૩૩માં થોડાક સમય માટે સંસ્થાના મુખપત્ર તરીકે પ્રબુદ્ધ જૈન'ના નામથી એક સાપ્તાહિક શ્રી રતિલાલ ચીમનલાલ કોઠારીના તંત્રીપણા હેઠળ શરૂ કરવામાં આવેલું; દેશની આઝાદીની લડતના એ દિવસો હતા. ત્યારે સાહિત્ય પણ સ્વતંત્રતાની ભાવનાવાળું પ્રગટ થતું. 'પ્રબુદ્ધ જૈન'માં ‘અમર અરવિંદ’ નામની એક વાર્તા પ્રગટ થયેલી. એમાં બ્રિટિશ શાસનની વિરુદ્ધ વિચારો વ્યક્ત થયેલા. ઝાદીની લડતના એ દિવસોમાં બ્રિટિશ સરકારની દૃષ્ટિએ એ વાર્તા વાંધાજનક જણાઇ હતી. સરકારે એ વખતે ચેતવણી આપવા સંઘ પાસે જામીનગીરી માંગી. પરંતુ જામીનગીરી ભરવા કરતાં સંઘે સાપ્તાહિકનું પ્રકાશન બંધ કરવાનું નક્કી કર્યું. હવે ‘પ્રબુદ્ધ જૈન’ના નામથી પ્રકાશન થઇ શકે એમ નહોતું એટલે ઇ. સ. ૧૯૩૪માં ‘તરુણ જૈન' નામથી સંસ્થાનું એક મુખપત્ર ફરીથી શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. તેના સંપાદક તરીકે શ્રી ચંદ્રકાન્ત સુતરિયા, શ્રી મણિલાલ મોકમચંદ શાહ અને શ્રી તારાચંદ કોઠારીએ સેવા આપી હતી. ત્રણેક વર્ષ ‘તરુણ જૈન’નું પ્રકાશન ચાલ્યું હતું.
આમ, લગભગ એક દાયકા સુધી સંઘની પ્રવૃત્તિઓમાં અને તેના મુખપત્રમાં કેટલાક ફેરફારો થતા રહ્યા. ઇ. સ. ૧૯૩૯માં સંઘની નવરચના થઇ. હવે સંજોગો બદલાયા હતા. એટલે તા. ૧-૫- ૧૯૩૯થી સંસ્થાના મુખપત્ર તરીકે ફરીથી ‘પ્રબુદ્ધ જૈન’ નામનું પાક્ષિક શરૂ કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો. આ મુખપત્રનું પ્રકાશન ત્યારથી સળંગ છ દાયકાથી વધુ સમય માટે એકધારું ચાલુ રહ્યું છે. (ઇ. સ. ૧૯૪૨ના ઑગસ્ટમાં Quit Indiaના આંદોલન વખતે સંઘના કેટલાક કાર્યકર્તાઓ જેલમાં હોવાને કારણે પ્રબુદ્ધ જૈન'નું પ્રકાશન ચારેક મહિના માટે સંજોગવશાત્ બંધ રહ્યું હતું.)
શ્રી મુંબઈ જૈન યુવક સંઘ તરફથી આરંભકાળથી જ મુખપત્ર તો પ્રગટ થતું રહ્યું હતું, પરંતુ આરંભનાં દસ વર્ષ અનિયમિતતાનાં, મુખપત્રના ફેરફારોનાં, સાપ્તાહિકમાંથી પાક્ષિક ક૨વાનાં અને તંત્રીઓની વારંવાર બદલીનાં વર્ષો હતાં. સંઘની સ્થાપના ઇ. સ. ૧૯૨૯માં થઇ એ સમયે એના યુવાન કાર્યકર્તાને પોતાનો બુલંદ અવાજ લોકો સુધી પહોંચાડવો હોય તો એક મુખપત્રની આવશ્યકતા રહે છે એમ સાચી રીતે સમજાયું હતું. મુખપત્રથી જ સભ્યોનો સંપર્ક, લોકોનો સંપર્ક અને વિચારોનો પ્રચાર વધુ થઇ શકે છે. એટલે આ શક્તિશાળી અને ઉપયોગી માધ્યમને એના આરંભકાળથી જ બિનવ્યાવસાયિક ધોરણે સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું. સંઘને માટે એ સર્વથા યોગ્ય, ઉચિત અને સમયાનુરૂપ હતું. પડકારરૂપ આ ઘટનાને સંઘે ઝીલી લીધી અને પોતાની સંઘશક્તિ વડે એ પત્રને જે રીતે ગૌરવભેર ચલાવ્યું છે એમાં એની સત્ત્વશીલતા, નિષ્ઠા અને દીર્ઘદર્શિતા નિહાળી શકાય છે.
ઇ. સ. ૧૯૩૯માં ‘પ્રબુદ્ધ જૈન' ફરીથી પ્રગટ થયું ત્યારે તેના તંત્રી તરીકેની જવાબદારી શ્રી મણિલાલ મોકમચંદ શાહે સ્વીકારી હતી અને શ્રી પરમાનંદ કુંવરજી કાપડિયાએ તેના સમગ્ર સંપાદનની જવાબદારી ઉઠાવી હતી. સ્વ. મણિભાઈના અવસાન પછી ઇ. સ. ૧૯૫૧થી શ્રી પરમાનંદ કાપડિયાએ ‘પ્રબુદ્ધ જૈન’ના તંત્રી તરીકે જવાબદારી સ્વીકારી હતી, જે એમણે જીવનના અંત સુધી સારી રીતે
વહન કરી હતી.
ભારતને સ્વતંત્રતા મળ્યા પછી શ્રી મુંબઇ જૈન યુવક સંઘ ફક્ત જૈનોની સંસ્થા ન રહેતાં સાર્વજનિક સંસ્કારલક્ષી સંસ્થા બની ગઇ. જૈનેતર વ્યક્તિઓ પણ સંસ્થાની સભ્ય બનવા લાગી, એથી ઇ. સ. ૧૯૫૩માં સુપ્રસિદ્ધ ગાંધીવાદી લેખક અને ચિંતક કાકા કાલેલકરની ભલામણથી ‘પ્રબુદ્ધ જૈન’નું ‘પ્રબુદ્ધ જીવન' એવું નવું નામાભિધાન રાખવામાં આવ્યું હતું. · જૈન' અને ‘જીવન' શબ્દમાં વર્ણાક્ષરની દષ્ટિએ પણ સામ્ય રહેલું છે. એથી જ ‘પ્રબુદ્ધ જીવન' નામ સાડા ચાર દાયકાથી પ્રચલિત બની ગયું હોવા છતાં સંઘના જૂના સભ્યો