Prabuddha Jivan 1999 Year 10 Ank 01 to 12 - Ank 07 is not available

SR No.: 525984
Original Sutra Author: N/A
Author: Ramanlal C Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 1999
Total Pages: 116
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 10 MB

Page 76

૮
પ્રબુદ્ધજીવન
હું સર્વનો સમાસ છું
TM ડૉ. ગુલાબ દેઢિયા
મુંબઇમાં કેળાં ડઝનના હિસાબે વેચાય છે તે જાણી મને પહેલાં નવાઇ લાગી હતી કારણ કે ગામમાં તો હજી કેળાં વજનના ભાવે વેચાતાં જોયાં.
છે.
શેરીમાં સવારે શાકવાળી અને ગ્રાહિકા (ગૃહિણી ગ્રાહકને શું કહેવું!) વચ્ચે સંવાદ ચાલે છે વિવાદની નજીકનો.
ગ્રાહિકા ઈચ્છે છે કે કેળાંની લૂમમાં સાથે આવતો હાથાનો ભાગ વધારાનો અને નકામો છે. એને બની શકે એટલો વધુ કાપી નાખવાનો. એ શાકવાળી પાસે આગ્રહ રાખે છે. શાકવાળી કંઈ એમ જ માની જાય એવી મૃદુબાલા નથી. એણે વાડીનું પાણી પીધું છે. એ લૂમનું વજન હાથા સાથે જ કરતાં કહે છે : ‘ભાભી, તારા શરીરમાં હાડકાં છે ને ! હાડકાં વગર તું ઊભી રહી શકે ખરી ? બસ, આ કઠણ નકામા હાથા વગર લૂમ કેમ ટકે ? તું તો કહેશે કે છાલ પણ નકામી છે. બોલ, છાલ ઉતારીને કેળાંનાં ગરનું વજન કરું !' ‘ઝટ કર બાઇ ! મને મોડું થાય છે. હું મુઇ ક્યાં સવારના પહોરમાં તારી સાથે વાતે વળગી ?’
કેળાંની લૂમ સાથે હાથો તેમ ભાષા સાથે વ્યાકરણ જોડાયેલું છે, બન્ને એકમેકને આધારે છે. આપણને ગમે કે ન ગમે તોય. વ્યાકરણ કઠણ તો છે. કામનુંય નથી વાગતું. ભાષાના લાલિત્યમાં રમમાણ રહેનાર કવિએ કહ્યું હતું; ‘ભાષાને શું જાણે વ્યાકરણી ?' ત્યારે વ્યાકરણી નિયમસર કાતરેલી મૂછમાં હસ્યો હશે. વ્યાકરણી તો ભાષાને જાણે, નાણે અને માણે
છે.
મને વ્યારકણમાં રસ પૂરો. સમજ ઓછી. વ્યાકરણમાં જે સહેલું સીધું છે તે મને ગમે છે. સંધિ, સમાસ, અલંકાર, છંદ વ્યાકરણલક્ષી નહિ જીવનલક્ષી લાગે છે. એ બધું જીવનમાંથી ત્યાં ગયું છે. માટે ગમે છે.
જ્યારે મધ્યમપદ લોપી સમાસ સર્જાયો હશે તે વખતે ઓછો પણ આજે વધુ સાચો લાગે છે. બહારથી સરળ દેખાતા આ સમાસમાં ઊંડાણ છે. ‘દહીવડું' એ મધ્યમપદલોપી સમાસ થયો. દહીમાં મેળવેલું વડું એ એનો વિગ્રહ. મેળવેલું પદ અધ્યાહાર એટલે અધ્ધર રાખેલ છે. આપણે સમજી જવાનું. આ સમાસમાં મધ્યમ પદનો લોપ થાય છે.
આજે માણસોનું પણ એવું જ છે. માણસ અન્યના પદનો લોપ કરવામાં મંડ્યો રહે છે. બીજાને ભૂંસી શકાય એટલો ભૂંસવો. વેતરી શકાય એટલો વેતરવો. બીજાની લીટી નાની કરનાર આ સમાસ છે ને જીવનલક્ષી!
દ્વિગુ સમાસ મને ભણવામાં સહેલો લાગેલો. દ્વિગુ સંખ્યા પ્રિય માણસોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. દ્ધિ અટલે બે અને ગુ એટલે ગાય. બે ગાયોનો સમૂહ. ગાય ભારતીય સંસ્કૃતિ સાથે કેટલી ઓતપ્રોત છે તેનું આ એક વધુ ઉદાહરણ. સમાસમાં પણ એનો સમાસ થયો છે. નવરાત્રી, પંચવટી, ત્રિકોણ વગેરે દ્વિગુ સમાસ છે. આ સમાસમાં હમેશાં પહેલું પદ સંખ્યા આવે. ઘણાની બોલછા જ એવી હોય છે જીભને ટેરવે આંકડો. મારી પાસે ચાર ગાડી છે. સત્તરમે માળે રહું છું. છ સંસ્થાઓમાં મેનેજિંગ ટ્રસ્ટી છું. સાત વખત યુરોપ જઇ આવ્યો છું. આંકડાનો અંકોડો ભેરવીને જ વાત કરે, બાળકને માતાનો અંક ગમે છે. મોટાઓને મોટાઇના અંક
ગમે છે.
દ્વન્દ્વ એ કુટુંબકબીલાવાળો સમાસ છે. કોઇ એકલું નથી. કોઇને કોઇ સાથે છે જ. રામલક્ષ્મણજાનકી કહો કે સાહેબબીબીગુલામ કહો. રામ અને લક્ષ્મણ અને જાનકી એ એનો વિગ્રહ. કુટુંબમાં તો સંપની સાથે વિકલ્પ પણ ખુલ્લા રાખવા પડે. રામરાવણ રામ કે રાવણ, દિવસરાત દિવસ કે રાત. આ સમાસ સમાજ જેવો છે. જડતા નથી. ચોરસિપાહી આ સમાસમાં સાથે બેસી શકે. લોકશાહીના ગુણ-અવગુણ આ સમાસમાં સમાવેશ થયેલા છે. દ્વન્દ્વ શબ્દ સાંભળતાં મને દ્વન્દ્વ યુદ્ધ યાદ આવતું હતું. બે જણ લડે દ્વન્દ્વ યુદ્ધ. સાસુવહુ અને પતિપત્ની યોગ્ય રીતે જ દ્વન્દ્વ સમાસ છે. છેને પરિવારલક્ષી વાસ્તવિક સમાસ ! આ સમાસ કહે છે સાથે રહો ફાવે તો અને ન ફાવે તો પણ. બધા જ પદ મહત્ત્વનાં તે દ્વન્દ્વ સમાસ, સમાન ભાવ રાખવાનો.
વ્યાકરણના રચયિતા પાણિનિ જેવા ધુરંધરો કેવા પાણીવાળા હશે કે આવનાર જમાનાને પારખી ગયા હશે. દૂરંદેશી બહુ. તેનું રમણીય ઉદાહરણ આ વ્યાખ્યામાં છે. જે સમાસમાં પહેલું પદ ગૌણ (બિચારું) હોય અને એનો આધાર ઉત્તર પદ પર હોય તે તત્પુરુષ સમાસ. તે વખતે વ્યાકરણીઓ પુરુષો હશે માટે આવો વિચાર બેધડક કર્યો હશે. આ વ્યાખ્યાને આધારે
તા. ૧૬-૧૦-૯૯
‘વહુવર’ સમાસને દ્વન્દ્વ ન ગણતાં તત્પુરુષ કહ્યો હશે. તે જમાના પ્રમાણે જેમાં પુરુષનું ચાલે તે.
આજે ઘણીધણીયાણી સમાસને તસ્ત્રી સમાસ કહેવો રહ્યો. એમાં બીજા પદ પર બધું નિર્ભર છે.
સમાસ એટલે ભાષાનો ભાષક પરનો ભરોસો. થોડું લખ્યું ઝાઝું સમજી જશે, સમાસ એટલે લાઘવ, સગવડ, ઘનતા. અક્ષરોની કરકસર. પદોનો સીધો વ્યવહાર, જોડનાર પ્રત્યય, અન્વયને દૂર રાખવાના. વચેટિયા ...વગરનો સીધો સોદો. રામલક્ષ્મણ એટલે વચ્ચે ‘અને'ની દલાલી નહિ. સમાસથી ભાષા દઢબંધ પકડે છે અને અઘરી પણ બને છે.
દશાનન એટલે દશ માથા નહિ પણ દશ માથાંવાળો-રાવણ. બોલનાર-સાંભળનારને એ ખબર છે ભાષાની એવી અપેક્ષા. વ્યાકરણ એટલે આપણી નજરે હાઉ. અરે એ તો રમત છે ! આપણે ભાષા પાસેથી કેવી કેવી અપેક્ષાઓ રાખીએ છીએ; તો બદલામાં ભાષા આટલુંય ન માગે ! સજ્જતા, સમજણ અને સતર્કતા તો ભાષાય માગેને !
આપણા દેવોને પણ સમાસ પ્રિય છે. તેથી તો ભક્તોએ પોતાના ઈષ્ટદેવોને એક જ નામે ન સંબોધતાં નવા નવા સમાસ યોજીને સંબોધ્યા. ઇષ્ટદેવ કોઇક નામે તો દાદ દે ને ! આ સમાસમાં વધુમાં વધુ તો શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન માટે જ યોજાય એ સ્વાભાવિક છે. પીતાંબર-પીળું છે વસ્ત્ર જેનું તે. બહુવ્રીહિ સમાસ, ગિરિધારી-ગિરિને ધારણ કરનાર ઉપપદ સમાસ. મુરારિ-મુરના અરિ. મુર નામના રાક્ષસના દુશ્મન. મહાદેવ, નીલકંઠ, ચક્રપાણિ, દીનાનાથ, રણછોડ, કરુણનિધાન, કમલાપતિ વગેરે અગણિત સમાસ.
ઉપપદ વ્યાકરણની દૃષ્ટિએ મને સહેલો સમાસ લાગે છે. ‘કરનાર' આવે તે ઉપપદ. કુંભકાર-કુંભને કરનાર. સુવર્ણકાર, લોહકાર, ગ્રંથકાર. આ બધાં કામ તો અઘરાં છે પણ સમાસ સહેલો છે ઓળખવો. પ્રિય વદનાર પ્રિયંવદા, પ્રેમને આપનાર પ્રેમદા, નર્મ એટલે આનંદ આપનાર નર્મદા, સર્વને જાણનાર સર્વજ્ઞ, જહાંને જીતનાર જહાંગીર અને વ્યાજને ખાનાર વ્યાજખાઉ બન્ને ઉપપદ સમાસ છે. સમાજભાવનાનું પ્રતિબિંબ તો અહીં પણ પડે છે. સમાજમાં કંઇક કર્મ કરનાર છે એને મુખ્ય પદ નથી મળતું ઉપપદ મળે છે. કુંભકાર, લોકાર, સુવર્ણકાર અને ગ્રંથકાર તો ખરો જ. એક આ સમાસવાળાને મુખ્ય પદ મળ્યું છે. ‘પયગંબર' ઇશ્વર તરફ સંદોશો લઇ જનારને,
પહેલું પદ વિશેષણ અને બીજું પદ નામ પણ અર્થ તો ત્રીજો જ મળે તે બહુવ્રીહિ સમાસ. આ સમાસ રાજકારણી લાગે છે. બતાવે એક ને કરે બીજું. વ્રીહિ શબ્દનો અર્થ તો ચોખા થાય છે. તેથી શું ! ચોખા અર્થની ના છે.
પીતાંબર એટલે પીળું વસ્ત્ર એ થયો કર્મધારય સમાસ. પણ પીળું છે વસ્ત્ર જેનું તે કૃષ્ણ તો એ થયો બહુવ્રીહિ.
પીતાંબર પીતાંબર પહેરી પીતાંબરની પૂજા કરે છે. આમ કહીએ ત્યારે ત્રણે પીતાંબર જુદાં. ગજાનન-ગજ જેવું જેનું આનન છે તે ગણપતિ, અહીં હાથી પણ નથી મુખ પણ નથી, છે ગણપતિ. બહુવ્રીહિ શબ્દ પોતે બહુવ્રીહિ સમાસ છે. છે ને મજા ! બહુ છે વ્રીહિ (ડાંગર) જેની પાસે તે માણસ. ધાન્યમાં ચોખા ઊંચા સ્થાને બિરાજે છે. તેથી વધુ ડાંગરવાળો ધનવાન. જુઓ અહીં કૃષિસંબંધ આવ્યો ને સમાસમાં.
હજી તો ઘણા સમાસ બાકી છે. પરંતુ ગભરાતા નહિ. બીજા મને પણ નથી સમજાતા. જે માણસ ચા, કોફી, દૂધ, છાશ, શરબત કંઇ પણ ન પીએ તે સૂપ પીએ અને સૂપ પીએ તે સૌથી જુદો. તેમ સંસ્કૃતમાં કોઇ વર્ગમાં ન બેસે એને માટે સુક્રુપ્સમાસ કહ્યો છે. જોયું તેને સમાસમાં ખાવાપીવા બધાનો સમાવેશ છે.
રાવબહાદુર કમળાશંકર ત્રિવેદીએ સમાસની કેટલી સુંદર વ્યાખ્યા કરી છે. ઘણાં પદ એકઠાં થઈ એક પદ બને તેનું નામ સમાસ. સરદાર વલ્લભભાઇ પટેલે દેશી રજવાડાંઓનું વિલીનીકરણ કર્યું હતું ને એવું જ. પ્રિય કવિ રાજેન્દ્ર શુકલની એક પંક્તિ યાદ આવે છે : નિષેધ કોઈનો નહિ, વિદાય કોઇને નહિ,
હું શુદ્ધ આવકાર છું, હું સર્વનો સમાસ છું.
માલિક : શ્રી મુંબઈ જૈન યુવક સંઘ ♦ મુદ્રક, પ્રકાશક : નિરુબહેન સુબોધભાઈ શાહ ♦ પ્રકાશન સ્થળ : ૩૮૫, સરદાર વી. પી. રોડ, મુંબઈ-૪૦૦ ૦૦૪. ફોનન ૩૮૨૦૨૯૬. મુદ્રણસ્થાન · ફખરી પ્રિન્ટિંગ વર્ક્સ, ૩૧૨/૭, ભાયખલા સર્વિસ ઈન્ડસ્ટ્રીયલ એસ્ટેટ, દાદાજી કોડદેવ ક્રોસ રોડ, ભાયખલા મુંબઈ-૪૦૦૦૨૭,
વિશ્રી. મુંબઈ સ્થ