Prabuddha Jivan 1999 Year 10 Ank 01 to 12 - Ank 07 is not available

SR No.: 525984
Original Sutra Author: N/A
Author: Ramanlal C Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 1999
Total Pages: 116
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 10 MB

Page 71

!
તા. ૧૬-૧૦-૯૯
પ્રબુદ્ધજીવન
ભવ્ય, અભવ્ય, દુર્વ્યવ્ય અને જાતિભવ્ય E ડૉ. બિપીનચંદ્ર હીરાલાલ કાપડિયા
આ જગતમાં માત્ર બે પદાર્થો જ છે, જેવાં કે જીવ અને અજીવ અથવા જડ અને ચેતન. જડ કદાપિ ચેતન ન થાય તેમ ચેતન જડ ન થાય. કર્મ જડ છે. જડ એવાં કર્મના સંસર્ગમાં, સમાગમમાં, એટલે કે પકડમાં જ્યારે જીવ સપડાય ત્યારે તે જીવનો સંસાર શરૂ થાય છે. એવો જીવ જ્યારે તે જડ કર્મોના સકંજામાંથી, એટલે કે બંધનમાંથી મુક્ત થઈ જાય ત્યારે તે જીવ સંસારમાં સરકતી ચાર ગતિમાંથી સદાને માટે મુક્ત થઇ મુક્તિસુખ ભોગવે છે. તેવો જીવ આત્માના મુળભૂત ગુણો જેવા કે અનંતજ્ઞાન, અનંતદર્શન, અવ્યાબાધ અનંત સુખ, સમ્યક્ ચારિત્ર, અક્ષયસ્થિતિ, અરૂપી, અગુરુવધુ અને અનંતવીર્ય પ્રાપ્ત કરે છે.
જીવની ચાર ગતિ છેઃ દેવ, મનુષ્ય, તિર્યંચ અને નક. આ ચારેય ગતિના જીવો ક્યાં તો ભવ્ય, અભવ્ય, દુર્વ્યવ્ય કે જાતિભવ્ય હોય. સામાન્ય રીતે એવું કહેવાય છે કે જે જીવને શંકા થાય કે ‘હું ભવ્ય કે અભવ્ય ?' તે જીવ ભવ્ય ગણાય છે. આ એક સામાન્ય વાત થઇ, પરંતુ જે જીવને મોક્ષની તડપ હોય, મોક્ષનો દ્વેષ ન હોય, મોક્ષનો રાગ હોય, મોક્ષાભિલાષી હોય, સંસારનો વિરાગી હોય,
સંસારનો દ્વેષી હોય તે જીવને ભવ્ય કોટિમાં મૂકી શકાય, ગણી શકાય. મોક્ષાભિલાષી ભવ્ય જીવ સમ્યકત્વ પામી એટલે કે આયુષ્ય કર્મ સિવાયના સાતેય કર્મોની સ્થિતિ એક કોટાકોટિ સાગરોપમથી
ન્યૂન કરી, મિથ્યાત્વ મોહનીયની સ્થિતિ મંદ, મંદતર, મંદતમ બનાવી છેલ્લા પુદ્ગલ-પરાવર્તન સુધી પહોંચી, તેથી પણ સંસારનો કાળ અર્ધપુદ્ગલ પરાવર્તનથી સહેજ ન્યૂન કરી નાંખે ત્યારે તે જીવ સમ્યકત્વ પામી મોક્ષપુરીના દ્વારે આવી ક્ષપકશ્રેણિ માંડી ભવિતવ્યતાના પરિપાકે કાયમ માટે સંસારની ગતિમાંથી મુક્ત થઇ સિદ્ધ, બુદ્ધ થઇ અવ્યાબાધ, અચળ, નિરૂપાધિક સુખનો સ્વામી બને છે.
સમ્યક્ત્વ શું છે તે સમજી લઇએ. સમ્યક્ત્વ એ સમ્યગ્દર્શન તરીકે પણ ઓળખાય છે. સમ્યક્ત્વ એટલે આત્માનો સભ્યભાવ. આત્માને લાગેલો મિથ્યાત્વરૂપી જે મળ ચોક્કસ રીતે દૂર થવાથી આત્માનો પરમ નિર્મળતારૂપી જે ભાવ તે સમ્યભાવ. ક્ષાયિક સમ્યકત્વમાં મિથ્યાત્વનો સત્તામાંથી પણ વિનાશ અથવા ક્ષય થવો જોઇએ.
આ તીવ્રકર્મગાંઠ ભેદ્યા પછી અપૂર્વકરણ અને અનિવૃત્તિકરણ કરે તે જ જીવ સમ્યક્તનો અધિકારી બને છે. તેથી બધાં ભવ્યો સમ્યક્ત્વ પામે એમ ન કહી શકાય.
જે કોઇ જીવને મિથ્યાત્વનો ઉદય હોય તો પણ તે જીવને પાંચ પ્રકારોમાંથી એક જ પ્રકારનો મિથ્યાત્વ હોઇ શકે, જેથી પાંચેય પ્રકારો એકી સાથે હોઇ ન શકે. બલ્કે સંભવિત છે કે એક મિથ્યાત્વ જાય અને બીજું આવે, બીજું જાય અને ત્રીજું આવે વગેરે.
સમ્યકત્વનું વમન કરનારા જીવોને આભિનિવેશિક મિથ્યાત્વનો ઉદય હોઇ શકે. આભિનિવેશિક મિથ્યાત્વ માત્ર ભવ્ય જીવોને જ સંભવિત છે. અને તે ભવ્ય જીવો કે જેઓનો સંસા૨કાળ અર્ધપુદ્ગલપરાવર્ત કાળ શેષ રહ્યો હોય. ચરમાવર્ત નહીં પામેલા ભવ્યો કે જેઓ દુર્ભવ્ય તરીકે ઓળખાય છે તેઓને, જાતિભવ્યોને, અને અભવ્યોને આભિનિવેશિક મિથ્યાત્વનો ઉદય સંભવિત જ નથી. માત્ર ભવ્ય જીવોને કોઇ ને કોઇ મિથ્યાત્વ પાંચ પ્રકારોમાંથી ગમે તે એકનો ઉદય સંભવી શકે.
જૈન શાસનમાં સમ્યકત્વ પાયાની વસ્તુ છે. મિથ્યાત્વના બે પ્રકારો છે ઃ– વિપર્યાત્મક અને અનધિગમાત્મક. બીજી રીતે મિથ્યાત્વના પાંચ પ્રકારો છે જેવાં કે :- આભિગ્રાહિક, અનભિગ્રાહિક,
આભિનિવેશિક, સાંશયિક અને અનાભોગિક. જીવ ભવ્ય હોય, અભવ્ય હોય, દુર્ભવ્ય હોય, જાતિભવ્ય હોય, એકેન્દ્રિય, વિકલેન્દ્રિય, પંચેન્દ્રિય, નાક, તિર્યંચ, મનુષ્ય કે દેવ હોય તે સર્વ જીવોનો મિથ્યાત્વના પાંચ પ્રકારોમાં કોઇપણ પ્રકારમાં સમાવેશ થઇ જાય છે. આ પાંચેય પ્રકારો સઘળા મિથ્યાત્વીમાં સંભવિત છે એમ માનવાનું નથી.
ભવ્ય જીવોમાં જાતિભવ્ય જીવો માટે અનાભોગ એક જ સંભવિત
છે.
દુર્વ્યવ્ય તથા અભવ્ય માટે અનાભોગિક અને આભિગ્રહિક એમ બે પ્રકારના મિથ્યાત્વ સંભવિત છે.
અભવ્યો મોક્ષદ્વેષી, સંસારરાગી હોવા છતાં પણ મોઢામાં આંગળા
નાંખી દઇએ એવું ચારિત્ર પાળે, તપાદિ કરે જેથી નવપ્રૈવેયક સુધી પહોંચી શકે; એવો ઉપદેશ આપે કે ગ્રહણ કરનારા અસંખ્ય જીવો મોક્ષ મેળવી શકે પણ પોતે માત્ર ગાઢ મિથ્યાત્વી હોવાને લીધે મોક્ષ પામી ન શકે । ભવ્યોની જેમ અભવ્યોને આભિજ્ઞાહિક મિથ્યાત્વ સંભવે છે. અભવ્યો આત્માને કર્મનો કર્તા, ભોક્તા માને પણ મોક્ષને
અને તેના ઉપાયોને ન માને. ઉપર જણાવેલા બે પ્રકારો સિવાયના
પાંચમાંના ત્રણ પ્રકારો સંભવે નહીં.
અભવ્યોને ‘હું ભવ્ય કે અભવ્ય ?' તેવી શંકા જ ન થાય જાતિભવ્યો તેવા જ જીવો છે કે જેઓને મોક્ષલક્ષી સામગ્રી જ
કદી મળનાર નથી ! જેવી રીતે એક યુવતી વિધવા હોય કે જે ધર્મનિષ્ઠ હોય, પરપુરુષનું સેવન તથા તેની સાથેનો સંભોગ વર્જ્ય છે તેવી સ્ત્રીને ઉપર્યુક્ત સામગ્રીના અભાવમાં પુત્રોત્પત્તિ જેમ શક્ય નથી તેમ જાતિભવ્યોને મોક્ષદાયક સામગ્રી ન મળનાર હોવાથી મોક્ષ કદી મેળવે નહીં
ભવ્ય જીવોમાં પણ, જાતિભવ્ય જીવો માટે અનાભોગ નામનું એક જ મિથ્યાત્વ સંભવિત છે; જ્યારે દુર્ભવ્ય તથા અભવ્ય જીવો માટે અનાભોગિક અને આભિહિક એમ બે પ્રકારનાં મિથ્યાત્વ સંભવિત છે. ચરમ પુદ્ગલપરાવર્તના પહેલા અર્ધભાગથી અધિક વિશેષકાળ સુધી ભવ્ય જીવોને ચાર પ્રકારનાં અને તે પછીના કાળમાં ભવ્ય જીવોને પાંચેય પ્રકારના મિથ્યાત્વ સંભવે છે. ભવ્ય જીવોને આ રીતે પાંચેય પ્રકારનાં મિથ્યાત્વ હોવા છતાં પણ, મિથ્યાત્વનો ત્યાગ અને ક્ષય પણ ભવ્યાત્માઓના જ નસીબમાં છે !
તામલી તાપસ સુખી, ધનિક અને ધર્મી જીવ હતો. સંન્યાસ
બધાં જ ભવ્ય જીવો સમ્યકત્વ પામે જ એવો નિયમ બનાવી ન શકાય કારણ કે તે ભવ્ય જીવો જ તે પામી શકે કે જેઓનું મિથ્યાત્વ મંદતમ થઈ ગયું છે, જેઓએ યથાપ્રવૃત્તિકરણ પછી શુદ્ધ યથા-સ્વીકાર્યો અને ઉગ્ર તપ કરવા માંડ્યો. સાઠ હજાર વર્ષ ઉગ્ર તપ પ્રવૃત્તિકરણ કરી કર્મગ્રંથિની ગાઢ ગાંઠને ભેદી નાંખી છે, રાગ-દ્વેષની કર્યો. પારણાના દિવસે જે વાપરતો તેને ૨૧ વખત ધોઇને સત્ત્વહીન