Prabuddha Jivan 1999 Year 10 Ank 01 to 12 - Ank 07 is not available

SR No.: 525984
Original Sutra Author: N/A
Author: Ramanlal C Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 1999
Total Pages: 116
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 10 MB

Page 64

८
સ્વીકાર કરીને રચાયેલી પંક્તિઓ જોઇએ તો તેમાં ભક્તિ અને અધ્યાત્મવિષયક વિચારો રહેલા છે.
પ્રબુદ્ધજીવન
‘દિનરાત જોઉં છું વાટડી, ઘેર આવજે મુજ નાથ છે મુજ સરખા ત્હારે લાખો છે, પણ સત્ય તુજ મુજનાથ છે. પ પોતે પ્રિયાને રીઝવશો વચ્ચે દલાલો શું કરે ? રાજી ઘણી ઘણીયાણી ત્યાં, વચ્ચે દલાલો શું કરે ?
‘ક્યારે મને મળશે કહો મન સાથ મળનારો પ્રભુ મન મેળ વિણ મળીએ નહિ, કોણ રેતીકણ સાંધી શકે.' અંતર વિશે વસનાર તે, ક્યારે મને મળશે કહો. ‘દર્શન તણી લાલચ હવે આ દાસને લાગી રહી. તીક્ષ્ણ કટારી નાથની, આ દાસીને લાગી રહી.
૯ ×
'મુજ પ્રાણ આનન્દઘન સદા, મુજ તાત આનંદઘન તથા મુજ માત આનંદઘન રૂડી, મુજ વાત આનન્દધન વળી. ૧૯મી સદીના અંતકાળના કવિ આત્મારામજીના પૂજાસાહિત્યમાં ગઝલનો પ્રયોગ થયો છે. એક રેખતાનું ઉદાહરણ જોઇએ તો-‘જિનવરપૂજ સુખકંદા નસે અડ કર્મકા ધંધ
સુંદર ભરી થાલ અનંદા, જિનાલયપૂજ જિનચંદા ત્રિવિધ રસ થાલ રસચંગા, અપુનરાવૃત્તિ કલમંગા અદિતિ સંપદા રંગા બુદ્ધિ સિદ્ધિ શિવવઘૂસંગા.’૧૦ કવિ આત્મારામજીના સમકાલીન શ્રાવક કવિ મનસુખલાલે શુદ્ધ
જ્ઞાનમાર્ગની ગઝલો રચી છે, તેમાં આત્મસ્વરૂપ વિશેનો સંદર્ભ રહેલો
છે.
'પ્રતક્ષ દક્ષ જ્ઞાન લક્ષ, ચેતના જાગી, મમતા રાંડ મોહભાંડ સંગ લે ભાગી.
કષાય જાય પ્રગટ ન્યાય, સમ દયા વગી જીણંદ વેલ લખત ચેન વીર્ય ઉમગી,,૧૧
ઉપા. વીર વિજયજીએ તીર્થંકર ભગવંતને કેન્દ્રમાં રાખીને પ્રભુભક્તિ વિશે ગઝલો રચી છે. ઉદા. નીચે મુજબ છે.
*ક્યું નહી સુનાઇ સ્વામી ઐસા ગુના ક્યા કીયા ? ઔરો કી સુનાઇ જાવે, મેરી વારી નહિ આવે. તુમ વિન કોન મેરા મુજે ક્યું ભૂલા દીયા. ૧} ભક્તજનોં તાર દીયા તારવેકા કામ કીયા
વિન ભક્તિવાલા મોપે પક્ષપાત ક્યું લીયા ? ॥૨॥૧૨ કવિએ ભક્ત હૃદયની આર્દ્ર ભાવના વ્યક્ત કરીને નિષ્પક્ષપણે ઉદ્ધાર કરવા માટે જણાવ્યું છે.
વીસમી સદીના પ્રારંભ કાળના કવિ હંસવિજયના પૂજા સાહિત્યમાં કવ્વાલી અને રેખતાનો પ્રયોગ થયો છે. એક દૃષ્ટાંત જોઇએ તો-
‘પૂજન દ્રવ્ય ભાવસે હોવે, સાધુ સિદ્ધાંત દિખલાવે દ્રવ્યસે ભાવ પૂજકા અનંતગુણા ફલ ફરમાવે.' ॥૧॥ સમજ કે નેમિ સ્વામી કે ઇંદ્ર ઉપેન્દ્ર ગુણ ગાવે દયાલુ બાલ બ્રહ્મચારી, હમેં નમિયે પ્રભુ ભાવે. ॥૨॥ ૐ
વીસમી સદીના મહાન કવિરાજ અને પૂજાસાહિત્યના વિકાસમાં અગ્રણી કવિ વલ્લભસૂરિની ગઝલો ભક્તિ રસસભર છે. ભક્તિની સાથે તાત્ત્વિક વિચારોને પણ વ્યક્ત કરવામાં આવ્યા છે. ઉદાહરણ જોઇએ
તો
અરજી તો કર રહા હું ચાહે માનો યા ન માનો પ્રભુ નાભિજીકે નંદા, આદિ જિનંદ ચંદા
તા. ૧૬-૦-૯૯
ચરણોંમેં આ પડા હું ચાહે માનો યા ન માનો. ॥૧॥ તુમ ધ્યેય મૈં હું ધ્યાતા, તુમ ધ્યાનમેં હો રાતા પ્રભુ સામને ખડા હું ચાહે માનો યા ન માનો. ॥૨॥ તું હી જગનાથ જગદેવા કરૂં નિશદિન તુમ સેવા પંચમ ગતિ દાન કર સ્વામી નિજાતમ રૂપ કો પામી ॥૩૪ કવિએ ગઝલના પદબંધનો સંસ્કૃત ભાષામાં પણ પ્રયોગ કરીને કવિ પ્રતિભા અને કલ્પનાશક્તિનો પરિચય કરાવ્યો છે.
ન જાને કિં ગતં ભાવિ યદિમાં ત્રાસ્યસે સ્વામિન,’૧૫ કવિ મણિવિજયજીની ભક્તિ વિષેની ગઝલનું ઉદાહરણ જોઇએ તો-
‘જિનોની દ્રવ્યથી કરવી ઘણી સંખ્યાને મન ધરવી વચન તાત્પર્ય નહિ જાણે, ગુણોની વૃદ્ધિ નહિ માને, અનુષ્ઠાનાદિ નહિ કરવું, સ્વગત ધ્યાને જ સુખ વરવું ધી અજ્ઞાનતા ભારી, છેતરે સર્વ નરનારી.' ખરો જિનમાર્ગ નહિ ધારે, વસે નિત્ય દેહસુખ સારે , ૧૬ તપી જનની ધરી હાંસી, ધરે સુખ મોજ મઠવાસી.’ લબ્ધિસૂરિની ગઝલોમાં વિષય વૈવિધ્ય અને નવીનતા રહેલી છે. બાર અને ચાર ભાવના, તીર્થંકર ભગવંતો, ગુરુમહિમા, વ્યસન નિષેધ અને વૈરાગ્ય વિષયની ગઝલો છે. તદુપરાંત સંસ્કૃત ભાષામાં ગઝલ રચીને ભાષાપ્રભુત્વ ને પાંડિત્ય દર્શાવ્યું છે. જૈન સાહિત્યની ગઝલોમાં ગૌ૨વ અપાવે તેવી એમની ગઝલસૃષ્ટિ છે. આ ગઝલોનો
બિનસાંપ્રદાયિક ઘોરણે વિચાર કરવામાં આવે તો તેમાં માનવ જીવનની સાત્ત્વિકતા ને સંસ્કાર સંવર્ધક ભારતીય સંસ્કૃતિના વિચારોનું પ્રતિપાદન થયું છે. માનવ જીવનની કલ્યાણની અને ઊર્ધ્વગમનની ભાવનાને ગઝલોમાં સ્થાન મળ્યું છે.
બાર ભાવનાના સંદર્ભમાં ભાવનાનું સ્વરૂપ વિચારીએ તો આત્મામાં જે ભાવ આવે તે ભાવના છે. આત્માસાધનામાં ભાવના
પોષક છે. વ્યક્તિના આંતરહૃદય સાથે તેનો સંબંધ છે. પ્રભુભક્તિ
ને ઉપાસનામાં વ્યક્તિના મનના ભાવ-પરિણામ મહત્ત્વનાં ગણાય છે. શુભભાવના મનને શુભમાં જોડીને શુદ્ધ થવા માટે નિમિત્તરૂપ
બને છે. પરિણામે આત્મશક્તિનો પરિચય થાય છે. કવિની વિવિધ વિષયોને સ્પર્શી ગઝલની પંક્તિઓ ઉદા. તરીકે નીચે પ્રમાણે નોંધવામાં આવી છે
અનિત્ય ભાવના :
‘વિનાશી આ જગત જાણો નથી સ્થિરવાસ વસવાનું
નહીં કોઇ સાથમાં આવે, હૃદયમાં એ ભાવના ભાવો. ૧૭
અશરણ ભાવના :
‘હિરણના ઝૂંડમાં કોઇ વરૂ આવીને જો પકડે, બચાવી નહીં શકે કોઇ બીજી એ ભાવના ભવો.. મૈત્રીભાવના :
ભજો ભવિ ભાવના મૈત્રી, મુક્તિનો માર્ગ દેનારી, ભજકનો ભાર હરનારી, સુંદર એ ભાવના ભાવો, માહાત્મ્ય મૈત્રીનું મોટું સકલ સંકલેશ હરનારું પવિત્ર પ્રેમ ધરનારું સુંદ૨ એ ભાવના ભાવો.૧૯ દારૂનિષેધક :
‘પીએ છે દારૂને જ્યારે કાંતિ, નાશ સકલ ત્યારે ,૨૦ પડે બેહોશ રસ્તામાં, મુતરતો શ્વાન મ્હોડામાં,’