Prabuddha Jivan 1999 Year 10 Ank 01 to 12 - Ank 07 is not available

SR No.: 525984
Original Sutra Author: N/A
Author: Ramanlal C Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 1999
Total Pages: 116
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 10 MB

Page 48

૪
પ્રબુદ્ધજીવન
મૂડી છે. આ મૂડી વેડફાઇ જાય તો જીવન વેડફાઇ જાય, આત્મા અધોગતિગામી બનીને અપાર યાતનાઓનો ભોગ બને.
આજ્ઞા કરનારમાં સંપૂર્ણ શ્રદ્ધા કેળવીને જીવન ઘડવું, આત્માને અજવાળવો, પરહિતને પ્રમાણવું-એ ધર્મના સાધકને ખરેખર દિલથી ગમતું થાય છે એટલે અસદ્બહનો કચરો તેના મન તેમજ હૃદયમાંથી નીકળી જ જાય છે અને તેનો આધ્યાત્મિક વિકાસ ઝડપ ધારણ કરે છે. ધર્મ-અધર્મ
અહિંસા, સત્યાદિ જ ધર્મ છે અને હિંસા અસત્યાદિ અધર્મ જ છે, એમ નક્કી થયા પછી, ગૃહસ્થ પણ જો પોતાને માટે અને બીજા ગૃહસ્થો માટે સાધુની જેમ સર્વથા અહિંસા, સત્યાદિના પાલનનો આગ્રહ રાખે છે, તો તે તેનું પાલન તો કરી શકતો નથી જ, પરંતુ અધિક હિંસા અને મોટા અસત્યોના માર્ગે બળાત્કારે કે અનિચ્છાએ પણ તેને ઘસડાઇ જવાનું
મન થાય છે.
જૈન શાસ્ત્રોમાં ગૃહસ્થો માટે અહિંસા, સત્યાદિ ધર્મોના પાલન અર્થે, તેમની ભૂમિકા અનુસાર જે માર્ગ યોજવામાં આવ્યો છે, તે કેટલો સુઘટિત, નિર્દભિક અને સુશક્ય છે, તે વિચારીને તેને સારી રીતે
સમજવા જેવો છે.
અહિંસા આદિના ગુણો અને હિંસા આદિના દોષો જાણ્યા પછી પણ આ પ્રકારનો વિભાગ જેઓ પાડી શક્યા નથી, તેમને અહિંસા આદિના પ્રચારના નામે જ કેટલીક વખત હિંસા આદિના પ્રચારક બની જતાં વાર
લાગતી નથી.
સર્વ જીવોના પ્રાણનો વધ એ હિંસા સ્વરૂપ છે. તેથી સંપૂર્ણ અહિંસાના પાલન માટે સર્વ જીવોના પ્રાણોનો વધ વર્જ્ય છે. એ સિદ્ધાંતનો સ્વીકાર કરવા છતાં, ગૃહસ્થોને માટે જૈન શાસ્ત્રકારો નિરપરાધી ત્રસ જીવોની હિંસાનો જ ત્યાગ ફરમાવે છે.
ગૃહસ્થોએ સાધુની જેમ ઘર છોડ્યું નથી અને સાધુપણું અંગીકાર ક૨વા માટે ઘ૨ ન છોડે ત્યાં સુધી તેને માથે પોતાના ઘર, કુટુંબ અને આશ્રિતોની રક્ષાની જવાબદારી રહેલી છે. એ સ્થિતિમાં જો એ અપરાધ કરનારની શિક્ષાને પણ સર્વથા વર્જ્ય માને તો અવસરે નિરપરાધી એવા પોતાના આશ્રિતોથી હિંસાને અંગીકાર કરનારો થાય છે. અર્થાત્ તે હિંસાથી તો બચી જ શક્તો નર્થી, કિન્તુ નિરપરાધીની હિંસાનો આડકતરી રીતે ભાગીદાર બની જાય છે.
એ જ રીતે જો ગૃહસ્થ ત્રસ (હાલતા-ચાલતા) જીવોની સાથે અન્ન વગેરે સ્થાવર જીવોની હિંસાને પણ સર્વથા ત્યજનારો થાય છે, તો અન્નાદિના અભાવે પોતાનો તથા પોતાના કુટુંબનો જ નાશ કરનારો થાય છે.
આરંભાદિ માટે અનિવાર્યપણે થતી હિંસાને ન છોડી શકનાર ગૃહસ્થ પણ સાધુની જેમ સર્વ જીવોની હિંસાના ત્યાગની પ્રતિજ્ઞા પાળવા તૈયાર થાય છે, તો તેનું પાલન કરી શકતો નથી જ, કિન્તુ સ્વલ્પ હિંસાને બદલે અનલ્પ (અધિક) હિંસાને જ આચરનારો થાય છે.
જેમ અહિંસા તેમ સત્ય માટે પણ ગૃહસ્થોને સ્થૂલ અસત્ય વર્જવાનું જ વ્રત ફરમાવેલું છે.
સાધુની જેમ ગૃહસ્થ પણ જો સ્થૂલની સાથે સૂક્ષ્મ અસત્યનું વર્જન કરવાને સજ્જ થાય છે, તો તે વર્જન (ત્યાગ) કરી શકતો જ નથી, કિન્તુ સૂક્ષ્મ અસત્યને બદલે સ્થૂલતર અસત્યોને પણ બોલવાની સ્થિતિમાં મૂકાઇ જાય છે.
ગૃહવાસ એટલે શું ?
ગૃહવાસ એટલે જર, જમીન અને જોરૂ આ ત્રણ વસ્તુઓનો સંગ. આ ત્રણ કે ત્રણમાંથી કોઇ પણ એક વસ્તુ વિના જો ગૃહવાસ નભી શકતો જ નથી, તો આપત્તિ વખતે આ ત્રણ વસ્તુના સંરક્ષણ માટે તે સૂક્ષ્મમાં સૂક્ષ્મ સત્યવ્રત પાળી શકે, એ વસ્તુ તેના માટે શક્ય જ નથી.
એ કારણે શાસ્ત્રકારો ગૃહસ્થોને માટે સ્થૂલ અસત્ય નહિ બોલવાનો જ નિયમ બતાવે છે.
તા. ૧૬-૮-૯૯
લક્ષ્મીના લોભથી ખોટાં લખત કરવા કે પુત્ર-પુત્રીના મોહથી કબુલેલા વિવાહ આદિનો ઇન્કાર કરવો ઇત્યાદિ મોટા અસત્યો કદી પણ ન બોલવાં, તેમજ જગતમાં જેનાથી બે-વચનીપણું જાહેર થાય, એ પ્રકારનો અસત્યવાદ કદી પણ ન સેવવો એમ પણ ગૃહસ્થને પાળવાના સત્યના સંદર્ભમાં શાસ્ત્રકારો ફરમાવે છે.
ઘન, સ્ત્રી અને પરિવારના મમત્વમાં રહેલો ગૃહસ્થ, ભય-લોભકે ક્રોધના આવેશમાં સૂક્ષ્મ પણ અસત્યો, ગૃહવાસમાં ન સેવે, એ સ્થિતિ શક્ય જ નથી કારણ કે તેને સ્વધન-સ્ત્રી કુટુંબાદિનું પાલન તથા સંરક્ષણ
ક૨વાનું હોય છે. અલબત્ત, એનો અર્થ એ નથી કે તેણે સૂક્ષ્મ અસત્યોનું સેવન ઈરાદાપૂર્વક કર્યા કરવું.
તે
ગૃહસ્થને જેઓની વચમાં રહીને ગૃહસંસાર ચલાવવાનો હોય છે, બધા સત્યવાદી અને નીતિમાન જ હોય એમ બનતું નથી. એ કારણે અસત્યવાદના આશરે જીવનારા માણસોના પંજામાંથી સ્વઆશ્રિત વસ્તુઓને તેમજ વ્યક્તિઓને ઉગારી લેવા માટે આફત વખતે અનિવાર્ય અસત્યનું તેને સાપેક્ષપણે સેવન કરવું પડે છે. તેનું સવન પણ જો તે નથી કરતો, તો તે માલમિલ્કત ગુમાવનારો થાય છે અને પછી પોતાનું ઘર
ચલાવવા માટે અને પેટ ભરવા માટે, અવસરે મોટાં પણ અસત્યોનો આશ્રય લેનારો બની જાય છે.
અચૌર્યના પાલન માટે ગૃહસ્થોને સ્થૂલચોરીનો નિષેધ છે. વસ્તુના માલિકની રજા સિવાય, વસ્તુને લેવી તે સ્થૂલ ચોરી છે. પરસ્પરની રાજીખુશી, કળા-કૌશલ્ય કે સાહસ, હિંમતાદિથી ધન મેળવવું એને પણ જો ચોરી કે અનીતિ તરીકે લેખી લેવામાં આવે તો, ગૃહસ્થનો સંસાર ચાલવો જ અશકય છે અને પરિણામે ગૃહવાસ ચલાવવા માટે મોટી ચોરીના ભોગ થયે જ છુટકો થાય છે.
આ જ નિયમ બ્રહ્મચર્ય ને અપરિગ્રહ વ્રત માટે છે,
જે ગૃહસ્થોથી સર્વથા બ્રહ્મચર્યનું પાલન શકય નથી, તેઓએ સ્વદારા સંતોષવ્રત અને પરદારા વર્જનવ્રત અંગીકાર કરવું એ જ શ્રેષ્ઠ છે. અન્યથા મોટા દોષો સેવન કરવાનો પ્રસંગ ઊભો થતાં વાર લાગતી નથી.
પરિગ્રહ માટે પણ પોતાનું કુળ, ઇજ્જત અને પરિસ્થિતિનો વિચાર કરી નિયમ અંગીકાર કરાય છે, તો તે યથાર્થપણે પાળી શકાય છે, અન્યથા તેનો ભંગ થાય છે. અને મોટા દોષોનું સેવન કરવાનો પ્રસંગ ઊભો થાય છે.
સાધુ-માર્ગમાં જ પાલન થવો શક્ય એવો ધર્મ ગૃહસ્થોની આગળ ધરવામાં આવે, તો તે ધર્મનું પાલન તો શક્ય નથી, કિન્તુ પરિણામે અધર્મ સેવનની જ વૃદ્ધિ થાય છે. આ કારણે જૈનશાસ્ત્રોમાં ધર્મના અધિકારી ભેદે જે બે વિભાગ પાડવામાં આવ્યા છે, તે સર્વથા સુસંગત છે. જે ગૃહસ્થો પાતાનાં સ્થૂલ વ્રતોના પાલન માટે નિષ્ઠાપૂર્વક દઢ મનોબળ દાખવે છે તેમનામાં કાળક્રમે સૂક્ષ્મ પાલન માટે રૂચિ અને પ્રીતિ અવશ્ય જન્મે છે.
સાધુધર્મને લાયક અહિંસાદિ ધર્મોના પાલનનો આગ્રહ જેમ ગૃહસ્થોને ધર્મથી ચ્યુત કરનાર છે તેમ ગૃહસ્થ ધર્મને લાયક અહિંસાદિ ધર્મોના પાલનનો માર્ગ સાધુઓની આગળ મૂકવાથી સાધુ પણ સાધુધર્મથી ભ્રષ્ટ થાય છે, એ વાત પણ અધિકાર-ભેદના ગર્ભમાં આવી જાય છે.
સાધુ-મુનિરાજ સાધુધર્મ યથાર્થપણે પાળે અને એ સધુધર્મને આદર્શ રાખીને ગૃહસ્થ ગૃહસ્થધર્મને યથાર્થપણે પાળે તેમાં જ શ્રી સંઘ અને શાસનની પ્રભાવના સમાયેલી છે,
કક્ષા મુજબનું થતું ધર્મનું પાલન, વ્યક્તિને ઉત્તરોત્તર ચઢિયાતી કક્ષાને પાત્ર બનાવે છે, અને કક્ષાને અવગણનારો નિમ્નકક્ષામાં ધકેલાઇ જાય છે. ધર્મના વિભાગોનું આ હાર્દ સૂક્ષ્મબુદ્ધિથી વિચા૨વા યોગ્ય છે. જરૂરી વિભાગ કે ભેદ, જીવનના પ્રત્યેક ક્ષેત્રમાં ઉપકારક છે એ હંમેશા યાદ રાખવું જરૂરી છે.