Prabuddha Jivan 1999 Year 10 Ank 01 to 12 - Ank 07 is not available

SR No.: 525984
Original Sutra Author: N/A
Author: Ramanlal C Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 1999
Total Pages: 116
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 10 MB

Page 39

તા. ૧૬-૬-૯૯
1.
પ્રબુદ્ધજીવન
પાસપોર્ટની પાંખે-ઉત્તરાલેખન
n ૉ. રણજિત પટેલ (અનામી)
માર્ચ ૧૯૮૩ અને જુલાઇ ૧૯૮૪માં અનુક્રમે પ્રથમ અને દ્વિતીય જેની આવૃત્તિ થયેલી તે ‘પાસપોર્ટની પાંખે'ના પ્રકાશનથી આપણા મૂર્ધન્ય સાક્ષાર-વિવેચક શ્રી વિષ્ણુપ્રસાદ ૨. ત્રિવેદીના સ્વસ્થ-શ્રદ્ધેય અભિપ્રાય પ્રમાણે ‘કલાપી, કાકા કાલેલકર, શ્રી ચંદ્રવદન ચી. મહેતા, શ્રી ઉમાશંકર જોષી, શ્રી કિશનસિંહ ચાવડા, સ્વામી આનંદ વગેરેની સાથે ભાઇ રમણલાલ હવે બેસે છે. આ ગ્રંથમાં એમનું વૈશિષ્ટ્ય એમના જીવન-અભિગમ, રુચિવિષયોમાં તથા લખાAની રીતિ-શૈલીમાં
વરતાય છે.’
પાસપોર્ટની પાંખે'માં આલેખાયેલા પંચાવન વિશિષ્ટ અને વિલક્ષણ પ્રસંગોમાં ક્યાંક ક્યાંક આપણા દિવંગત વાર્તા નવલકથાકાર શ્રી રમણલાલ વ. દેસાઇની રહસ્ય-ગોપન-સ્ફોટ-શૈલીનું અને ગુજરાતી પ્રવાસ-સાહિત્ય-સમ્રાટ શ્રી કાકાસાહેબ કાલેલકરની શિક્ષણ-સંસ્કાર-સંસ્કૃતિ-મંડિત ભાષાભંગિનું નૈસર્ગિક આકર્ષણ અનુભવાયું છે.
‘પાસપોર્ટની પાંખે'ના વધુ લખેલા પ્રસંગો છેલ્લાં ત્રણેક વર્ષથી ‘નવનીત'માં પ્રગટ થતા હતા તે હવે ગ્રંથરૂપે-પાસપોર્ટની પાંખે-ઉત્તરાલેખન’ના નામથી પ્રગટ થાય છે. આ બંને ગ્રંથોના વાંચન ટાણે મને કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોરના ‘વૃન્દુવાદન' કાવ્યનું સ્મરણ થાય છે. કાવ્યમાં તેઓ કહે છે ઃ ‘આ વિપુલ પૃથ્વીનું હું કેટલું ઓછું જાણું છું. દેશદેશમાં કેટલાંય નગરો, રાજધાની-માણસની કેટલી કિર્તી, કેટકેટલાં નદી, ગિરિ, સિંધુ, ભૂમિ, કેટકેટલા અજાણ્યા જીવ, કેટકેટલાં અજાણ્યાં તરુ, અગોચર રહી ગયાં છે. એ દુઃખથી જેમાં પ્રવાસવર્ણન હોય એવા ગ્રંથો અક્ષય ઉત્સાહથી વાંચું છું.
ટાગોરનું આ કાવ્ય તો ઠીક લાંબું છે પણ ડાઁ. શાહનાં આ બંને પુસ્તક વાંચતાં, મારા મનની સ્થિતિએ, કવિવર ટાગોરના મનોભાવનો જ પડઘો પાડ્યો. આપણી આપણા વિશ્વની જાણકારી કેટલી બધી મર્યાદિત છે !
ડૉ. શાહના આ ગ્રંથમાં માનવસ્વભાવનું વૈવિધ્ય અને વૈચિત્ર્ય ઠેર ઠેર જોવા મળે છે. એમાં ક્યાંક કારુણ્ય છે, તો ક્યાંક રમૂજ; ક્યાંક સ્વભાવની સંકુલતા છે, તો ક્યાંક નરી સરલતા ને સ્વાભાવિકતા. એમના વૈવિધ્ય-સભર આલેખનમાં એકંદર સંસ્પર્શ માનવકરુણાનો છે; અને એવું એક પણ પ્રકરણ નથી જેમાં પ્રકૃતિનાં વિવિધ સ્વરૂપોનું રુદ્ર-રમ્ય-ભવ્ય આલેખન, અલંકારમંડિત રસળતી શૈલીમાં ન થયું હોય. ઘણા પ્રસંગોના આલેખનમાં એમની ભૌગોલિક, ઐતિહાસિક, સાંસ્કૃતિક, સાહિત્યિક, ધાર્મિક-આધ્યાત્મિક, નૃવંશશાસ્ત્રીય, રાજકીય, ભૂસ્તરવિષયક, ભાષાકીય, ખગોળશાસ્ત્રીય કે પુરાતત્ત્વવિષયક અભિશાનો સુપેરે પરિચય થાય છે. એમની ઐતિહાસિક અને તુલનાત્મક અધ્યાપકીય દૃષ્ટિને કારણે મોટા ભાગનાં આલેખન તાદશ, રોચક, પ્રભાવક અને હ્રદયસ્પર્શી બન્યાં છે. એમની નિર્ઝરિણીસમી ભાષામાં ક્યાંય કશે કઠે કે કષ્ટ આપે તેવી કઠોરતા કે ક્લિષ્ટતા નથી, બલ્કે પ્રમોદ પમાડે તેવી પ્રવાહિતા ને પ્રાસાદિકતા છે.
હવે ૧૯૯૯માં ડૉ. રમણલાલ શાહ લિખિત ‘પાસપોર્ટની પાંખે ઉત્તરાલેખન’ પ્રગટ થયું એમાં વર્ણવાયેલા વિદેશ પ્રવાસના અનુભવના વિષયોનું સંક્ષેપમાં વિહંગાવલોકન અહીં કરીશું.
એવાસિંગનો બેટો' એ અત્યંત વફાદાર શ્વાન રામ અને એના વત્સલ માલિક મેવાસિંગના ઉભયપદી વિરલસ્નેહની કોઇ દિલચશ્પ નવલિકાના સાહિત્યિક-સંસ્પર્શવાળી કરુણ-રોચક કથા છે. મેવાન્સિંગના બેટા જેવા શ્વાન રામુ માટે લેખક કહે છે : ‘અમે જોયું કે કૂતરાની આંખો કંઇક જુદી જ હતી. એમાં માણસ જેવી જ નિર્દોષતા, સરળતા,
ભાવુકતા, વિનય, પ્રેમ, વફાદારી વગરે વંચાતાં...મેવાન્સિંગના કરતાં પણ રામુની આંખમાં અમને વિશેષ ભાવ જણાયો.’
રેક્લાવિક એ આઇસલેન્ડનું પાટનગર છે. ભૌગોલિક, ઐતિસાહિક અને સાંસ્કૃતિક દૃષ્ટિએ કરેલ આઇસલેન્ડના પ્રવાસનું અત્યંત મહત્ત્વ છે, પણ વૈચાવિક પહોંચતા માં લેખકે કરમુક્ત (Duty Free) વ્હીસ્કીનો ધંધો કરનાર રીઢા સ્કુટરનું જે સંકેતાત્મક કરુણાન્ત નાટક આલેખ્યું છે તે સ્વાર્થની પૂર્તિ-અપૂર્તિના પ્રતિભાવો આલેખતું અવિસ્મરણીય છે.
સોવિયેટ યુનિયનનું જૂનામાં જતું શહેર કિએવ દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ વખતે ‘બહાદુર નગરી'નું બિરુદ પામેલ જેની વીસ લાખની વસતિમાં એકસો તો ઉદ્યાનો છે. એટલે ઉદ્યાનનગરી' તરીકે જાણીતી...એ કિએવનો હસમુખો સંસ્કારી ગાઇડ વિક્ટર, મોસ્કો યુનિવર્સિટીનો અનુસ્નાતક-રાજશાસનની અતિ સખ્તાઇને કારણે વાણી-સ્વાતંત્ર્ય ઝંખતો અને ડૉ, શાહને ‘હું બહુ દુઃખી છું’ એટલું જ કહેવા માટે પણ બે દિવસથી હિંમત એકઠી કરતો-એનું આબેહૂબ રેખાચિત્ર એિવનો ગાઇડ વિક્ટર'માં આલેખાયું છે.
જૈન ધર્મ અને શાકાહાર' એ વિષય ઉપર કેનેડાના મોટામાં મોટા શહેર ટોરેન્ટોમાં, ‘વેજિટેરિયન એસોસિએશન' તરફથી ‘વિશ્વ શાકાહાર પરિષદ' ભરાઈ તેમાં ભાષણ આપવા લેખક ગયા ત્યારે એમના મિત્ર પિટર દ્વારા સ્કેચ પેનનું ઢાંકણું બંધ કરવાનું રહી જતાં બુનિયન અને શર્ટ કાળી શાહીથી ખરડાયાંએ પરિસ્થિતિમાં ચિત્તની સ્વસ્થતા સાચવી કેવો તોડ કાઢ્યો તેનું રસિક વિગતપ્રચૂર વર્ણન ‘ટોરેન્ટોમાં શાકાહાર પરિષદ‘ એ લેખમાં વાંચવા મળે છે.
‘સહસ્ર દ્વીપના પ્રદેશ’માં અબ્રાહમ લિંકનના ખૂનનું કાવતરું કરનાર જ્હોન પાઇનની કથા, કેનેડાને બ્રિટીશ મતમાંથી મુક્ત કરાવવા મથનાર બે કેનેડિયન દેશભક્તોની કથા અને બે કોટ્યાધિપતિઓએ પત્નીપ્રેમને કારણે કરોડો ડોલર ખર્ચીને બંધાવેલા રાજમહેલ જેવા પ્રાસાદો, એકની પત્ની ગુજરી જતાં ને બીજાની પત્નીને મહેલ ‘રજવાડી જેલ' જેવો લાગતાં વપરાયા વિના ઉજજડ બની ગયા–એવી કુદરતની અકળ લીલાનું તેમજ પ્રકૃતિની રમણીયતાનું તથા ભૂતકાળના કરુણ-રોમાંચક ઇતિહાસનું રસિક આલેખન છે.
જાપાનની પ્રજા અહં-કેન્દ્રી હોવા છતાં માયાળુ, શાંતિપ્રિય, વિનયી, પ્રામાણિક અને સહકાર આપવાવાળી છે; છતાંયે ભાષાની અગવડ અને એક જ શહેરમાં નામ સામ્યને કારણે ગણતર કલાકોમાં જ લેખકને ‘કુમામોટો કેસલ' અને ‘બસ સેન્ટ્રલ'નો જે ગોટાળો થયો તેની હળવા હૈયાની દાસ્તાન, ‘કુમામોટો’ પ્રસંગમાં વાંચવા મળે છે.
ઇજિપ્તની લગભગ ૯૫% જમીન રણ છે. એમાંથી આશરે ચારથી પાંચ ટકા જેટલા પ્રદેશમાં લોકોનો વસવાટ છે. આશરે ૭૫ લાખ કિલોમિટર જેટલા વિસ્તારમાં સહરાનું રણ પથરાયેલું છે. કવિ સુંદરમ્એ સહરાના રણને પ્રણયઝંખનાના પ્રતીક તરીકે એક સુંદર મુક્તકમાં નિરૂપ્યું છે. ‘સહરાના રણમાં' નામના પ્રવાસ લેખમાં અંતે લેખકે આગાહી કરી છે કે એકવીસમી સદીના અંતમાં દુનિયાની વસતિ લગભગ દશ બાર અબજની થઇ જશે, પણ જો વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો, આર્થિક સહકાર અને રાજદ્વારી દૂરંદેશી વાપરી દુનિયાના રણપ્રદેશોને વસવાલાયક બનાવી શકાય તો અતિવસતિનો પ્રશ્ન સહજે ઉકલી જાય.
‘જેહના ભાગ્યમાં જે સમે જે લખ્યું તેહને તે સમે તે જ પહોંચે' એ નરસિંહના ગાવા પ્રમાણે ખરું, પણ એક સમે લશ્કરી દષ્ટિએ મહત્ત્વના ‘માઉન્ટ આબુન' પર જવાનું ગાઇડ લિયોનાએ જાહેર કર્યું ને પછી ત્યાંની બસ બંધ છે કહી રદ કર્યું...પણ મોંઘીદાટ ટેક્સી દ્વારા ડૉ. શાહ