Prabuddha Jivan 1999 Year 10 Ank 01 to 12 - Ank 07 is not available

SR No.: 525984
Original Sutra Author: N/A
Author: Ramanlal C Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 1999
Total Pages: 116
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 10 MB

Page 32

પ્રબુદ્ધજીવન ત્રણ વૈષ્ણવજન
I ડૉ. રણજિત પટેલ (અનામી)
તા. ૩૦-૧-૯૯, શનિવારના રોજ, પૂ. ગાંધી બાપુના એકાવનમાં નિર્વાણ દિને વહેલી સવારે આકાશવાણીના રાષ્ટ્રીય પ્રસારણ કાર્યક્રમમાં, લતા મંગેશકરના કંઠે ને અમદાવાદ-વડોદરા કેન્દ્ર પરથી કું. મધુરીબેન (મથુરીબેન) ખરેના કંઠે પૂ. બાપુનું પ્રિયભજન-વૈષ્ણવ જન તો તેને કહીએ’-સાંભળ્યું અને મારા મનમાં અનેક વિચાર ઊભરાયા.
પ્રથમ વિચાર તો ઋગ્વેદના અનેક દેવો જેવા કે અત્રિ, વરુણ, ઇન્દ્ર, હિરણ્યગર્ભ, વિશ્વકર્મા, પ્રજાપતિ, સૂર્ય, અશ્વિનૌ, યમ, રુદ્ર, પર્જન્યની સાથે વિષ્ણુનો અને એ સર્વ દેવોના પ્રભાવનો..પછી ‘વિષ્ણુ' શબ્દમાં રહેલ મૂળ ધાતુનો ને એની સાથે જોડાયેલ બૃહદ્ વ્યાપક, સર્વદર્શી પરમ તત્ત્વનો. ઋગ્વેદથી નરસિંહ મહેતાના કાળ સુધીમાં વિષ્ણુ દેવતાના અનુયાયીઓ-વૈષ્ણવ ધર્મના આચાર્યો અને ઉપાસકોનો વિચાર પણ ચિત્તમાં ઝબકી ગયો. કેટકેટલા સંસ્કારના પુટથી પુષ્ટ થઇ નરસિંહે એક આદર્શ વૈષ્ણવ-જનની છબિ રચી આપી છે ! આમ જુઓ તો, શુદ્ધ કવિતાની દૃષ્ટિએ અને ઉચ્ચ તત્ત્વજ્ઞાનની દૃષ્ટિએ, નરસિંહ મહેતાના આ વૈષ્ણવજનના ભજન કરતાં એનાં અન્ય અનેક પદો- ભજનો, પ્રભાતિયાં સારાં ને ઉચ્ચ કોટિનાં છે...પણ નરસિંહ જેવા બીજા એક વૈષ્ણવ-જને એટલે કે પૂ. ગાંધી બાપુએનરસિંહના એ કાવ્યમાં વર્ણવેલા લગભગ સર્વ ગુણોને માનવદેહે જીવી બતાવ્યા અને તેથી નરસિંહનું એ કાવ્ય ગુજરાતની સીમાઓ વટાવી દેશવ્યાપી બની ગયું...અને નરસિંહના કાવ્યનો પ્રભાવ ઝીલી, એના સંસ્કારરૂપે, ભક્તકવિ દયારામે પણ એ ભાવના અનુરાગન જેવાં બે કાવ્યો વૈષ્ણવ નથી થયો તું રે, હરિજન નથી થયો તું રે
અને ‘તાદશ જન તેને જાણીએ રે’-લખ્યાં :
શ્રી મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી ઇ.સ.૧૮૮૭ની સાલમાં મેટ્રીક થયા...એમની ઇચ્છા તો વકીલ-બેરીસ્ટર થવાની નહીં પણ દાકતર બનવાની હતી...જ્યારે એમણે એમના મોટા ભાઇ સમક્ષ પ્રસ્તાવ મૂક્યો કે ‘મને દાકતરી ધંધો શીખવા ન મોકલાય ?' ત્યારે ભાઈએ કહ્યું : ‘એ તો બાપુજીને ન ગમતું છે, તારી વાતો કરતાં જ તેઓ કહેતા કે આપણે વૈષ્ણવ હાડમાંસ ચૂંથવાનું કામ ન કરીએ. બાપુજીનો વિચાર તો તને વકીલ બનાવવાનો જ હતો.' પિતાની ઇચ્છા પ્રમાણે ને ગાંધી-કુટુંબના મિત્ર-સલાહકાર શ્રી માવજી દવેની સલાહ અનુસાર તથા ભાઇની ઉદાર મદદથી તેઓ બેરીસ્ટર તો થયા પણ ‘આપણે વૈષ્ણવ હાડમાંસ ચૂંથવાનું કામ ન કરીએ' એવા બોધને ન ગણકારી, આ પરમ વૈષ્ણવે પીડ પરાઇ જાણીને, કુષ્ઠ-રોગી પરચુરે શાસ્ત્રીની સેવા કરી-‘પરદુઃખે ઉપકાર કરે તોયે, મન અભિમાન ન આણે રે’એ ભાવ ને ભાવના સાથે-પરમ વૈષ્ણવજનની સર્વ ગુણસંપદા-સમેત,
કવિ-બ્રહ્મા કાવ્યસૃષ્ટિ રચે છે, સહૃદય ભાવકના રસકોષને એ પુષ્ટ કરે છે, વિષ્ણુની જેમ પોષે છે ને સમતોલ, ગુણદોષદર્શી વિવેચક ક્વચિત્ શિવ તો ક્વચિત્ રુદ્ર પણ બને છે. આદ્યકવિ નરસિંહ મહેતાએ-કવિ બ્રહ્માએ કાવ્ય રચ્યું, સહ્રદય ભાવક જેવા પૂ. બાપુનો રસકવિ એથી પોષણ પામી પુષ્ટ થયો ને ત્રીજા એક વૈષ્ણવજન વિવેચક શિવે—-પૂ. વિનોબાજીએ એની મીમાંસા કરી. તે આ રીતે
૭મી જૂન, ૧૯૧૬ને દિવસે કોચરબ આશ્રમમાં વિનોબાજી ગાંધીજીને પ્રથમવાર મળે છે ને એમને ગાંઘીજીમાં પોતાને અભિપ્રેત ક્રાન્તિ અને શાંતિનાં યુગપદ્ દર્શન થતાં એમના શિષ્ય તરીકે
તા. ૧૬-૫૯૯
આશ્રમવાસી બને છે. અહર્નિશ એ બાપુની નાની મોટી પ્રવૃત્તિઓ, નખશિખ દિનચર્યાને, અતંદ્ર જાગ્રતિપૂર્વક, ઝીણા વિવેકપૂર્વક નિહાળે છે. આ ત્રીજા વૈષ્ણવજનના શબ્દોમાં જ આપણે પરમ વૈષ્ણવ ગાંધીજીના વિરાટ વ્યક્તિત્વને પામીએ.
ઘણાં વરસ પહેલાં સાબરમતી આશ્રમમાં હતો ત્યારની વાત છે. તે વખતે વૈષ્ણવજન તો તેને કહીએ' ભજન અવારનવાર ગવાતું, તેમાં ભક્તનાં લક્ષણ બતાવ્યાં છે. એમાંનાં કયાં કયાં લક્ષણ કેટલી હદે મને લાગુ પડે છે, તેનો હું મનોમન વિચાર કરતો રહેતો, વળી મારી આંખ આગળ બાપુનું જીવન હતું. એટલે એમના જીવનમાં આ લક્ષણો કેવી રીતે અને ક્યાં દૃષ્ટિગોચર થાય છે તેના વિચારો પણ મારા મનમાં આવ્યા કરતા. બીજાના મનની તપાસ ન કરવી જોઇએ, પોતાના મનની તપાસ જ ઉન્નતિમાં સહાયક બને છે. પરંતુ બાપુ મારે મન જુદા નહોતા, કોઇ પારકી વ્યક્તિ નહોતા. તેથી આ લક્ષણો એમનામાં કેવાં છે, તે જોવાનો-ચાહે અનધિકાર કહો-હું મનોમન પ્રયત્ન કરતો, અને ત્યારે મારા ધ્યાનમાં આવતું કે લગભગ બધાં લક્ષણો બાપુને લાગુ પડે છે, પણ ‘રામનામ શું તાળી લાગી’ એ લક્ષણ કંઇક ઓછું લાગુ પડે છે. (‘ગાંધીઃ જેવા જોયા-જાણ્યા’
પૃ. ૧૫૩)
નરસિંહ મહેતાના આદર્શ વૈષ્ણવજનની જેમ, ગીતાના ગાનારે પણ આદર્શ ‘સ્થિત-પ્રજ્ઞ'ની માનસમૂર્તિ સમર્થ શબ્દોમાં કંડારી છે. તત્સંબંધે વિનોબાજી લખે છે. ‘હું બાપુને મળ્યો’ અને એમના ઉપર મુગ્ધ થઇ ગયો, તે એમની આંતરબાહ્ય એકતાની અવસ્થા ઉપર. વળી, કર્મયોગની દીક્ષા મને બાપુ પાસેથી મળી. ગીતામાં તો એ
કહ્યું જ હતું પણ સાક્ષાત્ થયું બાપુના જીવનમાં. ગીતાના કર્મયોગનું પ્રત્યક્ષ આચરણ મેં બાપુમાં જોયું. ગીતામાં સ્થિતપ્રજ્ઞનાં લક્ષણો આવે છે. એ વર્ણન જેને લાગુ પડે એવો સ્થિતપ્રજ્ઞ શરીરધારી ભાગ્યે જ શોધ્યો જડે...પણ એ લક્ષણોની બહુ નજીક પહોંચી ચૂકેલા મહાપુરુષને ગાંધીજીને) મેં મારી સગી આંખે જોયા' (ગાંધી જેવા જોયા જાણ્યા-પૃ.
૪).
પરમ વૈષ્ણવ ભક્ત કવિ નરસિંહ મહેતાના ભજનમાં દર્શાવેલ આદર્શ ભક્તના લક્ષણોમાંથી વિનોબાજીને ગાંધીજીમાં ‘રામનામ શું તાળી લાગી'ની ન્યૂનતા લાગેલી પણ એ દિશામાં ઉત્તરોત્તર ગુણવૃદ્ધિ થતાં, એ જ પુસ્તકમાં વિનોબાજી લખે છે : ‘લગભગ ૧૯૨૦ના અરસાની વાત છે, પરંતુ એ પછી તેઓ (ગાંધીજી) એટલી ઝડપથી આગળ વધતા ગયા કે જોતજોતામાં તેઓ રામનામમાં તન્મય થઇ ગયા, ને આખરમાં તો જાણે એમણે રામનામની ૨૮ જ લીધી હતીત્રણસો-સાડા ત્રણસો વરસ પહેલાં તુલસીદાસ અને તુકારામે જેવી રટ લગાવી હતી તેવી જ. અને છેવટે એ જ નામ લઇને તેઓ ગયા!
કવિના શબ્દબ્રહ્મમાં કેવી ગજવેલ જેવી તાકાત હોય છે ને કાવ્યમાં નિરૂપિત એ શબ્દબ્રહ્મને જીવનમાં મૂર્ત કરનાર માનવ કેવો અતિમાનવ બની શકે છે તેની પ્રતીતિ આ ત્રણ વૈષ્ણવજનનાં વાણી, કર્મ ને મીમાંસા દ્વારા થાય છે.
+++
માલિક : શ્રી મુંબઈ જૈન યુવક સંઘ - મુદ્રક, પ્રકાશક: નિરુબહેન સોધભાઈ શાહ ♦ પ્રકાશન સ્થળ : ૩૮૫, સરદાર વી. પી. રોડ, મુંબઈ-૪૦૦ ૦૦૪, ફોન : ૩૮૨૦૨૯૬, મુન્નસ્થાન : ખરી પ્રિન્ટિંગ વર્ક્સ, ૩૧૨/Ä, ભાયખલા સર્વિસ ઈન્ડસ્ટ્રીયલ એસ્ટેટ, દાદાજી કોડદેવ ક્રોસ રોડ, ભાયખલા મુંબઈ-૪૦૦૦૨૭,