Prabuddha Jivan 1999 Year 10 Ank 01 to 12 - Ank 07 is not available

SR No.: 525984
Original Sutra Author: N/A
Author: Ramanlal C Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 1999
Total Pages: 116
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 10 MB

Page 20

પ્રબુદ્ધજીવન
મંત્ર અને તેનું સ્વરૂપ
_ ડૉ. કવિન શાહ
જીવનમાં આવતી ઉપાધિને દૂર કરવા અને ભૌતિક સુખસમૃદ્ધિ અને શાંતિ પ્રાપ્ત કરવા માટે જ્ઞાન-ભક્તિ અને કર્મનો આશ્રય લેવામાં આવે છે. તેમ છતાં મંત્રની ઉપાસના-જાપ કરીને અનેકવિધ લાભ મેળવવાની મનોવૃત્તિ જનસાધારણમાં વિશેષ પ્રચલિત છે. મંત્રથી ઇચ્છિત ફળપ્રાપ્તિ થાય તે માટે મંત્રનો જાપ કરવામાં આવે છે. આ મંત્ર વિશેની તાત્ત્વિક માહિતી જાણીએ તો તેને સિદ્ધ કરી શકાય. વર્તમાન
સમયમાં ગ્રહપીડા, લગ્નજીવન, લક્ષ્મીપ્રાપ્તિ, પુત્ર-સંતાન, ધંધો સારો ચાલે, મહાસંકટ, જેલવાસથી બચી જવાય, ચૂંટણીમાં વિજય મળે, મોટો હોદ્દો સત્તા મળે અને સત્તા પર સ્થિર થવાય, લાંબા કાળ પર્યંત સત્તા ભોગવી શકાય આવા હેતુથી મંત્રોપાસનાનું પ્રમાણ દિનપ્રતિદિન મોટા પ્રમાણમાં વૃદ્ધિ પામ્યું છે. ભાગ્યે જ એવી કોઇ વ્યક્તિ હશે કે જેણે જીવનમાં એક પણ વખત મંત્રનો આશ્રય લીધો ન હોય. મંત્ર શાસ્ત્ર કે વિજ્ઞાન તે અંગે ઊંડા ન ઊતરીએ તો પણ તેને શાસ્ત્ર માનીને શાસ્ત્રોક્ત માહિતી જાણીએ તો સાચા અર્થમાં મંત્ર એ મંત્રરૂપે કલ્યાણકારી બને છે.
છે
નિરુક્તકાર યાસ્કમુનિ તેનો અર્થ કરે છે : ‘મન્ત્રો મનનાત્' એટલે કે મનન કરવા યોગ્ય હોય તે મંત્ર છે. તાંત્રિકોના મતે મંત્રનો અર્થ છે ‘મનનાત્ ત્રાયત્રે ઇતિ’—જેનું મનન કરવાથી રક્ષણ થાય છે તે મંત્ર છે. મંત્રને સાચો અર્થ તો એ છે કે મનન દ્વારા પરમ તત્ત્વનો બોધ થાય અને તેમાં સ્થિરતા આવે.
મંત્રવિશે બીજો મત પણ પ્રચલિત છે કે જેના મનનથી આંતરમનની
ગૂઢ શક્તિ જગ્રત થાય, આત્મસ્ફુરણા થાય અને અંતે સંસારનો ક્ષય થાય. જરા અને મૃત્યુના અનાદિકાળના બંધનથી મુક્ત થવાય. આ પ્રકારનું ફળ મળે તો મંત્રસિદ્ધિ સાર્થક થાય છે.
શ્રી અભયદેવસૂરિ મંત્ર વિશે જણાવે છે કે : મન્ત્રો દેવાધિષ્ઠિતોડસાવક્ષરરચનાવિશેષઃ ।' (પંચાકસૂત્ર-ટીકા)
દેવથી અધિષ્ઠિત વિશિષ્ટ અક્ષરોની રચના એ મંત્ર છે.
પંચકલ્પ ભાષ્યમાં જણાવ્યું છે કે ‘મંત્રો પુણ હોઈ પઠિય સિદ્ધો' જે પાઠ સિદ્ધ હોય તે મંત્ર કહેવાય છે. મંત્ર વ્યાકરણમાં એવો ઉલ્લેખ છે કે જે મંત્રવિદો વડે ગુપ્તપણે બોલાય છે તે મંત્ર છે.
તા. ૧૬-૪-૯૯
બીજમંત્રને વિવિધ પર્યાયવાચી શબ્દોથી ઓળખવામાં આવે છે. તેજસ્, ભક્તિ, વિનય, પ્રણવ, બ્રહ્મ, પ્રદીપ, કમલ, અગ્નિ, ધ્રુવ, આકાશ. તદુપરાંત શક્તિ, બિંદુ, ત્રિદૈવત, સત્ય, મન્ત્રાધ, સાવિત્રી, ત્રિકૂટ, ગાયત્રીબીજ, વેદસાર, વેદબીજ, પંચરશ્મિ વગેરે સંજ્ઞાથી તે ઓળખાય છે.
બીજમંત્રમાં માત્ર બીજાક્ષર હોય છે. ૐ એ બીજમંત્ર તરીકે સર્વ
દર્શનશાસ્ત્રોમાં માન્ય છે. જો કે તેનું અર્થઘટન સાંપ્રદાયિક દૃષ્ટિએ જુદું હોવા છતાં બીજમંત્ર તરીકે કોઇ ભેદ નથી.
બીજ પછી હેતુપૂર્ણ અર્થગંભીર રહસ્યયુક્ત અક્ષરોનો આશ્રય લઇને મંત્ર રચના કરવામાં આવે છે.
દા. ત. ૐ હ્રીં અહંમ નમઃ આ મંત્રમાં ૐૐ બીજમંત્ર છે. ી માયા તત્ત્વ-શક્તિસૂચક છે. તેને બીજમંત્ર સાથે જોડવામાં આવ્યો છે. ત્યારપછી ઇષ્ટદેવ અરિહંત માટે અર્હમ્ મૂકીને નમસ્કાર કરવામાં આવ્યા છે. મંત્રમાં નમઃ શબ્દપ્રયોગ શોધન અને અર્ચનના પ્રયોજનથી થાય છે.
આ રીતે મંત્રરચના કરવામાં આવે છે.
અનેક જાતના મંત્રો રચાયેલા ઉપલબ્ધ થાય છે. પૂર્વકાલીન ઋષિ-મુનિઓએ મંત્રોની સાધના કરીને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી હતી. પરિણામે એમની પાસે વચનસિદ્ધિ હતી. તેના ચમત્કારથી લોકો ઋષિ-મુનિઓની પૂજા-ભક્તિ કરતા હતા.
મંત્રના પ્રકારોનો વિચાર કરીએ તો તેમાં પણ વિવિધતા જોવા મળે
યોગીઓ, સંન્યાસીઓ અને અવધૂતોની સાધનાનું લક્ષ્ય પ૨મ તત્ત્વની પ્રાપ્તિ છે.
છે.
બીજમંત્ર અને નામમંત્ર--બીજમંત્રમાં ૐ હ્રીં નમઃ જેવા બીજાક્ષરો
રહેલા છે, જ્યારે નામમંત્રમાં ઇષ્ટદેવનું નામ જોડવામાં આવે છે.
છે અને વીસ અક્ષરના મંત્રો છે. તેથી વધારે અક્ષરવાળા માલા મંત્રો છે. ‘પ્રયોગસાર’ નામના ગ્રંથમાં જણાવ્યું છે કે નવ અક્ષરના બીજમંત્રો મંત્રના પ્રકાશમાં અક્ષરસંખ્યા પણ મહત્ત્વનું સ્થાન ધરાવે છે.
મુનિલાલજી સ્વામી મંત્રના ત્રણ પ્રકાર દર્શાવે છે.
સિદ્ધમંત્ર––જેનો અનુભવ કરીને સિદ્ધ કરવામાં આવે છે તેવો મંત્ર. આવો મંત્ર અન્ય વ્યક્તિઓને આપવામાં આવે છે. સાધકની કુંડલિની શક્તિ જાગ્રત થાય છે ત્યારે પરમેશ્વરના અનુભવથી સિદ્ધમંત્રો સ્વયં સ્ફૂરે છે. સિદ્ધગુરુના અનુગ્રહથી પણ આવા મંત્રો પ્રાપ્ત થાય છે.
સાધારણ મંત્ર-ગુરુમુખેથી મંત્ર ગ્રહણ કરીને શાસ્ત્રોક્તવિધિ પ્રમાણે જાપ કરવામાં આવે છે. આ પ્રકારનાં મંત્રોની સાધના મોટી
સંખ્યામાં થાય છે.
મિત્ર-ધાતુ પરથી મંત્ર શબ્દ રચાયો છે. તેનો અર્થ છે ગુપ્ત ભાષણ-મનન કરવું તે.
છે.
મંત્ર વિષેના ઉપરોક્ત વિચારોને આધારે એમ ફલિત થાય છે કે મંત્ર દ્વારા ભૌતિક અને આધ્યાત્મિક સિદ્ધિ મેળવવાનું લક્ષ્ય રહેલું છે. ભૌતિક લક્ષ માત્ર આ જન્મ પૂરતું જ ઉપયોગી છે, જ્યારે આધ્યાત્મિક રીતે તેના સંસ્કારો ભવાંતરમાં પણ આત્માને ઉપકારક નીવડે છે. મતલબ કે જ્યાં સુધી આત્મા મુક્તિ સુખ પ્રાપ્ત કરે નહિ ત્યાં સુધી આધ્યાત્મિક હેતુથી મંત્ર સાધના કરે તે જ ઇષ્ટ છે. અન્યથા નહિ.
ભારતીય સંસ્કૃતિની પરંપરામાં મંત્ર કે દીથ્રા માટે ગુરુ-શિષ્યના સંબંધમાં ગુરુ-શિષ્યને યોગ્ય જાણીને કાનમાં ગુપ્ત રીતે મંત્ર સંભળાવે છે. ત્યારપછી શિષ્ય તેનું મનન કરે છે-જાપ કરે છે. આ પરંપરા એ મંત્ર મેળવવાની યોગ્યતા-લાયકાતને મહત્ત્વ આપે છે. ગમે તે વ્યક્તિ મંત્રને લાયક નથી. કુપાત્રને પ્રાપ્ત થયેલો મંત્ર નિષ્ફળ છે.
મંત્રરચનાનો વિચાર કરીએ તો તેમાં સૌ પ્રથમ બીજાક્ષર સ્થાન ધરાવે છે. ‘બીજ' એ મંત્રનું મૂળભૂત અંગ છે. બીજાક્ષરમાં રહેલી અખૂટ શક્તિ મંત્રની સફળતામાં ખૂબ જ ઉપયોગી નીવડે છે. જૈન અને જૈનેતર ધર્મોમાં પણ બીજાક્ષરનો સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો છે. પ્રથમ બીજાક્ષર અને ત્યાર પછી મંત્રાક્ષરોનો સમાવેશ થાય છે.
નિર્બીજ મંત્ર--પુસ્તક વાંચીને ગ્રહણ કરેલા મંત્રો શક્તિરહિત છે. તેનાથી કોઇ લાભ નથી,
અન્ય રીતે તેના બીજા ત્રણ પ્રકાર સાત્ત્વિક, રાજસી અને તામસિક
સાત્ત્વિક મંત્રો—આત્મશુદ્ધિ-આત્મસ્વરૂપાનુસંધાન માટે છે. રાજસી--યશ, સમૃદ્ધિ અને ભોગવિલાસ માટે છે, તામસિક—મારણ-શત્રુવશ કરવા માટે હોય છે.
તાંત્રિકોના મતે એક અક્ષરનો મંત્ર પિંડ છે. બે અક્ષરનો મંત્ર કર્તકી છે. ત્રણથી નવ અક્ષરના બીજમંત્રો છે. ૧૦ અક્ષરથી ૨૦ અને વધુ અક્ષરવાળા માલામંત્ર છે.
શ્રી દામોદર શાસ્ત્રી મંત્રના નૈગમિક, પૌરાણિક આગમ, શાબર અને પ્રકીર્ણક એમ પાંચ ભેદ જણાવે છે.
નૈગમિક એટલે વંદનાના આધારે રચાયેલા મંત્રો. પૌરાણિક-પુરાણોના સંદર્ભથી રચાયેલા મંત્રો આગમ-તંત્રને આધારે રચાયેલા મંત્રો, શાબ-ભીલ કે નીચ જાતિના પ્રચલિત મંત્રો,
પ્રકીર્ણક-જૈન, બૌદ્ધ, ઇસ્લામ જેવા ધર્મ અને અન્ય મત કે સંપ્રદાયના મંત્રો.