Prabuddha Jivan 1975 Year 36 Ank 17 to 24

SR No.: 525960
Original Sutra Author: N/A
Author: Chimanlal Chakubhai Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 1975
Total Pages: 86
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 8 MB

Page 53

Regd. No. MEL by south 54 Licence No.: 37
प्रजद्ध भवन
શ્રી મુંબઇ જૈન યુવક સંઘનું પાક્ષિક મુખપત્ર છૂક નકલ ૭૫૦ પૈસા
‘પ્રબુદ્ધ જૈન’નુ નવસ કરશ વર્ષ ૩૬; અંક: ૨૨
મુંબઇ, ૧૬ માર્ચ ૧૯૭૫, રવિવાર વાર્ષિક લવાજમ રૂા. ૧૦, પરદેશ માટે શિલિ'ગ : ૨૨
તંત્રી ચીમનલાલ ચકુભાઈ શાહ
અંધારણમાં
મૂળભૂત
અધિકારી
[આપણા બંધારણને અમલમાં આવ્યું ૨૫ વર્ષ થયાં તેની રજત જયંતીની વર્ષભરની ઉજવણી રાષ્ટ્રપતિના પ્રવચનથી શરૂઆત થઈ છે. તેના ઉપલક્ષમાં આકાશવાણી ઉપર વાર્તાલાપે યોજાયા છે. કેટલાક સમય પહેલાં બંધારણ વિષે એક પરિસંવાદ આકાશવાણી ઉપર થયો હતો જેમાં મુંબઈ હાઈકોર્ટના જસ્ટીસ ગાંધી, કોમર્સના તંત્રી શ્રી વાડીલાલ ડગલી, ઈન્ડીઅન મરચન્ટ ચેમ્બરના મંત્રીશ્રી ઘીવાલા અને મેં ભાગ લીધો હતો. મૂળભૂત અધિકારો વિષે આ વાર્તાલાપ એ જ શ્રેણીમાં છે - ચીમનલાલ ]
આપણા દેશનું બંધારણ લેખિત છે. તેથી રાજતંત્રમાં, પાર્લામેંટ, ધારાસભાઓ, ન્યાયાલયે તથા વહીવટી તંત્ર બધાંએ બંધારણ મુજબ વર્તવાનું રહે છે. એ અર્થમાં બંધારણ સર્વોપરી છે. પાલમેંટ અથવા ધારાસભા કોઈ કાયદો કરે અથવા વહીવટી તંત્ર કોઈ હુકમ કરે તે બંધારણ મુજબ ન હોય તે કોર્ટ તેને બિનબંધારણીય જાહેર કરી રદ કરી શકે છે. ઈંગ્લાંડમાં લેખિત બંધારણ નથી. તેથી પાર્લામેન્ટ સર્વોપરી છે. ત્યાંની પાર્લામેન્ટે કરેલ કોઈ કાયદો કોર્ટ બિનબંધારણીય ઠરાવી ન શકે અથવા રદ કરી ન શકે. આપણે ત્યાં બંધારણ સર્વોપરી છતાં બીજી રીતે જોઈએ તે પાર્લામે ટ સર્વોપરી છે કારણ કે બંધારણમાં ફેરફાર કરવાની પાર્લામેટને સત્તા છે. આ સત્તાને કોઈ મર્યાદા છે કે નહિ તે વિષે મતભેદ છે. પણ મૂળભૂત અધિકારોમાં પાર્લામે ટ ફેરફાર કરી શકે છે એવું હવે સુપ્રીમ કોર્ટે બહુમતીથી ઠરાવ્યું છે.
شت
આપણા બંધારણમાં રાજતંત્ર કેમ રચવું અને તેને વહીવટ કેવી રીતે કરવા એટલે જ પ્રબંધ નથી. પણ સમાજનું નવનિર્માણ કેવા પ્રકારનું કરવા આપણુ' ધ્યેય છે અને નવી સામાજિક અને આર્થિક વ્યવસ્થાના આપણા આદર્શ શું છે તેનું ચિત્ર પણ આપ્યું છે. આ દષ્ટિએ બંધારણ માત્ર ધારાશાસ્ત્રીએ કે કોર્ટમાટે જ નથી. આપણા ભાવિ રાષ્ટ્ર જીવનને આકાર બંધારણ મુજબ ઘડવાના છે તેથી દરેક પ્રજાજને, બંધારણના આ ભાગ જાણવા જોઈએ. તે દૃષ્ટિએ દેશનું બંધારણ એક પવિત્ર દસ્તાવેજ છે.
આ આદર્શ બંધારણના આમુખમાં સંક્ષેપમાં પણ સ્પષ્ટ રીતે આપ્યા છે. દેશના લોકોએ બંધારણસભા મારફત " આ બંધારણ શા માટે ઘડયું છે તે આમુખમાં જણાવ્યું છે. તેમાં કહ્યું છે: અમે ભારતના પ્રજાજનો, ભારતનું સાર્વભૌમ, લેાકશાહી ગણતંત્ર રચવા અને ભારતના પ્રત્યેક નાગરિકને, સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય ન્યાય મળે, વિચાર, વાણી, માન્યતા, ધર્મ અને પ્રજાની સ્વતંત્રતા રહે, દરજ્જા અને તકની સૌને સમાનતા રહે અને સૌમાં ભ્રાતૃભાવની લાગણી વધે જેથી વ્યકિતનું ગૌરવ અને રાષ્ટ્રની એકતા સિદ્ધ થાય, તે માટે આ બંધારણ મંજૂર કર્યું છે અને સમર્પિત કરીએ છીએ. લેકશાહી, 'સ્વતંત્રતા, સમાનતા, ન્યાય અને ભાતૃભાવ તથા વ્યકિતનું ગૌરવ અને રાષ્ટ્રની એકતાના ધ્યેયો સિદ્ધ કરવા રાજ્યે શું કરવું જોઈએ તેના વિગતથી પ્રબંધ બંધારણના બે વિભાગામાં કર્યો છે,
એક વિભાગમાં મૂળભૂત અધિકાર આપ્યા છે અને બીજા વિભાગમાં રાજ્યની નીતિનાં માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો આપ્યા છે. આવા
માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતે। બંધારણમાં મૂકવા તે નવા પ્રયાગ છે. માત્ર આયર્લેન્ડના બંધારણમાં તેમ છે.
એમ કહી શકાય કે મૂળભૂત અધિકારો નિષેધાત્મક છે અને માર્ગદર્શક સિદ્ધાંત વિધેયક છે. એકમાં રાજ્યે શું ન કરવું અને બીજામાં રાજ્યે શું કરવું તેને પ્રબંધ છે. મૂળભૂત અધિકારોના અમલ કોર્ટ મારફત કરી શકાય છે જ્યારે માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતેના અમલ કોર્ટ મારફત નથી થઈ શકતા. આનું કારણ એમ નથી કે મૂળભૂત અધિકારો, માર્ગદર્શક સિદ્ધાંત કરતાં વધારે મહત્ત્વનાં છે.
મૂળભૂત અધિકાર વિરુદ્ધ રાજ્ય કોઈ કાયદા કે વર્તન કરે તાકાર્ટ તેવા કાયદા કે હુકમને બિનબંધારણીય જાહેર કરી અથવા રાજ્ય સામે મનાઈ હુકમ ફરમાવી મૂળભૂત અધિકારનું રક્ષણ કરી શકે છે. કોર્ટના આવા નિર્ણયનો અમલ થઈ શકે તેમ છે, પણ રાજ્યે જે કરવાનું છે, દાખલા તરીકે દરેક પ્રજાજનને રાજી આપવી તેવું માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોમાં જણાવ્યું છે, પણ કોર્ટ, એવા હુકમ કરે અને રાજ્ય તેને અમલ ન કરે અથવા અમલ કરવાનું શકય ન હોય તે કોર્ટના હુકમને કોઈ ર્થનથી. તેથી માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોના અમલ કરાવવા કોર્ટના અધિકારમાં નથી. પણ રાજ્ય માટે તેને અમલ કરવા ફરજ છે. માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતમાં, વિશાળ અર્થમાં કહીએ તા, સમાજવાદી સમાજ રચનાના આદર્શ છે. બંધારણની કલમ ૩૭માં કહ્યું છે કે સિદ્ધાંતાને કોર્ટ મારફત અમલ થઈ શકે નહિ છતાં તે દેશના વહીવટના પાયામાં રહેલા છે અને કાયદા ઘડતી વેળા એ સિદ્ધાંતા મલમાં મૂકવાની રાજ્યની ફરજ છે. રાજ્ય, એટલે કે પ્રજાના ચૂંટાયેલ પ્રતિનિધિઓ, આ ફરજ અદા ન કરે તે ચૂંટણી વેળા પ્રજા એવા પ્રતિનિધિઓને દૂર કરી બીજાને મૂકે. પ્રજાના હાથમાં હથિયાર છે.
મૂળભૂત અધિકારો વિષે લેકામાં એક ભ્રમ છે અથવા ફેલાવવામાં આવ્યા છે. એમ કહેવાય છે કે બંધારણમાં જણાવેલ મૂળભૂત અધિકારા માનવીનાં કુદરતી, “જન્મસિદ્ધ અધિકારો છે તેથી. પવિત્ર છે અને સદા, અખંડ અને અબાધિત રહેવા જોઈએ. હકીકતમાં મૂળભૂત અધિકારો પણ એક પ્રકારની સમાજ રચના જાળવવા માટે છે. સામાન્ય રીતે એમ કહેવાય કે મૂળભૂત અધિકાર યથાવત્ સ્થિતિ જાળવવામાં સહાયભૂત છે, માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતે, સામાજિક પરિવર્તન માટે છે— યથાવત સ્થિતિ જાળવી રાખવામાં જેમનું હિત છે તેઓ મૂળભૂત અધિકારોને મહત્ત્વ આપે છે. સામાજિક પરિવર્તનનું જેનું ધ્યેય છે તેઓ માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોને વધારે મહત્ત્વનાં ગણે છે. મૂળભૂત શબ્દ એવા છે કે જેમાં એક પ્રકારની ભાવના