Page Text
________________
૧૦૪
પ્રબુદ્ધ જીવન
તા. ૧૬-૯-૩
-
-
-
t
"
ને સદાચાર–દુરાચારનો પાયો - [ પંડિત બેચરદાસજીના એક પત્રમાંથી એ વિષય ઉપર તેમનું મનનીય લખાણ પ્રકટ કરું છું. તેમણે મારા પ્રત્યાઘાતે જાણવા ઈચ્છા બતાવી છે. તે આવતા અંકે લખીશ. -તંત્રી] .
તાજા અાવલા 'પ્રબુદ્ધ જીવન માં 'વિશ્વને અટલ નિયમ’ એ સદાચાર કે દુરાચાર એક સંસ્કારરૂપ છે. આત્મા માને કે ન માને મથાળા નીચે તમે લખેલ લેખ વાં, જેમાં તમે ધમ્મપદની ઘણી પણ આપણે પ્રત્યેક પ્રાણીમાં લાગણી તે પ્રત્યક્ષ જોઈ શકીએ બધી ગાથાઓ ટાંકેલ છે, એ લેખમાં તમે પાછલા ભાગમાં એવા છીએ. સુખની લાગણી અને દુ:ખની લાગણી મનુષ્યથી માંડીને આશયનું જણાવેલ છે કે “સદાચાર કે દુરાચાર ફળ આ જન્મમાં વનસ્પતિ સુધીના તમામ પ્રાણીમાં રહેલી છે અને એ લાગણી ન મળે તે બીજા જન્મમાં મળવાનું છે.” તમારા આ લખાણ વિશે જ દેહની બાહ્ય ચેષ્ટા દ્વારા બરાબર જાણી શકાય છે. આખા સંસારમાં મારા વિચારો અહીં જણાવું છું.
રહેનારા તમામ લોકે સ્વીકારે છે કે કેઈએ કેઈ બીજાની લાગણી એક ગૃહસ્થ પાસેથી કોઈ બીજા ગૃહસ્થ હજાર બે હજાર રૂપિયા દુભાવવી નહીં. જો બીજાની લાગણી સારી ન હોય તો તેને કોઈ ઉછીના લીધા અને પછી ધીરનાર ગૃહસ્થ જયારે આપેલ રકમની પ્રકારે સારી કરવા પ્રેમભાવે પ્રયત્ન કરો અને એમ કર્યા છતાં ય ઉઘરાણી કરવા લાગે ત્યારે દેણદાર ગૃહસ્થે કહ્યું કે ભાઈ, તમારી એ લાગણી ન બદલાય તે તેના તરફ ઉપેક્ષાભાવ રાખવે, દંપ રકમ મારે દૂધે ધોઈને જરૂર આપવાની છે પણ તે આવતા જનમમાં, તો નહીં જ કર. આ જનમમાં નહીં. પછી લેણદારે દાવે માંડ અને દેણદાર કોઈની દુષ્ટ લાગણી વ્યકિત કે સમાજને રંજાડતી હોય તે ઉપર હુકમનામું થયું ત્યારે દેણદાર કેરટને એમ કહે કે સાહેબ! તેવી લાગણીવાળાને એવી રીતે રાખો કે તે પોતાની દુષ્ટ લાગણી હું ક્યાં આપવાની ના પાડું છું, હું તે લખી આપવા તૈયાર છું કે પ્રમાણે આચરણ ન કરી શકે, આ દષ્ટિએ જ રાજસત્તાને ઊભી આ રકમ તેના પૂરા વ્યાજ સાથે આવતા જનમમાં જરૂર કરવામાં આવી અને જેલથી માંડીને દેહાંતદંડની સજા કરવાનું આપી દઈશ. હવે તમે કહે કે કેરટ દેણદારની વાતને માન્ય ન્યાધ્ય ગણવામાં આવ્યું. રાખશે કે જપ્તી વગેરે દ્વારા હુકમનામું બજાવશે? કોઈ દુરાચારીને લાગણી દુભાવવી એ એક અનિષ્ટ છે, એનાં જ, એટલે એમ કહો કે વર્તમાનમાં તે શું ફાવે તેમ કરી શકે છે દુભાવવાની પ્રવૃત્તિનાં બીજાં નામે હિંસા, અસત્ય, ચોરી, પરિગ્રહપણ ભવિષ્યમાં તે તારે તારી અયોગ્ય અને પ્રજાપડિક વૃદ્ધિ, અનાચાર, વ્યભિચાર, વગેરે (બીજાં નામ) ઠરાવવામાં આવ્યાં. તથા સમાજની વ્યવસ્થાની ભંજક કરણીનું ફળ ચાખવાનું જ છે. આ આખા ય જગતમાં સુધરેલા અને નહીં સુધરેલા તમામ લોકોને સાંભળીને પેલે અઠંગ દુરાચારી જરૂર કહી શકે કે ભાઈ, મારે તે આ વાત માન્ય છે એમાં કોઈ શક જણાતું નથી. તમે વાંચ્યું જ વર્તમાન સાથે નિસ્બત છે, ભવિષ્યમાં ભલે જે થવાનું હોય તે થાય, હશે કે અમેરિકાના પ્રમુખે અત્યાર સુધી જે કૌભાંડ સાથે પિતાને એમ કહીને તે દુરાચારી પોતાના દુરાચારોને વધારે છૂટથી કરવા સંબંધ છે તે વાત સ્પષ્ટપણે જણાવી નહતી પણ હમણાં હમણાં એ તત્પર નહીં થાય?
વાત પોતે સ્વીકારેલ છે અને એક આધ્યાત્મિક માણસ જેવી વાત મને લાગે છે કે આપણી કહ૫નામાં સદાચાર અથવા પુણ્યના
કરે છે તેવી વાત કરેલ છે. આ અંગે મેં હમણાં જ “નિરીક્ષક'ના ફળરૂપે ધનસંપત્તિ, પ્રતિષ્ઠા, જીવનને અંગે બીજી તમામ અનુકૂળ
તાજા અંકમાં આચાર્યશ્રી યશવંત શુકલના લેખમાં વાંચ્યું. ચામ સગવડે-ગાડી, મેટ, ખાનપાન, સદા સારા સંગે અને એ બધાને
લખીને મારે એ જણાવવું છે કે લાગણી દુભાવવાની વાત એપઠા વિયોગ ન થવે એવી પરિસ્થિતિ કલ્પાયેલ છે અને એના પુરાવા
છે એ તમામ પ્રજા માને છે અને જે કોઈ એવું અપકાર્ય ગુપ્તમાં રૂપે પુણ્યથી સ્વર્ગ મળે છે એ હકીકત જ પૂરતી છે. કોઈ સદા
ગુપ્ત રહે એવી રીતે પ્રયત્ન કરે છતાં ય માણસમાત્રના ચિરામાં ચારી વ્યકિત કે કુટુંબ પાસે ધન વગેરે ઉપર જણાવેલી સામગ્રી ન
પ્રકૃતિએ એક એવું સત્વ મૂકેલ છે કે તે ગુપ્તતમ હકીકતને પણ હેય કે ન મળે તે લકે કહેશે, લોકો શું કામ, ધર્માચાર્યો શાસ્ત્રોની
જ્યારે માણસ સ્વીકારે - જાહેર કરે - એટલે પોતે કરેલ અપકૃત્ય
એક સાક્ષી આપીને કહેશે કે એ સદાચારી ભાઈ કે કુટુંબ ભવિષ્યમાં
ભૂલરૂપ છે વા પ્રકૃતિના દ્રોહરૂપ છે ત્યારે તે એટલે બીજા જન્મમાં જરૂર સુખી થશે, ભરપૂર સંપદા, મનઈચ્છિત
માણસ હળવાશ અનુભવી શકે. જે માણસ સદાચારી છે તે ઉપર
જણાવેલ હિંસા વગેરે અપકૃત્ય એવી રીતે તે નહીં જ કરે, જે વડે બીજાં પણ શારીરિક સુખે પામશે; આ સાથે કોઈ દુરાચારી પાસે
સમાજને વા કુટુંબ આખાને વા કોઈ એક વ્યકિતને પણ જીવલેણ ખૂબ ધનસંપદા અને બીજી પણ મનઈચ્છિત સુખસામગ્રી હશે
હાનિ થાય છતાં જીવનનિર્વાહ અને જીવનવ્યવસ્થા વગેરેની દષ્ટિએ તથા તે સામગ્રી વધતી જતી હશે તે એ જ ધર્માચાર્યો શાસ્ત્રોની
જેટલું મર્યાદિત હશે તેટલું બીજાને ઘસારે આપવાનું આચરણ તેને ગાથાઓ સંભળાવીને કહેશે કે એ દુરાચારી નરકમાં જવાનું છે
કરવું પડશે અને પોતે પણ સામા માટે ઘસારો વરવાને વા ભરૂચને પાડે થવાને છે વા બીજી દુર્ગતિએ પહોંચવાને છે.
ઈન્કાર નહીં કરે. જીવનની રીત જ એવી છે કે પરસ્પર ઘસારા - આ કલ્પનાને લીધે સદાચારનું ફળ કે દુરાચારનું ફળ આ વિના કઈ મહાજ્ઞાની પણ જીવી નથી શકતો. એટલે જે વ્યકિત લોકમાં ન મળે તે બીજા જન્મમાં મળશે એવું માનવામાં આવે છે
તદ્દન મેછામાં ઓછા ઘસારો બીજાને આપે અને એમ કરતાં અને તમે પણ આ કલ્પનાને સામે રાખીને સદાચાર કે દુરાચારનું
પિતે પ્રાણાંત સુધીને પણ ઘસારો નિરપેક્ષ ભાવે કર્તવ્ય સમજીને ફળ આ જન્મમાં નહીં મળે તે આવતા જન્મમાં મળવાનું છે સહન કરવા તૈયાર થાય તે ઉત્તમોત્તમ સદાચારી છે. અાવા સદાએમ કદાચ લખેલ હોય.
ચારી પાસે કઈ ધનસંપત્તિ, દૌભવ વગેરે હોઈ શકે જ નહીં તેમ અહીં સદાચાર અને દુરાચારનું સ્વરૂપ વિચારી લઈએ. દેશે- વિલાસેથી પણ તે ઘણે જ દૂર હોય છે. હવે સદાચારનું ફળ ધનદેશને સદાચારે વા દુરાચારે જુદા જુદા હોય છે એ અંગે મારે વૈભવ વગેરે કલ્પીએ તે આવા ઉત્તમોત્તમ સદાચારીને તેના સદાકશું જ કહેવાનું નથી પણ જે સદાચાર શાશ્વત છે અને જે દુરાચાર ચારનું શું ફળ મળ્યું કહેવાય? ખરી રીતે પિતા સિવાય બીજી તમામ શાશ્વત છે એ વિશે વિચારવાનું છે. મારા વિચાર પ્રમાણે સદાચાર સૃષ્ટિના દુ:ખમાં પતે નિમિત્ત બનતો નથી એટલું જ નહીં પણ એ એક ચિત્તવૃત્તિ છે અને દુરાચાર એ પણ એક ચિત્તવૃત્તિ છે. અર્થાત ગમે તેવું કષ્ટ સહન કરવું પડે તે પણ તે વિશે તેને પ્રસન્નતા છે,
| SR No. | 525958 |
| Book Title | Prabuddha Jivan 1973 Year 34 Ank 17 to 24 and Year 35 Ank 01 to 16 |
| Original Sutra Author | N/A |
| Author | Chimanlal Chakubhai Shah |
| Publisher | Mumbai Jain Yuvak Sangh |
| Publication Year | 1973 |
| Total Pages | 278 |
| Language | Gujarati |
| Classification | Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India |
| File Size | 33 MB |