Prabuddha Jivan 1958 Year 19 Ank 17 to 24 and Year 20 Ank 01 to 16

SR No.: 525943
Original Sutra Author: N/A
Author: Parmanand Kunvarji Kapadia
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 1958
Total Pages: 236
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 22 MB

Page 64

પ્રબુદ્ધ જીવન
તા. ૧-૪-૫૮
લેકેની પકડ જામી શકવાની–આ અગવડ અને શક્તિને અસાધારણ ૧૮૪૬ ને ફેબ્રુઆરી માસની આખરમાં ગાંધીજીએ શ્રીનિવાસ વ્યય તેમના ધ્યાનમાં આવતાં જ નથી. તેમની દલીલેને છેવટને શાસ્ત્રી, ડે. જયકર તેમજ ડે. સપુને પુછાવેલું કે ભવિષ્યમાં તેઓ સાર એ આવે છે કે સહજપણે રાષ્ટ્રભાષાનું સ્થાન પામે એવી (ગાંધીજી) તેમને રાષ્ટ્રભાષામાં પત્ર લખે તે તેમને કોઈ વાંધે છે હિંદીને સ્વીકાર કરતાં અમુક વર્ગોને જે સહજ સગવડ મળી જાય ખરે ? અને એ વિચારના સમર્થનમાં ગાંધીજીએ જણાવેલું કે જો એ તેમને પરવડતું નથી અને પરિણામે રાષ્ટ્રભાષા તરીકે હિંદીને તેઓ લેકેની ભાષામાં બોલતા અને વિચારતા નહિ થાય તે લેકને સ્વીકાર થતાં રાષ્ટ્રીય દષ્ટિએ જે અપાર લાભ થવાની શક્યતા છે માટે આઝાદી મેળવવાની તેમની બુમ પેલી અને નિષ્ઠાવિનાની તે હકીકતની તેઓ સમજણપૂર્વક ઉપેક્ષા કરતા હોય એમ લાગે છે. લેખાવાની. તેથી આ બાબતને તેમણે હવે તકાળ નિર્ણય કર જોઈએ. પરિણામે રાષ્ટ્રને વહીવટ રાષ્ટ્રની ભાષામાં જ ચાલ જોઈએ—એ સર્વત્ર આ મુજબ ગાંધીજીએ રાજાજીને પણ હિંદીમાં લખેલું. તેને રાજાજીસ્વીકારાયેલા સિધ્ધાન્તની સામે તેમણે બળ ઉઠાવ્યો છે.
એ ૧૮૪૬ ના માર્ચની ત્રીજી તારીખે જવાબ આપે કે “તમારી * આ હીલચાલનું પરિણામ ચિન્તાજનક એટલા માટે છે કે માત્ર દેવનાગરી ઉકેલવામાં એટલી બધી મુશ્કેલ છે કે તમે મને જે કહેવા - મતભેદ દર્શાવી જે બહુજનસંમત હોય તે સ્વીકારવાની મનોદશા માંગે છે તે હું ધણી જ મુશ્કેલીથી સમજી શક છું.......જે
કમનશીબે રાજગોપાલાચાર્યની નથી, પણ જે તેમના કહેવા મુજબ માધ્યમ આપણે બન્ને સારી રીતે જાણીએ છીએ અને સારી રીતે 'હિંદીને લગતી કલમ રાજ્યબંધારણમાંથી રદ કરવામાં ન આવે તે છેવટે વાપરી શકીએ છીએ તેને અવગણવું અને કોઈ વાર વિનોદ ખાતર
આ પ્રશ્ન ઉપર ઉત્તર દક્ષિણના ભાગલા પાડવાની હદ સુધી જવાનું કરવામાં આવતા અપવાદ સિવાય અન્ય મુશ્કેલ માધ્યમને ઇરાદાપૂર્વક રાજગોપાલાચાર્ય મનમાં વિચારી રહ્યાં હોય એમ તેમના આજકાલ સ્વીકારવું-એ ચાલી નહિ શકે ! જે તમે ન ઉકેલી શકાય એવી પ્રગટ થતા ઉદ્ગારા, તાવીડ મુનેત્રા કાઝગામને આ પ્રશ્ન ઉપર તેમણે નાગરીમાં લખશો તે તમને તામીલમાં જવાબ આપવાનું શરૂ કરીશ.” આપેલા સાથ અને અન્ય પ્રદેશમાં દા. ત. બંગાળા-કલકત્તા-માં
ગાંધીજીએ આ પત્રને તા. ૧૧-૩-૪૫ ના રોજ એમ જવાબ તેમણે આ બાબતને લગતી શરૂ કરેલી ઝુંબેશ-આ બધા ઉપરથી લખ્યું કે “જે આપણે ભૂલ કરી છે એમ આપણને માલુમ પડે તે હું સહજ અનુમાન થાય છે. પ્રકૃતિમાં જ્યારે વિકૃતિ પેદા થાય અને તે તે ચાલુ રાખવી તે ગ્ય છે? આપણે અંગ્રેજીમાં પ્રેમ કરવાનું શરૂ વિકૃતિને રાગ દ્વેષ વડે સતત પિષવામાં આવે ત્યારે અતિ સમર્થ
કર્યું—આ આપણી ભૂલ જ હતી. તમે ભૂલ કરે અને એમ છતાં લેખાતી વ્યક્તિ કંઈ હદ સુધી જઈ શકે છે તેને આ ઘટના ઉપર ભૂલ નથી કરી એ દેખાવ ચાલુ રાખે તે બરાબર છે ? પ્રેમ કોઈ કંઈ ખ્યાલ આવે છે.
પણ માધ્યમ મારફત પ્રગટ થતા હોય-જ્યારે પ્રેમીઓ મૌન ધારણ શ્રી રાજગોપાલાચાર્ય આવા કટ્ટર હિંદી વિરોધી કેમ બન્યા? કરે છે ત્યારે પણ--પ્રેમ તે પ્રેમ જ છે. જ્યારે વાણી બંધ થાય છે
ત્યારે પ્રેમ સાથી વધારે ઉત્કટ હોય છે. મને આશા હતી કે તે પ્રેમના શ્રી રાજગોપાલાચાર્યનું આવું કટ્ટર હિંદી-વિરોધી વલણ જોતાં
નમ-જણાય પણ નહિ એવા-દબાણ નીચે તમે સહેલાઈથી સરળપણે પ્રશ્ન એ થાય છે કે ગાંધીજી સાથે રાજાજી વર્ષો સુધી સાથે ચાલ્યા,
હિંદી તરફ ઢળશે અને હિંદુસ્તાનીની તમારી આજ સુધીની સેવાને એ વર્ષો દરમિયાન તેઓ કદિ કદિ વિચારના ક્ષેત્રમાં ગાંધીજીથી જુદા
આ છેવટના પગલાથી મુક્તિ કરશે, પણ એ બાબતમાં તમને પાયા છે. પણ મેટા ભાગે ગાંધીજી અને તેમની વિચારણા સમાન્તર- ગમે છે અને નહિ કે મને ગમે તે પ્રમાણ છે.” સમાન આકાર તેમ જ રૂપની–નિહાળવામાં આવી છે. રચનાત્મક કાર્યક્રમમાં રાષ્ટ્રભાષા તરીકે હિંદીના પ્રશ્નને ગાંધીજી પ્રારંભથી બહુ પશ્ચાત્તાપ દાખવતા રાજાજીએ ૧૯૪૫ ના માર્ચ માસની ૧૭ મી મહત્વનું સ્થાન આપતા રહ્યા હતા. આ સંબંધમાં રાજાએ કદિ તારીખે પ્રત્યુત્તર વાળ્યો કે “હિંદુસ્તાની સંબંધમાં મારી જાતને હું ગુનેહગાર પણ ગાંધીજીને વિરોધ કર્યો હોય એમ આપણે જાણ્યું કે સાંભળ્યું જાહેર કરે છે અને તે માટે તમારી ક્ષમા-ઉદારતા–ચારું છું. આનું નથી. આમ છતાં આજે રાજા હિદીના આવા કટ્ટર વિરોધી કેમ કારણું ઘડપણ (અને નહિ કે જુવાની) છે. તમારી મૃદુતા અને બન્યા હશે ? માનસશાસ્ત્રીની દૃષ્ટિએ આ પ્રશ્ન વિચારતાં. રાજાજી
મધુરતા મારી ગુન્હાહિતતા વિષે મને વધારે સભાન બનાવે છે.” આ છે. એક ટીકત આપણા દયાનમાં આવે છે અને તે છે કે ઘટના એમ સૂચવે છે કે હિંદુસ્તાની વિરૂધ્ધમાં તેમણે ગાંધીજી સાથે હિંદી ઉપર ગાંધીજી આટલે બધે ભાર મૂકી રહેલા હોવા છતાં અને કોઈ દલાલી કરી નહતી. એમ છતાં પણ તે વિષે તેમના મનની કદિ ચાલુ અંગ્રેજીમાં બોલવાને ટેવાયેલ એવા પિતાના અનેક સાથીઓને અનુકુળતા નહોતી-ઉલટું એકસરખી પ્રતિકુળતા જ રહેલી હતી. તેમણે હિંદીમાં બેલતા–ભાષણ કરતા-કરેલા હોવા છતાં રાજગોપાલા- ગાંધીજી ગયાં, રાજયબંધારણ ઘડાયું, તેમાં હિંદીને પ્રતિષ્ઠિત ચાર્ય એક જ એવા તેમના સાથી હતા કે જેમને તેઓ હિંદી તરફ સ્થાન મળ્યું, એ બંધારણ નીચે તેઓ કેન્દ્રસ્થ પ્રધાન મંડળમાં કદિ ઢાળી શક્યા નહોતા. જેમ ગાંધીજીને કોઈ સાથી તેમને એમ જોડાયા, રાષ્ટ્રપતિ બન્યા. ત્યાં સુધી હિંદી સંબંધે વિરૂધ્ધમાં કે ટેકામાં કહે કે “બાપુજી, આપની બીજી બધી વાત મને કબુલ છે, પણ હું તેઓ કશું બોલ્યા હોય એમ જાણવામાં કે સંભળવામાં આવ્યું નથી. કદિ કાંતવાને તે નહિ જ, કારણ કે મને તે અપીલ જ કરતુ નથી.” આમ છતાં હિંદી સામે વિરોધ અંદર ઘુંટાતે જ રહ્યો હશે જે, તેમ જાણે કે રાજગોપાલાચાર્ય ગાંધીજીને હમેશાં કહી રહ્યા હોય કે હવે જ્યારે હિદીને રાજભાષા તરીકે પ્રતિષ્ઠિત કરવાનો સમય નજીક : “બાપુજી, આપની બીજી બધી વાત મને કબુલ છે, પણ આ હિંદી આવી રહ્યો છે ત્યારે, વિકૃત રૂપે પ્રગટ થઈ રહ્યો છે. આ એક કદિ હું શિખવાને જ નહિ.” આવી હઠ હિંદી વિષેના તેમનાં વલણમાં પ્રકારની વિચર–વિસ્તરીકરણની–thought-projectionની પ્રક્રિયા પ્રારંભથી રહી હોય એમ લાગે છે. મદ્રાસ અને આસપાસના પ્રદેશમાં જેવું લાગે છે. જે હિંદીને પોતે અપનાવી નહિ, અપનાવી શક્યા હિંદીપ્રચારની ઘણી પ્રવૃત્તિઓ તેમની રાહબરી નીચે ચાલી હતી, એમ નહિ, તે હિદીને દક્ષિણ ભારતની પ્રજા પણ અપનાવી નહિ જ શકે એમ છતાં પિતા પૂરતી હિંદી અપનાવવાને તેમણે કદિ વિચાર કર્યો નહોતો પોતે માનતા થયા, અને તેથી રાષ્ટ્ર પણ તેને અપનાવવી જોઇએ એ હકીકત છે. આના સમર્થનમાં શ્રી પ્યારેલાલે લખેલા “Last નહિ એવા નિર્ણય ઉપર તેઓ આવ્યા–આ પ્રકારની વિચારપ્રક્રિયાના Phase' માંથી એક અર્થસૂચક ઘટના જાણવા મળે છે. આ ઘટના તેઓ ભોગ બન્યા હોય એમ લાગે છે. પરિણામે જેમને આપણે
જ્યારે અંગ્રેજ સરકાર સાથે–અથવા તે એ વખતના હિંદના વાઈસ- રાષ્ટ્રસગડૂનની બળવાન કરી લેતા હતા તેઓ રાષ્ટ્રવિભાજનની રાય લેડ વેવલ સાથે-હંગામી વચગાળાની તંત્રરચના ઉભી કરવા દિશા તરફ દેશને ઘસડી રહ્યા હોય એવી ભિતી, આજે આપણને
અંગે આપણુ દેશનેતાઓની, વાટાઘાટ ચાલતી હતી તે ૧૯૪૬ ની ચિન્તાવ્યાકુળ બનાવી રહેલ છે. આ કાંઇક વાડ વેલા ગળે એવી ઈ સાલના ફેબ્રુઆરી-માર્ચ મહીના આસપાસની છે.
. દુઃસ્થિતિ છે.
- પરમાનંદ
સર કરતું નથી. અમાર હિદીન સી
પ્રગટ થઇ જાની પ્રક્રિયા
ri , .